વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.8

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે સપ્તમો ઽધ્યાયઃ (7)
મૈત્રેય ઉવાચ
ભગવન્ભગવાન્દેવઃ સંસારવિજિગીષુભિઃ ।
સમાખ્યાહિ જગન્નાથો વિષ્ણુરારાધ્યતે યથા

આરાધિતાચ્ચ ગોવિન્દાદારાધનપરૈર્ નરૈઃ ।
યત્પ્રાપ્યતે ફલં શ્રોતું તચ્ચેચ્છામિ મહામુને

શ્રીપરાશર ઉવાચ
યત્પૃચ્છતિ ભવાનેતત્સગરેણ મહાત્મના ।
ઔર્વઃ પ્રાહ યથા પૃષ્ટસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

સગરઃ પ્રણિપત્ત્યૈનમૌર્વં પપ્રચ્છભાર્ગવમ્ ।
વિષ્ણોરારાધનોપાયસંબન્ધં મુનિસત્તમ

ફલં ચારાધિતે વિષ્ણો યત્પુંસામભિજાયતે ।
સ ચાહ પૃષ્ટો યત્નેન તસ્મૈ તન્મેખિલં શૃણુ

ઔર્વ ઉવાચ
ભૌમં મનોરથં સ્વર્ગં સ્વર્ગે રમ્યં ચ યત્પદમ્ ।
પ્રાપ્નોત્યારાધિતે વિષ્ણૌ નિર્વાણમપિ ચોત્તમમ્

યદ્યદિચ્છતિ યાવચ્ચ ફલમારાધિતે ઽચ્યુતે ।
તત્તદાપ્નોતિ રાજેન્દ્ર ભૂરિ સ્વલ્પમથાપિ વા

યત્તુ પૃચ્છસિ ભૂપાલ કથામારાધ્યતે હરિઃ ।
તદહં સકલં તુભ્યં કથયામિ નિબોધ મે

વર્ણાશ્રમાચારવતા પુરુષેણપરઃ પુમાન્ ।
વિષ્ણુરારાધ્યતે પન્થા નાન્યસ્તત્તોષકારકઃ

યજન્યજ્ઞાન્યજત્યેનં જપન્ત્યેનં જપન્નૃપ ।
નિઘ્નન્નન્યાન્હિનસ્ત્યેનં સર્વભૂતો યતો હરિઃ

તસ્માત્સદાચારવતા પુરુષેણ જનાર્દનઃ ।
આરાધ્યસ્તુ સ્વવર્ણોક્તધર્માનુષ્ઠાનકારિમા

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શુદ્રશ્ ચ પૃથિવીપતે ।
સ્વધર્મતત્પરો વિષ્ણુમારાધયતિ નાન્યથા

પરાપવાદં પૈશુન્યમનૃતં ચ ન ભાષતે ।
અન્યોદ્વેગકરં વાપિ તોષ્યતે તેનકેશવઃ

પરદારપરદ્રવ્યપરહિંસાસુ યો રતિમ્ ।
ન કરોતિ પુમાન્ભૂપ તોષ્યતે તેન કેશવઃ

ન તાડયતિ નો હન્તિ પ્રાણિનો ન ચ હિંસકઃ ।
યો મનુષ્યો મનુષ્યેન્દ્ર તોષ્યતે તેન કેશવઃ

દેવાદ્વિજગુરૂણાં ચ શુશ્રૂષાસુ સદોદ્યતઃ ।
તોષ્યતે તેન ગોવિન્દઃ પુરુષેણનરેશ્વર

યથાત્મનિ ચ પુત્રે ચ સર્વભૂતેષુ યત્તથા ।
હિતકામો હરિસ્તેન સર્વદા તોષ્યતે સુખમ્

યસ્ય રાગાદિદોષેણ ન દુષ્ટં નૃપ માનસમ્ ।
વિશુદ્ધચેતસા વિષ્ણુસ્તોષ્યતે તેન સર્વદા

વર્ણાશ્રમેષુ યે ધર્માઃ શાસ્ત્રોક્તા મુનિસત્તમ ।
તેષુ તિષ્ઠન્નરો વિષ્ણુમાદુષ્ટં નૃપ માનસમ્

સગર ઉવાચ
તદહં શ્રોતુમિચ્છમિ વર્ણધર્માનશેષતઃ ।
તથૈવાશ્રમધર્મંશ્ ચ દ્વિજવર્ય બ્રવીહિ તાન્

ઔર્વ ઉવાચ
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શુદ્રાણાં ચ યથાકમમ્ ।
ત્વમેકાગ્રમતિર્ભૂત્વા શૃણુ ધર્માન્મયોદિતાન્

દાનં દદ્યાદ્ યજેદ્ દેવાન્ યજ્ઞિઃ સ્વાધ્યાયતત્પરઃ ।
નિત્યોદકી ભવેદ્વિપ્રઃ કુર્યાચ્ચાગ્નિપરિગ્રહમ્

વૃત્ત્યર્થં યાજયેચ્ચાન્યાનન્યાનધ્યાપયેત્તથા ।
કુર્યાત્પ્રતિગ્રહાદાનંશુક્લાર્થાન્ન્યાયતો દ્વિજઃ

સર્વભૂતહિતં કુર્યાન્નાહિતં કસ્યાચિદ્દ્વિજઃ ।
મૈત્રી સમસ્તભૂતેષુ બ્રાહ્મણસ્યોત્તમં ધનમ્

ગ્રાવ્ણિરત્ને ચ પારક્યે સમબુદ્ધિર્ભવેદ્દ્વિજઃ ।
ઋતાવભિગમઃ પત્ન્યાં શસ્તતે ચાસ્ય પાર્થિવ

દાનાનિ દદ્યાદિચ્છાતો દ્વિજેભ્યઃ ક્ષત્રિયોપિ વા ।
યજેચ્ચ વિવિધૈર્ યજ્ઞૈર્ અધીયીત ચ પાર્થિવઃ

શસ્ત્રાજીવો મહીરક્ષા પ્રવરા તસ્ય જીવિકા ।
તત્રાપિ પ્રથમઃ કલ્પઃ પૃથિવીપરિપારનમ્

ધરિત્રીપાલનેનૈવ કૃતકૃત્યા નરાધિપાઃ ।
ભવન્તિ તૃપતેરંશા યતો યજ્ઞાદિકર્મણામ્

દુષ્ટાનાં શાસનાદ્રાજા શિષ્ટાનાં પરિપાલનાત્ ।
પ્રાપ્નોત્યભિમતાંલ્લોકાન્વર્ણસંસ્થાં કરોતિ યઃ

પાશુપાલ્યં ચ વાણિજ્યં કૃષિં ચ મનુજેશ્વર ।
વૈશ્યાય જીવિકાં બ્રહ્મા દદૌ લોકપિતામહઃ

તસ્યાપ્યધ્યયનં યજ્ઞો દાનં ધર્મશ્ ચ શસ્યતે ।
નિત્યનૈમિત્તિકાદીનામનુષ્ઠાનં ચ કર્મણામ્

દ્વિજાતિસંશ્રિતં કર્મ તાદર્થ્યં તેન પોષણમ્ ।
ક્રયવિક્રયજૈર્ વાપિ ધનૈઃ કારૂદ્ભવેન વા

શુદ્રસ્ય સન્નતિઃ શૌચં સેવા સ્વામિન્યમાયયા ।
અમન્ત્રયજ્ઞો હ્યસ્તેયં તત્સંગો વિપ્રરક્ષણમ્

દાનં ચ દદ્યાચ્છૂદ્રોપિ પાકયજ્ઞૈર્ યજેત ચ ।
પિત્ર્યાદિકં ચ તત્સર્વં શુદ્રઃ કુર્વીત તેન વૈ

ભૃત્યાદિભરણાર્થાય સર્વેષાં ચ પરિગ્રહઃ ।
ઋતુકાલેભિગમનં સ્વદારેષુ મહીપતે

દયા સમસ્તભૂતેષુ તિતિક્ષા નાતિમાનિતા ।
સત્યં શૌચમનાયાસો મઙ્ગલં પ્રિયવાદિતા

મૈત્ર્યસ્પૃહા તથા તદ્વદકાર્પણ્યંનરેશ્વર ।
અનુસૂયા ચ સામાન્યવર્ણાનાં કથિતા ગુણાઃ

આશ્રમાણાં ચ સર્વેષામેતે સામાન્યલક્ષણાઃ ।
ગુણાંસ્તથાવદ્ધર્માંશ્ ચ વિપ્રાદીનામિમાઞ્છૃણુ

ક્ષાત્ત્રં કર્મ દ્વિજસ્યોક્તં વૈશ્યં કર્મ તથા પદિ ।
રાજન્યસ્ય ચ વૈશ્યોક્તં શૂદ્રકર્મ ન ચૈતયોઃ

સામર્થ્યે સતિ તત્ત્યાજ્યમુભાભ્યામપિ પાર્થિવ ।
તદેવાપદિ કર્તવ્યં ન કુર્યાત્કર્મસંકરમ્

ઇત્યેતે કથિતા રાજન્વર્ણધર્મા મયા તવ ।
ધર્માનાશ્રમિણાં સમ્યગ્બ્રુવતો મે નિશામય