વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.7

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશેઃષ્ઠોધ્યાયઃ (6)
મૈત્રેય ઉવાચ
યથા વત્કથિતં સર્વં યત્પૃષ્ટોસિં મયા ગુરો ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં ત્વેકં તદ્ભવાન્પ્રબ્રવીતુ મે

સપ્તદ્વીપાનિ પાતાલવિધયશ્ ચ મહામુને ।
સ્પતલોકાશ્ ચ યેન્તસ્થા બ્રહ્માણ્ડસ્યાસ્ય સર્વતઃ

સ્થૂલૈઃ સૂક્ષ્મૈસ્ તથા સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માસૂક્ષ્મતરૈઃ સ્મૃતા ।
સ્થૂલાત્સ્થૂલતરૈશ્ ચૈવ સર્વં પ્રાણિભિર્ આવૃતમ્

અઙ્ગુલસ્યાષ્ટભાગોપિ ન સોસ્તિ મુનિસત્તમ ।
વસંતિ પ્રાણિનો યત્ર કર્મબન્ધનિબન્ધનાઃ

સર્વે ચૈતે વશં યાન્તિ યમસ્ય ભગવન્ કિલ ।
આયુષોન્તે તથા યાન્તિ યાતનાસ્તત્પ્રચોદિતાઃ

યાતનાભ્યઃ પરિભ્રષ્ટા દેવાદ્યાસ્વથ યોનિષુ ।
જન્તવઃ પરિવર્તન્તે શાસ્ત્રાણામેષ નિર્ણયઃ

સોહમિચ્છામિ તચ્છ્રોતું યમસ્ય વશવર્તિનઃ ।
ન ભવન્તિનરા યેન તત્કર્મ કથયસ્વ મે

શ્રીપરાશર ઉવાચ
અયમેવ મુને પ્રશ્રો નકુલેન મહાત્મના ।
પૃષ્ટઃ પિતામહઃ પ્રાહ ભીષ્મો યત્તચ્છૃણુષ્વ મે

ભીષ્ણ ઉવાચ
પુરા મમાગતો વત્સ સખા કાલિઙ્ગકો દ્વિજઃ ।
સ મામુવાચ પ્રષ્ટો વૈ મયા જાતિસ્મરો મુનિઃ

તેનાખ્યાતમિદં સર્વમિત્થં ચૈતદ્ભવિષ્યતિ ।
તથા ચ તદભૂદ્વત્સ યથોક્તં તેન ધીમતા

સ પૃષ્ટશ્ ચ મયા ભૂયઃ શ્રદ્દધાનેન વૈ દ્વિજઃ ।
યદ્યદાહ ન તદ્દૃષ્ટમન્યથા હિ મયા ક્વચિત્

એકદા તુ મયા પૃષ્ટમેતદ્યદ્ભવતોદિતમ્ ।
પ્રાહ કાલિઙ્ગકો વિપ્રઃસ્મૃત્વા તસ્ય મુનેર્વચઃ

જાતિસ્મરેણ કથિતો રહસ્યઃ પરમો મમ ।
યમકિઙ્કરયોર્યોભૂત્સંવાદસ્તં બ્રવીમિ તે

કાલિઙ્ગ ઉવાચ
સ્વપુરુષમભિવીક્ષ્ય પાશહસ્તં વદતિ યમઃ કિલ તસ્ય કર્ણમૂલે ।
પરિહર મધુસૂદનપ્રપન્નાન્પ્રભુરહમન્યનૃણામવૈષ્ણવાનામ્

અહમમરવરાર્ચિતેન ધાત્રા યમ ઇતિ લોકહિતાહિતે નિયુક્તઃ ।
હરિગુરુવશગોસ્મિ ન સ્વતન્ત્રઃ પ્રભવતિ સંયમને મમાપિ વિષ્ણુઃ

કણ્ટ કમુકુટકર્ણિકાદિભેદૈઃ કનકમભેદમપીષ્યતે યથૈકમ્ ।
સુરપશુમનુજાદિકલ્પનાભિર્ હરિર્ અખિલાભિર્ ઉદીર્યતે તથૈકઃ

ક્ષિતિતલપરમાણવોનિલાન્તે પુનરુપયાન્તિ યથૈકતાં ધરિત્ર્યાઃ ।
સુરપશુમનુજાદયસ્તથાન્તે ગુણકલષેણ સનાતનેન તેન

હરિમમરવરાર્ચિતાઙ્ઘ્રિપદ્મંપ્રણમતિ યઃ પરમાર્થતો હિ મર્ત્યઃ ।
તમપગતસમસ્તપાપબન્ધં વ્રજ પરિહૃત્ય યથાગ્નિમાજ્યસિક્તમ્

ઇતિ યમવચનં નિશમ્ય પાશી યમ પુરુષસ્તમુવાચ ધર્મરાજમ્ ।
કથય મમ વિભો સમસ્તધાતુર્ભવતિ હરેઃ ખલુ યાદૃશોસ્ય ભક્તઃ

યમ ઉવાચ
ન ચલતિ નિજવર્મધર્મતો યઃસમમતિરાત્મસુહૃદ્વિપક્ષપક્ષે ।
ન હરતિ ન ચ હન્તિ કિઞ્ચિદુચ્છૈઃ સ્થિતમનસં તમવેહિ વિષ્ણુભક્તમ્

કલિકલુપમલેન યસ્ય નાઽત્મા વિમલમતેમલિનીકૃતસ્તમેનમ્ ।
મનસિ કૃતજનાર્દનં મનષ્યં સતતમવેહિ હરેરતીવ ભક્તમ્

કનકમપિ રહસ્યવેક્ષ્ય બુદ્ધ્યા તૃણમિવ યઃસમવૈતિ વૈ પરસ્વમ્ ।
ભવતિ ચ ભગવત્યનન્યચેતાઃ પુરુષવરં તમવેહિ વિષ્ણુભક્તમ્

સ્ફટિકગિરિશિલામલઃ ક્વ વિષ્ણુર્મનસિ નૃણાં ક્વ ચ મત્સરાદિદોષઃ ।
ન હિ તુહિનમયૂખરશ્મિપુઞ્જે ભવતિ હુતાશનદીપ્તિજઃ પ્રતાપઃ

વિમલમતિરમત્સરઃ પ્રશાન્તઃ શુચિચરિતોખિલસત્ત્વમિત્રભૂતઃ ।
પ્રિયહિતવચનો ઽસ્તમાનમાયો વસતિ સદા હૃદિ તસ્ય વાસુદેવઃ

વસતિ હૃદિસનાતને ચ તસ્મિન્ભવતિ પુમાઞ્જગતોસ્ય સૌમ્યરૂપઃ ।
ક્ષિતિરસમતિરમ્યમાત્મનોન્તઃ કથયતિ ચારુતયૈવ સાલપોતઃ

યમનિયમવિધૂત કલ્પષાણામનુદિનમચ્યુતસક્તમાનસાનામ્ ।
અપગતમદમાનમત્સરાણાં ત્યજ ભટ દૂરતરેણ માનવાનામ્

હૃદિ યદિ ભગવાનનાદિરાસ્તે હરિરરિશઙ્ખગદાધરોવ્યાત્મા ।
તદઘવિઘાતકર્તૃભિન્નં ભવતિ કથં સતિ ચાન્ધકારમર્કે

હરતિ પરધનં નિહન્તિ જન્તૂન્વદતિ તથા નૃતનિષ્ટુરાણિ યશ્ ચ ।
અશુભજનિતદુરમદસ્ય પુંસઃ કલુષમતેર્હૃદિ તસ્ય નાસ્ત્યનન્તઃ

ન સહતિ પરસંપદં વિનિન્દાં કલુષમતિઃ કુરુતે સતામસાધુઃ ।
નયજતિ ન દદાતિ યશ્ ચ સંતં મનસિ ન તસ્ય જનાર્દનો ઽધમસ્ય

પરમસુહૃદિબાન્ધવે કલત્રે મુતતનયાપિતૃમાતૃભૃત્યવર્ગે ।
શઠમતિરુપયાતિ યોર્થતૃષ્ણાં તમધમચેષ્ટમવેહિ નાસ્ય ભક્તમ્

અશુભમતિરસત્પ્રવૃત્તિ સક્તઃસતતમનાર્યકુશીલસંગમત્તઃ ।
અનુદિનકૃતપાપબન્ધયુક્તઃ પરુષપશુર્ન હિ વાસુદેવભક્તઃ

સકલમિદમહં ચ વાસુદેવઃ પરમપુમાન્પરમેશ્વરઃસ એકઃ ।
ઇતિ મતિરચલાભવત્યનન્તે હૃદયગતે વ્રજતાન્વિહાય દૂરાત્

કમલનયન વાસુદેવ વિષ્ણો ધરણિધરાચ્યુત શઙ્ખચક્રપાણે ।
ભવશરણમિતિરયન્તિ યે વૈ ત્યજ ભટ દૂરતરેણ તાનપાપાન્

વસતિ મનસિ યસ્ય સોવ્યયાત્મા પુરુષવરસ્ય ન તસ્ય દૃષ્ટિપાતે ।
તવ ગતિરથ વા મમાસ્તિ ચક્રપ્રતિહતવીર્યબલસ્ય સોન્યલોક્યઃ

કાલિઙ્ગ ઉવાચ
ઇતિ નિજભટશાસનાય દેવો રવિત નયસ્ય કિલાહ ધર્મરાજઃ ।
મમ કથિતમિદં ચ તેન તુભ્યં કુરુવર સમ્યગિદં મયાપિ ચોક્તમ્

શ્રીભીષ્મ ઉવાચ
નકુલૈતન્મમાખ્યાતં પૂર્વં તેન દ્વિજન્મના ।
કલિઙ્ગદેશાદેશ્યેત્ય પ્રીતેન સુમહાત્મના

મયાપ્યેતદ્યથાન્યાયં સમ્યગ્વત્સ તવોદિતમ્ ।
યથા વિષ્ણુમૃતેનાન્યત્ત્રાણાં સંસારસાગરે

કિઙ્કરાઃ પાશદણ્ડાશ્ ચ ન યમો ન ચ યાતનાઃ ।
સમર્થાસ્તસ્ય યસ્યાત્મા કેશવાલંબનઃસદા

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એતન્મુને સમાખ્યાતં ગીતં વૈવસ્વતેન યત્ ।
ત્વત્પ્રશ્નાનુગતં સમ્યક્કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ