વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.4

ઇતિ ક્ષિવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ (3)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
આદ્યો વેદશ્ચતુષ્પાદઃ કૃતઃ સાહસ્રસંમિતઃ ।
તતો દશગુમઃ કૃત્સ્નો યજ્ઞોયં સર્વકામધુક્

તતોત્ર મત્સુતો વ્યાસો અષ્ટવિંશતિમેન્તરે ।
વેદમેકં ચતુષ્પાદં ચતુર્ધા વ્યભજત્પ્રભુઃ

યથા ચ તેન વૈ વ્યસ્તા વેદબ્યાસેન ધીમતા ।
વેદાસ્ તથા સમસ્તૈસ્ તૈર્ વ્યસ્તા વ્યસ્તૈસ્ તથા મયા

તદનેનૈવ વેદાનાં શાખાભેદાન્દ્વિજોત્તમ ।
ચતુર્યુગેષુ પઠિતાન્સમસ્તેષ્વવધારય

કૃષ્ણદ્વૈપાયનં વ્યાસં વિદ્ધિ નારાયણં પ્રભુમ્ ।
કો હ્યન્યો ભુવિ મૈત્રેય મહાભારતકૃદ્ભવેત્

તેન વ્યસ્તા યથા વેદા મત્પુત્રેણ મહાત્મના ।
દ્વાપરે હ્ય્ અત્ર મૈત્રેય તસ્મિઞ્ શૃણુ યથાતથમ્

બ્રહ્મણા ચોદિતો વ્યાસો વેદાન્વ્યસ્તું પ્રચક્રમે ।
અથ શિષ્યાન્પ્રજગ્રાહ ચતુરો વેદપારગાન્

ઋગ્વેદપાઠકં પૈલં જગ્રાહ સ મહામુનિઃ ।
વૈશંપાયનનામાનં યજુર્વેદસ્ય ચાગ્રહીત્

જૈમિનિં સામવેદસ્ય તથૈવાથર્વવેદવિત્ ।
સુમન્તુસ્તસ્ય શિષ્યોભૂદ્વેદવ્યાસસ્ય ધીમતઃ

રોમહર્ષણનામાનં મહાબુદ્ધિં મહામુનિઃ ।
સૂતં જગ્રાહ શિષ્યં સ ઇતિહાસપુરાણયોઃ

એક આસીદ્યજુર્વેદસ્તં ચતુર્ધા વ્યકલ્પયત્ ।
ચાતુર્હેત્રમભૂત્તસ્મિંસ્તેન યજ્ઞમથાકરોત્

આધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્ તુ ઋગ્ભિર્ હોત્રં તથા મુનિઃ ।
ઔદ્ગાત્રં સામાભિશ્ચક્રે બ્રહ્મત્વં ચાપ્યથર્વભિઃ

તતઃસ ઋચ ઉદ્ધૃત્ય ઋગ્વેદં કૃતવાન્મુનિઃ ।
યજૃંષિ ચ યજુર્વેદં સામવેદં ચ સામાભઃ

રાજ્ઞાં ચાથર્વવેદેન સર્વકર્માણિ ચ પ્રભુઃ ।
કારયામાસ મૈત્રેય બ્રહ્મત્વં ચ યથાસ્થિતિ

સોયમેકો યથા વેદસ્તરુસ્તેન પૃથક્કૃતઃ ।
ચતુર્ધાથ તતો જાતં વેદપાદપકાનનમ્

બિભેદ પ્રથમં વિપ્ર પૈલો ઋગ્વેદપાદપમ્ ।
ઇન્દ્રપ્રમિતયે પ્રાદાદ્બાષ્કલાય ચ સંહિતે

ચતુર્ધા સ વિભેદાથ બાષ્કલોપિ ચ સંહિતામ્ ।
બોધાદિભ્યો દદૌ તાશ્ ચ શિષ્યેભ્યઃ સમહામુનિઃ

બોધ્યાગ્નિમાઢકૌ તદૂદ્યાજ્ઞવલ્ક્યપરાશરૌ ।
પ્રતિશાખાસ્તુ શાખાયાસ્તસ્યાસ્તે જગૃહુર્મુને

ઇન્દ્રપ્રમિતિરેકાં તુ સંહિતાં સ્વસૂતં તતઃ ।
માણ્ડુકેયં મહાત્માનં મૈત્રેયાધ્યાપયત્તદા

તસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યેભ્યઃ પુત્રશિષ્યક્રમાદ્યયૌ

વેદમિત્રસ્તુ શાકલ્યઃ સંહિતાં તામધીતવાન્ ।
ચકાર સંહિતાઃ પઞ્ચ શિષ્યેભ્યઃ પ્રદદૌ ચ તાઃ

તસ્ય શિષ્યાસ્તુ યે પઞ્ચ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ।
મુદ્ગલો ગોમખશ્ચૈવ વાત્સ્યઃ શાલીય એવ ચ ।
શરીરઃ પઞ્ચમશ્ચાસીન્મૈત્રેય સુમહામતિઃ

સંહિતાત્રિતયં ચક્રે શાકપૂર્ણસ્તથેતરઃ ।
નિરુક્તમકરોત્તદૂચ્ચતુર્થં મુનિસત્તમ

ક્રૈઞ્ચો વૈતાલિકસ્તદ્વદ્બલાકશ્ ચ મહામુનિઃ ।
નિરુક્તશ્ ચ ચતુર્થોભૂદ્વેદવેદાઙ્ગપારગઃ

ઇત્યેતાઃ પ્રતિશાખાભ્યો હ્યનુશાખા દ્વિજોત્તમ ।
બાષ્કલશ્ચાપરાસ્તિસ્ત્રઃસંહિતાઃ કૃતવાન્દ્વિજ ।
શિષ્યઃ કાલાયનિર્ગાર્ગ્યસ્તૃતીયશ્ ચ કથાજપઃ

ઇત્યેતા બહ્વૃચાઃ પ્રોક્તાઃ સંહિતા યૈઃ પ્રવર્તિતાઃ