વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.9

ઇતિ શ્રિવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે ઽષ્ટમોધ્યાયઃ (7)
ઔર્વ ઉવાચ
બાલઃ કૃતોપનયનો વેદાહરણતત્પરઃ ।
ગુરુગેહે વસેદ્ભૂપ બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ

શૌચા ચારવ્રતં તત્ર કાર્યં શુશ્રૂષણં ગુરોઃ ।
વ્રતાનિ ચરતા ગ્રાહ્યો વેદશ્ ચ કૃતબુદ્ધિના

ઉભે સંધ્યે રવિં ભૂપ તથૈવાગ્નિં સમાહિતઃ ।
ઉપતિષ્ઠેત્તદા કુર્યાદ્ગુરોરપ્યભિવાદનમ્

સ્થિતે તિષ્ઠેદ્વાજેદ્યાતે નીચૈર્ આસીત ચાસતિ ।
શિષ્યો ગુરોર્નૃપશ્રેષ્ઠ પ્રતિકૂલં ન સંચરેત્

તેનૈ વોક્તં પઠેદ્વેદં નાન્યચિત્તઃ પુરઃસ્થિતઃ ।
અનુજ્ઞાતશ્ ચ ભિક્ષાન્નમશ્નીયાદ્ગુરુણા તતઃ

અવગાહેદપઃ પૂર્વમાચાર્યેણાવગાહિતઃ ।
સમિજ્જલાદિકં ચાસ્ય કાલ્યં કાલ્યમુપાનયેત્

ગૃહીતગ્રાહ્યવેદશ્ ચ તતો ઽનુજ્ઞામ્ અવાપ્ય ચ ।
ગાર્હસ્થ્યમાવિશેત્ પ્રાજ્ઞો નિષ્પન્નગુરુણિષ્કૃતિઃ

વિધિનાવાપ્તદારસ્તુ ધનં પ્રાપ્ય સ્વકર્મણા ।
ગૃહસ્થકાર્યમખિલં કુર્યાદ્ભૂપાલ શક્તિતઃ

નિવાપેન પિતૄનર્ચન્ યજ્ઞૈર્ દેવાંસ્તથાતિથીન્ ।
અન્નૈર્ મુનીંશ્ ચ સ્વાધ્યાયૈર્ અપત્યેન પ્રજાપતિમ્

ભૂતાનિ બલિભિશ્ચૈવ વાત્સલ્યેનાખિલં જગત્ ।
પ્રાપ્નોતિ લોકાન્પુરુષો નિજકર્મસમાર્જિતાન્

બિક્ષાભુજશ્ ચ યે કેચિત્પરિવ્રડ્બ્રહ્મચારિણઃ ।
તેપ્યત્રૈવ પ્રતિષ્ઠન્તે ગાર્હસ્થ્યં તેન વૈ પરમ્

વેદાહરણકાર્યાય તીર્થસ્નાનાય ચ પ્રભો ।
અટન્તિ વસુધાં વિપ્રાઃ પૃથિવીદર્શનાય ચ

અનિકેતા હ્યનાહારા યત્ર સાયઙ્ગૃહાશ્ ચ યે ।
તેષાં ગૃહસ્થઃ સર્વેષાં પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ

તેષાં સ્વાગતદાનાદિવક્તવ્યં મધુરં નૃપ ।
ગૃહાગતાનાં દદ્યાચ્ચ શયનાસનભોજનમ્

અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્તતે ।
સ દત્ત્વા દુષ્કૃતં તસ્મૈ પુણ્યમાદાય ગચ્છતિ

અવજ્ઞાનમહઙ્કારો દંભશ્ચૈવ ગૃહ સતઃ ।
પરિતાપોપઘાતૌ ચ પારુષ્યં ચ ન શસ્યતે

યસ્તુ સમ્યક્કરોત્યેવં ગૃહસ્થઃ પરમં વિધિમ્ ।
સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તો લોકાનાપ્નોત્યનુત્તમાન્

વયઃપરીણતો રાજન્કૃતકૃત્યો ગૃહાશ્રમી ।
પુત્રેષુ ભાર્યાં નિક્ષિપ્ય વનં ગચ્છેત્સહૈવ વા

પર્ણમૂલફલાહારઃ કેશશ્મશ્રુજટાધરઃ ।
ભૂમિશાયી ભવેત્તત્ર મુનિઃસર્વાતિથિર્નૃપ

ચર્મકાશકુશૈઃ કુર્યાત્પરિધાનોત્તરીયકે ।
તદ્વત્ત્રિષવણં સ્નાનં શસ્તમસ્ય નરેશ્વરઃ

દેવતાભ્યર્ચનં હોમઃસર્વાભ્યાગતપૂજનમ્ ।
ભિક્ષાબલિપ્રદાનં ચ શસ્તમસ્ય નરેશ્વર

વન્યસ્ત્રેહેન ગાત્રાણામભ્યઙ્ગશ્ચાસ્ય શસ્યતે ।
તપશ્ ચ તસ્ય રાજેન્દ્ર શીતોષ્ણાદિસહિષ્ણુતા

યસ્ત્વેતાં નિયતશ્ચર્યાં વાનપ્રસ્થશ્ચરેન્મુનિઃ ।
સ દહત્યગ્નિવદ્દોષાઞ્જયેલ્લોકાંશ્ ચ શાશ્વતાન્

ચતુર્થશ્ચાશ્રમો ભિક્ષોઃ પ્રોજ્યતે યો મનીષિભિઃ ।
તસ્ય સ્વરૂપં ગદતો મમ શ્રોતું નૃપાર્હસિ

પુત્રદ્રવ્યકલત્રેષુ ત્યક્તસ્ત્રેહો નરાધિપ ।
ચતુર્થમાશ્રમસ્થાનં ગચ્છેન્નિર્ધૂતમત્સરઃ

ત્રૈવર્ગિકાંસ્ત્યજેત્સર્વાનારંભાનવનીપતે ।
મિત્રાદિષુ સમો મૈત્રઃસમસ્તેષ્વેવ જન્તુષુ

જરાયુજાણ્ડજાદીનાં વાડ્મનઃકાયકર્મભિઃ ।
યુક્તઃ કુર્વીત ન દ્રોહં સર્વસંગાંશ્ચવર્જયેત્

એકારાત્રસ્થિતિર્ ગ્રામે પઞ્ચરાત્રસ્થિતિઃ પુરે ।
તથા તિષ્ઠેદ્યથાપ્રીતિર્દ્વેષો વા નાસ્ય જાયતે

પ્રાણયાત્રાનિમિત્તં ચ વ્યઙ્ગારે ભુક્તવજ્જને ।
કાલે પ્રશસ્તવર્ણાનાં ભિક્ષાર્થં પર્યટેદ્ગૃહાન્

કામઃ ક્રોધસ્ તથા દર્પમોહલોભાદયશ્ ચ યે ।
તાંસ્તુ સર્વાન્પરિત્યજ્યપરિવ્રાણ્નિર્મમો ભવેત્

અભયં સર્વભૂતેભ્યો દત્ત્વા યશ્ચરતે મુનિઃ ।
તસ્યાપિ સર્વભૂતેભ્યો ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્

કૃત્વાગ્નિહોત્રંસ્વશરીરસંસ્થં શારીરમગ્નિં સ્વમુખે જુહોતિ ।
વિપ્રસ્તુ ભૈક્ષ્યોપહિતૈર્ હવિર્ભિશ્ચિતાગ્નિકાનાં વ્રહતિ સ્મ લોકાન્

મોક્ષોશ્રમં યશ્ચરતે યથોક્તં શુચિઃસુખં કલ્પિતબુદ્ધિયુક્તઃ ।
અનિન્ધનં જ્યોતિરિવ પ્રશાન્તઃસ બ્રહ્મલોકં શ્રયતે દ્વિજાતિઃ