વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.18

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ (17)
શ્રીપારશર ઉવાચ
તપસ્ય્ અભિરતાન્ સો ઽથ માયામોહો મહાસુરાન્ ।
મૈત્રેય દદૃશે ગત્વાનર્મદાતીરસંશ્રિતાન્

તતો દિગંબરો મુણ્ડો બર્હિપિચ્છધરો દ્વિજ ।
માયામોહો ઽસુરાન્ શ્લક્ષ્ણમિદં વચનમબ્રવીત્

માયામોહ ઉવાચ
હે દૈત્યપતયો બ્રૂત યદર્થ તપ્યતે તપઃ ।
ઐહિકાર્થશ્ ચ પારત્ર્યં તપસઃ ફલમિચ્ચથ

અસુરા ઊચુઃ
પારત્ર્યફલલાભાય તપશ્ચર્યા મહામતે ।
અસ્માભિર્ ઇયમ્ આરબ્ધા કિં વા તે ઽત્ર વિવક્ષિતમ્

માયામોહ ઉવાચ
કુરુધ્વં મમ વાક્યાનિ યદિ મુક્તિમભીપ્સથ ।
અર્હધ્વં ધર્મમેતં ચ સર્વે યૂયં મહાબલાઃ

ધર્મો વિમુક્તેરર્હેયં નૈતસ્માદપરો વરઃ ।
અત્રૈવ સંસ્થિતાઃ સ્વર્ગં વિમુક્તિં વા ગમિષ્યથ

અર્હધ્વં ધર્મમેતં ચ સર્વે યૂયં મહાબલાઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એવંપ્રકારૈર્ બહુભિર્ યુક્તિદર્શનચર્ચિતૈઃ ।
માયામોહેન તે દૈત્યા વેદમાર્ગાદપા કૃતાઃ

ધર્માયૈતદધર્માય સદેતન્ન સદિત્યપિ ।
વિમુક્તયે ત્વિદં નૈતદ્વિમુક્તિં સંપ્રયચ્છતિ

પરમાર્થોયમત્યર્થં પરમાર્થો ન ચાપ્યયમ્ ।
કાર્યમેતદકાર્યં ચ નૈતદેવં સ્ફુટં ત્વિદમ્

દિગ્વાસસામયં ધર્મો ધર્મોયં બહુવાસસામ્

ઇત્યનેકાન્તવાદં ચ માયામોહેન નૈકધા ।
તેન દર્શયતા દૈત્યાઃસ્વધર્મં ત્યાજિતા દ્વિજ

અર્હતૈતં મહાધર્મં માયામોહેન તે યતઃ ।
પ્રોક્તાસ્તમાશ્રિતા ધર્મમર્હતાસ્તેન તે ઽભવન્

ત્રયીધર્મસમુત્સર્ગં માયામોહેન તે ઽસુરાઃ ।
કારીતાસ્તન્મયા હ્યાસંસ્તતોન્યે તત્પ્રચોદિતાઃ

તૈર્ અપ્ય્ અન્યે પરે તૈશ્ ચ તૈર્ અપ્ય્ અન્યે પરે ચ તૈઃ ।
અલ્પૈર્ અહોભિઃ સંત્યક્તા તૈર્ દૈત્યૈઃ પ્રાયશસ્ત્રયી

પુનશ્ ચ રક્તાંબરધૃઙ્ માયામોહો જિતેન્દ્રિયઃ ।
અન્યાનાહાસુરાન્ ગત્વામૃદ્ધલ્પમધુરાક્ષરમ્

સ્વર્ગાર્થં યદિ વો વાઞ્છા નિર્વાણાર્થમથાસુરાઃ ।
તદલં પશુઘાતાદિદુષ્ચધર્મૈર્ નિબોધત

વિજ્ઞાનમયમેવૈતદશેષમવગચ્છત ।
બુધ્યધ્વં મે વચઃ સમ્યગ્બુધૈર્ એવમિહોદિતમ્

જગદેતદનાધારં ભ્રાન્તિજ્ઞાનાર્થતત્પરમ્ ।
રાગાદિદુષ્ટમત્યર્થં ભ્રામ્યતે ભવસંકટે

એવં બુધ્યત બુધ્યધ્વં બુધ્યતૈવમિતીરયન્ ।
માયામોહઃ સ દૈત્યેયાન્ધર્મમત્યાઞ્જયન્નિજમ્

નાનાપ્રકારવચનં સ તેષાં યુક્તિયોજનમ્ ।
તથાતથા ત્રયીધર્મં તત્યજુસ્તે યથાયથા

તેપ્યન્યેષાં તથૈવોચુરન્યૈર્ અન્યે તથોદિતા ।
મૈત્રેય તત્યજુર્ધર્મં વેદેસ્મૃત્યુદિતં પરમ્

અન્યાનપ્યન્યપાષણ્ડપ્રકારૈર્ બહુબિર્દ્વિજ ।
દૈતેયાન્મોહયામાસ માયામોહોદિમોહકૃત્

સ્વલ્પેનૈવ હિ કાલેન માયામોહેન તે ઽસુરાઃ ।
મોહિતાસ્તત્યજુઃસર્વાં ત્રયીમાર્ગાશ્રિતાં કથામ્

કેચિદ્વિનિન્દાં વેદાનાં દેવાનામપરે દ્વિજ ।
યજ્ઞકર્મકલાપસ્ય તથાન્તે ચ દ્વિજન્મનામ્

નૈનદ્યુક્તિસહં વાક્યં હિંસાધર્માય ચેષ્યતે ।
હવીંષ્યનલદઘ્ધાનિ ફલાયેત્યર્થકોદિતમ્

યજ્ઞૈર્ અનેકૈર્ દેવત્વમ્ અવાપ્યેન્દ્રેણ ભુજ્યતે ।
શમ્યાદિ યદિ ચેત્કાષ્ઠં તદ્વરં પત્રભુક્પશુ

નિહતસ્ય પશોર્જજ્ઞે સ્વર્ગપ્રાપ્તિર્યદીષ્યતે ।
સ્વપિતા યજમાનેન કિન્નુ તસ્માન્ન હન્યતે

તૃપ્તયે જાયતે પુંસો ભુક્તમન્યેન ચેત્તતઃ ।
કુર્યાચ્છ્રાદ્ધં શ્રમાયાન્નં ન વહેયુઃ પ્રવાસિનઃ

જનશ્રદ્ધેયમિત્યેતદવગમ્ય તતોત્ર વઃ ।
ઉપેક્ષા શ્રેયસે વાક્યં રોચતાં યન્ મયેરિતમ્

ન હ્યપ્તવાદા નભસો નિપતન્તિ મહીં સુરાઃ ।
યુક્તિમદ્વચનં ગ્રાહ્યં મયાન્યૈશ્ ચ ભવદ્વિધૈઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
મયામોહેન તે દૈત્યાઃ પ્રકારૈર્ બહુભિસ્ તથા ।
વૃથાપિતા યથા નૈષાં ત્રયી કશ્ચિદરોચયત્

ઇત્થમુન્માર્ગયાતેષુ તેષુ દૈત્યેષુ તે ઽમરાઃ ।
ઉદ્યોગં પરમં કૃત્વા યુદ્ધાય સમુપસ્થિતાઃ

તતો દૈવાસુરં યુદ્ધં પુનરેવાભવદ્દ્વિજ ।
હતાશ્ચતે ઽસુરા દૈવૈઃ સન્માર્ગપરિપન્થિનઃ

સ્વધર્મકવચં તેષામભૂદ્યત્પ્રથમં દ્વિજ ।
તેન રક્ષાભવત્પૂર્વં નેશુર્નષ્ટે ચ તત્ર તે

તતો મૈત્રેય તન્માર્ગવર્તિનો યેભવઞ્જનાઃ ।
નગ્નાસ્તે તૈર્ યતસ્ત્યક્ત ત્રયીસંવરણં તથા ।
કૃતાશ્ ચ તે ઽસુરા દેવૈર્ નાના વેદવિનિન્દકાઃ

બ્રહ્મચારીગૃહસ્થશ્ ચ વાનપ્રસ્થસ્તથાશ્રમી ।
પરિવ્રાડ્ વા ચતુર્થોત્ર પઞ્ચમો નોપપદ્યતે

વસ્તુ સંત્યજ્ય ગાર્હસ્થ્યં વાનપ્રસ્થો ન જાયતે ।
પરિવ્રાટ્ ચાપિ મૈત્રેય સ નગ્નઃ પાપકૃન્નરઃ

નિત્યાનાં કર્મણાં વિપ્ર યસ્ય હાનિરહર્નિશમ્ ।
અકુર્વન્વિહિતં કર્મ શક્તઃ પતતિ તદ્દિને

પ્રાયશ્ચિત્તેન મહાતા શુદ્ધિમાપ્નોત્યનાપદિ ।
પક્ષં નિત્યક્રિયાહાનેઃ કર્તા મૈત્રેય માનવઃ

સંવત્સરં ક્રિયાહાનિર્યસ્ય પુંસોભિજાયતે ।
તસ્યાવલોકનાત્સૂર્યો નિરીક્ષ્યઃસાધુભિઃ સદા

સ્પૃષ્ટે સ્નાનં સચેલસ્ય શુદ્ધેર્હેતુર્મહામતે ।
પુંસો ભવતિ તસ્યોક્તા ન શુદ્ધિઃ પાપકર્મણઃ

દેવર્ષિપિતૃભીતાનિ યસ્ય વિપ્રસ્ય વેશ્મનિ ।
પ્રયાન્ત્યનર્ચિતાન્યત્ર લોકે તસ્માન્ન પાપકૃત્

સંભાષણાનુપ્રશ્નાદિ સહાસ્યાં ચૈવ કુર્વતઃ ।
જાયતે તુલ્યતા તસ્ય તેનૈવ દ્વિજ વત્સરાત્

દેવાદિનિસ્વાસહતં શરીરં યસ્ય વેશ્મ ચ ।
ન તેન સંકરં કુર્યાદ્ગૃહાસનપરિચ્છદૈઃ

અથ ભુક્તં ગૃહે તસ્ય કરોત્યાસ્યાં તથાસને ।
શેતે ચાપ્યેકશયને સ સદ્યસ્તત્સમો ભવેત્

દેવતાપિતૃભૂતાનિ તથાનભ્યર્ચ્ય યો ઽતિથીન્ ।
ભુક્તે સ પાતકં ભુઙ્ક્તે નિષ્કૃતિસ્તસ્ય નેષ્યતે

બ્રાહ્મણાદ્યાસ્તુ યે વર્ણાઃસ્વધર્માદન્યતોમુખાઃ ।
યાન્તિ તે નગ્નસંજ્ઞાં તુ હીનકર્મસ્વવસ્થિતઃ

ચતુર્ણાં યત્ર વર્ણાનાં મૈત્રેયાત્યન્તસંકરઃ ।
તત્રાસ્યા સાધુવૃત્તિનામુપઘાતાય જાયતે

અનભ્યર્ચ્ય ઋષીન્દેવાન્પિતૃભૂતાતિથીસ્ તથા ।
યો ભુઙ્ક્તે તસ્ય સંલ્લાપાત્પતન્તિનરકે નરાઃ

તસ્માદેતાન્નરો નગ્નાંસ્ત્રયીસંત્યાગદૂષિતાન્ ।
સર્વદા વર્જયેત્પ્રાજ્ઞ આલાપસ્પર્શનાદિષુ

શ્રદ્ધાવદ્ભિઃ કૃતં યત્ના દ્દેવાન્પિતૃપિતામહાન્ ।
ન પ્રીણયતિ તચ્છ્રાદ્ધં યદ્યેભિર્ અવલોકિતમ્

શ્રૂયતે ચ પુરાખ્યાતો રાજા શતધનુર્ભુવિ ।
પત્ની ચ શૈવ્યાતસ્યાભૂદતિધર્મપરાયણા

પતિવ્રતા મહાભાગા સત્યશૌચદયાન્વિતા ।
સર્વલક્ષણસંપન્ના વિનયેન યનેન ચ

સ તુ રાજા તયા સાર્ધં દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।
આરાધયામાસ વિભું પરમેણ સમાધિના

હોમૈર્ જપૈસ્ તથા દાનૈર્ ઉપવાસૈશ્ ચ ભક્તિતઃ ।
પુજાભિશ્ચાનુદિવસં તન્મના નાન્યમાનસઃ

એકદા તુ સમં સ્નાતૌ તૌ તુ ભાર્યાપતી જલે ।
ભાગીરથ્યાઃસમુત્તીર્ણૌ કાર્ત્તિક્યાં સમુપોષિતૌ ।
પાષણ્ડિનમપશ્યેતામાયાન્તં સંમુખં દ્વિજ

ચાપાચાર્યસ્ય તસ્યાસૌ સખા રાજ્ઞો મહાત્મનઃ ।
અતસ્તદ્ગૌરવાત્તેન સખાભાવમથાકરોત્

ન તુ સા વાગ્યતા દેવી તસ્ય પત્ની પતિવ્રતા ।
ઉપોષિતાસ્મીતિ રવિં તસ્મિન્દૃષ્ટે દદર્શ ચ

સમાગમ્ય યથાન્યાયં દંપતી તૌ યથાવિધિ ।
વિષ્ણોઃ પૂજાદિકં સર્વં કૃતંવતૌ દ્વિજોત્તમ

કાલેન ગચ્છતા રાજા મમારાસૌ સપત્નજિત્ ।
અન્વારુરોહ તં દેવી ચિતાસ્થં ભૂપતિં પતિમ્

સ તુ તેનાપચારેણ શ્વા જજ્ઞે વસુધાધિપઃ ।
ઉપોષિતેન પાષણ્ડસંલ્લાપો યત્કૃતો ઽભવત્

સા તુ જાતિ સ્મરા જજ્ઞે કાશીરાજસુતા શુભા ।
સર્વવિજ્ઞાનસંપૂર્ણા સર્વલક્ષણપૂજિતા

તાં પિતા દાતુકામોભૂદ્વરાય વિનિવારિતઃ ।
તયૈવ તન્વ્યા વિરતો વિવાહારંભતો નૃપઃ

તતઃસા દિવ્યયા દૃષ્ટ્યા દૃષ્ટ્વા શ્વાનં નિજં પતિમ્ ।
વિદિશાખ્યં પુરં ગત્વા તદવસ્થં દદર્શ તમ્

તં દૃષ્ટ્વૈવ મહાભાગં શ્વભૂતં તુ પતિં તદા ।
દદૌ તસ્મૈ વરાહારં સત્કારપ્રવણં શુભા

ભુઞ્જન્ દત્તં તયા સો ઽન્નમ્ અતિમૃષ્ટમ્ અભીપ્સિતમ્ ।
સ્વજાતિ લલિતં કુર્વન્બહુ ચાટુ ચકાર વૈ

અતીવ વ્રીડિતા બલા કુર્વતા ચાટુ તેન સા ।
પ્રણામપૂર્વમાહેદં દયિતં તં કુયોનિજમ્

સ્મર્યતાં તન્મહારાજ દાક્ષિણ્યલલિતં ત્વયા ।
યેન શ્વયોનિમાપન્નો મમ ચાટુકરો ભવાન્

પાષણ્ડિનં સમાભાષ્ય તીર્થસ્નાનાદનન્તરમ્ ।
પ્રાપ્તોસિ કુત્સિતાં યોનિં કિન્ન સ્મરસિ તત્પ્રભો

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તયૈવં સ્મારીતિ તસ્મિન્પૂર્વજાતિકૃતે તદા ।
દધ્યૌ ચિરમથા વાર નિર્વેદમતિદુર્લભમ્

નિર્વિણ્ણચિત્તઃસ તતો નિર્ગમ્ય નગરાદ્વહિઃ ।
મરુત્પ્રપતનં કૃત્વા સાર્ગાલી યોનિમાગતઃ

સાપિ દ્વિતીયે સંપ્રાપ્તે વીક્ષ્ય દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
જ્ઞાત્વા સૃગાલં તં દ્રષ્ટું યયૌ કોલાહલં ગિરિમ્

તત્રાપિ દૃષ્ટ્વા તં પ્રાહ સાર્ગાલીં યોનિમાગતમ્ ।
ભર્તારમપિ ચાર્વઙ્ગી તનયા પૃથિવીક્ષિતઃ

અપિ સ્મરસિ રાજેન્દ્ર શ્વયોનિસ્થસ્ય યન્મયા ।
પ્રોક્તં તે પૂર્વચરિતં પાષણ્ડાલાપસંશ્રયમ્

પુનસ્ત યોક્તં સ જ્ઞાત્વા સત્યં સત્યવતાં વરઃ ।
કાનને સ નિરાહારસ્તત્યાજ સ્વં કલેવરમ્

બૂયસ્તતો વૃકો જજ્ઞે ગત્વા તં નિર્જને વને ।
સ્મારયામાસ ભર્તારં પૂર્વવૃત્તમનિન્દિતા

ન ત્વં વૃકો મહાભાગ રાજા શતધનુર્ભવાન્ ।
શ્વા ભૂત્વા ત્વં સૃગાલો ઽભૂર્વૃકત્વં સાંપ્રતં ગતઃ

સ્મારિતેન યથા વ્યક્તસ્તેનાત્મા ગૃધ્રતાં ગતઃ ।
અપાપા સા પુનશ્ચૈનં બોધયામાસ ભામિતિ

નરેદ્ર સ્મર્યતામાત્મા હ્યલં તે ગૃધ્રચેષ્ટયા ।
પાષણ્ડાલાપજાતો ઽયં દોષો યદ્ગૃધ્રતાં ગતઃ

તતઃ કાકત્વમાપન્નં સમનન્તરજન્મનિ ।
ઉવાચ તન્વી ભર્તારમુપલભ્યાત્મયોગતઃ

અશેષભૂભૃતઃ પૂર્વં વશ્યા યસ્મૈ બલિં દદુઃ ।
સ ત્વં કાકત્વમાપન્નો જાતોદ્ય બલિભુક્ પ્રભો

એવમેવ બકત્વેપિ સ્મારિતઃ સ પુરાતનમ્ ।
તત્ ત્યાજ ભૂપતિઃ પ્રાણાન્ મયૂરત્વમવાપ ચ

મયૂરત્વે તતઃસા વૈ ચકારાનુગતિં શુભા ।
દત્તૈઃ પ્રતિક્ષણં ભોજ્યૈર્ બાલા તજ્જતિભોજનૈઃ

તતસ્તુ જનકો રાજા વાજિમેધં મહાક્રતુમ્ ।
ચકાર તસ્યાવભૃથે સ્નાપયામાસ તં તદા

સસ્નૌ સ્વયં ચ તન્વઙ્ગી સ્મારયામાસ ચાપિ તમ્ ।
યથાસૌ શ્વસૃગાલાદિયોનિં જગ્રાહ પાર્થિવઃ

સ્મૃતજન્મક્રમઃસોથ તત્ત્યાજ સ્વકલેવરમ્ ।
જજ્ઞે સ જનકસ્યૈવ પુત્રોસૌ સુમહાત્મનઃ

તતઃસા પિતરં તન્વી વિવાહાર્થમ્ અચોદયત્ ।
સ ચાપિ કાર યામાસ તસ્યા રાજા સ્વયંવરમ્

સ્વયંવરે કૃતે સા તં સંપ્રાપ્તં પતિમાત્મનઃ ।
વરયામાસ ભૂયો ઽપિ ભર્તૃભાવેન ભામિની

બુભુજે ચ તયા સાર્ધં સંભોગાન્નૃપનન્દનઃ ।
પિતર્યુપરતે રાજ્યં વિદેહેષુ ચકાર સઃ

ઇયાજ જજ્ઞાન્સુબહૂન્દદૌ દાનાનિ ચાર્થિનામ્ ।
પુત્રાનુત્પાદયામાસ યુયુધે ચ સહારિભિઃ

રાજ્યં ભુક્ત્વા યથાન્યાયં પાલયિત્વા વસુંધરામ્ ।
તત્ત્યાજ સ પ્રિયાન્પ્રાણાન્સંગ્રામે ધર્મતોનૃપઃ

તતશ્ચિતાસ્થં તં ભૂયો ભર્તારં સા શુભેક્ષણા ।
અન્વારુરોહ વિધિવદ્યથાપૂર્વં મુદાન્વિતા

તતો ઽવાપ તયા સાર્ધં રાજપુત્ર્યા સ પાર્થિવઃ ।
ઐન્દ્રાન્ અતીત્ય વૈ લોકાંલ્લોકાન્પ્રાપ તદાક્ષયાન્

સ્વર્ગાક્ષયત્વમતુલં દાંપત્યમતિદુર્લભમ્ ।
પ્રાપ્તં પુણ્યફલં પ્રાપ્ય સંશુદ્ધિં તાં દ્વિજોત્તમ

એષ પાષણ્ટસંભાષાદ્દોષઃ પ્રોક્તો મયા દ્વિજ ।
તથાશ્વમેધાવભૃથસ્નાનમાહાત્મ્યમેવ ચ

તસ્માત્પાષણ્ડિભિઃ પાપૈર્ આલાપસ્પર્શનં ત્યજેત્ ।
વિશેષતઃ ક્રિયાકાલે યજ્ઞાદૌ ચાપિ દીક્ષિતઃ

ક્રિયાહાનિર્ગૃહે યસ્ય માસમેકં પ્રજાયતે ।
તસ્યાવલોકનાત્સૂર્યં પશ્યેત મતિમાન્નરઃ

કિં પુનર્યૈસ્ તુ સંત્યક્તા ત્રયી સર્ંવાત્મના દ્વિજ ।
પાષણ્ડભોજિભિઃ પાપૌર્વેદવાદવિરોધિભિઃ

સહાલાપસ્તુ સંસર્ગઃ સહાસ્યા ચાતિપાપિની ।
પાષણ્ડિભિર્ દુરાચારૈસ્ તસ્માત્તાં પરિવર્જયેત્

પાષણ્ડિનો વિકર્મસ્થાન્બૈડાલવ્રતિકાઞ્છઠાન્ ।
હૈતુકાન્બકવૃત્તીંશ્ ચ વાઙ્માત્રેણાપિ નાર્ચયેત્

દ્વરતસ્તૈસ્ તુ સંપર્કસ્ત્યાજ્યશ્ચાપ્યતિપાપિભિઃ ।
પાષણ્ડિભિર્ દુરાજારૈસ્ તસ્માત્ તાન્ પરિવર્જયેત્

એતે નગ્નાસ્તવાખ્યાતા દૃષ્ટા શ્રાદ્ધો પઘાતકાઃ ।
યેષાં સંભાષણાત્પુંસાં દિનપુણ્યં પ્રણશ્યતિ

એતે પાષણ્ડિનઃ પાપા ન હ્યેતાનાલપેદ્બુધઃ ।
પુણ્યં નશ્યતિ સંભાષાદેતેષાં તદ્દિનોદ્ભવમ્

પુંસાં જટાધરણમૈણ્ડ્યવતાં વૃથૈવ મોઘાશિનામખિલશૌચનિરાકૃતાનામ્ ।
તોયપ્રદાનપિતૃપિણ્ડબહિષ્કૃતાનાં સંભાષણાદપિ નરા નરકં પ્રયાન્તિ