વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.6

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ (5)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
સામવેદતરોઃ શાખા વ્યાસશિષ્યસ્ય જૌમિનિઃ ।
ક્રમેણ યેન મૈત્રેય વિભેદશૃણુ તન્મમ

સુસંતુસ્તસ્ય પુત્રોભૂત્સૂત્વાનશ્ચાભવત્સુતઃ ।
અધીતવન્તૌ ચૈકૈકાં સંહિતાં તૌ માહમતી

સહસ્રસંહિતાભેદં સુકર્માતત્સુતસ્તતઃ ।
ચકાર તં ચ તચ્છિષ્યૌ જગૃહાતે મહાવ્રતૌ

હિરણ્યનાભઃ કૌસલ્યઃ પૌષ્પિંજિશ્ ચ દ્વિજોત્તમ ।
ઉદીચ્યાઃસામગાઃ શિષ્યાસ્તસ્ય પઞ્ચશતં સ્મૃતાઃ

હિરણ્યનાભાત્તાવત્યઃસંહિતા યૈર્ દ્વિજોત્તમૈઃ ।
ગૃહીતાસ્તેપિ ચોચ્યન્તે પણ્ડિતૈઃ પ્રાચ્યસામગાઃ

લોકાક્ષિર્નૈધમિશ્ચૈવ કક્ષિવાંલ્લાઙ્ગલિસ્ તથા ।
પૌષ્પિજિશિષ્યાસ્તદ્ભેદૈઃ સંહિતા બહુલીકૃતાઃ

હિરણ્યનાભશિષ્યસ્તુ ચતુર્વિશતિસંહિતાઃ ।
પ્રોવાચ કૃતનામાસૌ શિષ્યેભ્યશ્ ચ મહામુનિઃ

તૈશ્ ચાપિ સામવેદો ઽસૌ શાખાભિર્ બહુલીકૃતઃ ।
અથર્વણામથો વક્ષ્યે સંહિતાનાં સમુચ્ચયમ્ ।
અથર્વવેદં સ મુનિઃસુસંતુરમિતદ્યુતિઃ

શિષ્યમધ્યાપયામાસ કબન્ધં સો ઽપિ તં દ્વિધા ।
કૃત્વા તુદેવદર્સાય તથા પથ્યાય દત્તવાન્

દેવદર્શસ્ય શિષ્યાસ્તુ મેધોબ્રહ્મબલિસ્ તથા ।
શૌલ્કાયનિઃ પિપ્પલાદસ્તથાન્યો દ્વિજસત્તમ

પથ્યસ્યાપિ ત્રયઃ શિષ્યાઃ કૃતા યૈર્ દ્વિજ સંહિતાઃ ।
જાબાલિઃ કુમુદાદિશ્ ચ તૃતીયઃ શૌનકો દ્વિજ

શૌનકસ્તુ દ્વિધા કૃત્વા દદાવેકાં તુ બભ્રવે ।
દ્વિતીયાં સંહિતાં પ્રાદાત્સૈન્ધવાય ય સંજ્ઞિને

સૈન્ધવાન્મુજિકેશશ્ ચ દ્વેધભિન્નાસ્ત્રિધા પુનઃ ।
નક્ષત્રકલ્પો વેદાનાં સંહિતાનાં તથૈવ ચ

ચતુર્થઃસ્યાદાઙ્ગિરસઃ શાન્તિકલ્પશ્ચપઞ્ચમઃ ।
શ્રેષ્ઠાસ્ત્વથર્વણામેતે સંહિતાનાં વિકલ્પકાઃ

આખ્યાનૈશ્ ચાપ્ય્ ઉપાખ્યાનૈર્ ગાથાભિઃ કલ્પશુદ્ધિભિઃ ।
પુરાણસંહિતાં ચક્રેપુરાણાર્થવિશારદઃ

પ્રખ્યાતો વ્યાસશિષ્યોભૂત્સૂતો વૈ રોમહર્ષણઃ ।
પુરામસંહિતાં તસ્મૈ દદૌ વ્યાસો મહામતિઃ

સુમતિશ્ચાગ્નિવર્ચાશ્ ચ મિત્રાયુઃશાંસપાયનઃ ।
અકૃતવ્રણસાવર્ણિષ્પટ્શિષ્યાસ્તસ્ય ચાભવન્

કાશ્યપઃ સંહિતાકર્તા સાવર્ણિઃ શાંસપાયનઃ ।
રોમહર્ષાણિકાચાન્યા તિસૄણાં મૂલસંહિતા

ચતુષ્ટયેન ભેદેન સંહિતાનામિદં મુને

આદ્યં સર્વપુરાણાનાં પુરાણં બ્રાહ્મમુચ્યતે ।
અષ્ટાદશપુરાણાનિ પુરાણજ્ઞાઃ પ્રચક્ષતે

બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા ।
તથાન્યં નારદીયં ચ માર્કણ્ડેયં ચ સપ્તમમ્

આગ્નેયમષ્ટમં ચૈવ ભવિષ્યન્નવમં સ્મૃતમ્ ।
દશમં બ્રહ્મવૈવર્તં લૈઙ્ગમેકાદશં સ્મૃતમ્

વારાહં દ્વાદશં ચૈવ સ્કાન્દં ચાત્ર ત્રયોદશમ્ ।
ચતુર્દશંવામનં ચ કૌર્મં પઞ્ચદશં તથા ।
માત્સ્યં ચ ગારુડં ચૈવ બ્રહ્માણ્ડં ચ તતઃ પરમ્ ।
મહાપુરાણાન્યેતાનિ હ્યષ્ટાદશ મહામુને

તથા ચોપ પુરાણાનિ મુનિભિઃ કથિતાનિ ચ ।
સર્ગશ્ ચ પ્રતિસર્ગશ્ ચ વંશમન્વન્તરાણિ ચ ।
સર્વેષ્વેતેષુ કથ્યન્તે વંશાનુચારીતં ચ યત્

યદેતત્તવ મૈત્રેય પુરાણં કથ્યતે મયા ।
એતદ્વૈષ્ણવસંજ્ઞં વૈ પાદ્મસ્યસમનન્તરમ્

સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ વંશમન્વન્તરાદિષુ ।
કથ્યતે ભગવાન્ વિષ્ણુર્ અશેષેષ્વ્ ઇવ સત્તમ

અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસાન્યાયવિસ્તરઃ ।
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્યેતાશ્ચતુર્દશ

આયુર્વેદોધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચૈવ તે ત્રયઃ ।
અર્થશાસ્ત્રં ચતુર્થં તુ વિદ્ય હ્યષ્ટાદશૈવ તાઃ

જ્ઞેયા બ્રહ્મર્ષયઃ પૂર્વં તેભ્યો દેવર્ષયઃ પુનઃ ।
રાજર્ષયઃ પુનસ્તેભ્ય ઋષિપ્રકૃતયસ્ત્રયઃ

ઇતિ શાખાઃસમાખ્યાતઃ શાખાભેદાસ્તથૈવ ચ ।
કર્તારશ્ચૈવ શાખાનાં ભેદહેતુસ્તથોદિતઃ

સર્વમન્વન્તરેષ્વેવં શાખાભેદાઃસમાઃ સ્મૃતાઃ

પ્રાજાપત્યા શ્રુતિર્નિત્યા તદ્વિકલ્પાસ્ત્વિમે દ્વિજ

એતત્તે કથિતં સર્વં યત્પૃષ્ટોહમિહત્વયા ।
મૈત્રેય વેદસંબન્ધઃ કિમન્યત્કથયામિ તે