વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.3

ઇતિ શ્રિવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ (2)
મૈત્રેય ઉવાચ
જ્ઞાતમેતન્મયા ત્વત્તો યથા સર્વમિદં જગત્ ।
વિષ્ણુર્વિષ્ણો વિષ્ણુતશ્ ચ ન પરં વિદ્યતે તતઃ

એતત્તુ શ્રોતુમિચ્છામિ વ્યસ્તા વેદા મહાત્મના ।
વેદવ્યાસસ્વરૂપેણ યથા તેન યુગેયુગે

યસ્મિન્યસ્મિન્યુગે વ્યાસો યો ય આસીન્મહામુને ।
તન્તમાચક્ષ્વ ભગવઞ્છાશાભેદાંશ્ ચ મે વદ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
વેદદ્રુમસ્ય મૈત્રેય શાખાભેદાઃસહસ્રશઃ ।
ન શક્તો વિસ્તરાદ્વક્તું સેક્ષેપેણ શૃણુષ્વ તમ્

દ્વાપરેદ્વાપરે વિષ્ણુર્વ્યાસરૂપી મહામુને ।
વેદમેકં સુબહુધા કુરુતે જગતો હિતઃ

વીર્યં તેજો બલં ચાલ્પં મનુષ્યાણામવેક્ષ્ય ચ ।
હિતાય સર્વભૂતાનાં વેદભેદાન્કરોતિ સઃ

યયાસૌ કુરુતે તન્વા વેદમેકં પૃથક્ પ્રભુઃ ।
વેદવ્યાસાભિધાના તુ સા ચ મૂર્તિર્મધ્રુદ્વિષઃ

યસ્મિન્મન્વંરતે વ્યાસા યેયે સ્યુસ્તાન્નિબોધ મે ।
યથા ચ ભેદઃ શાખાનાં વ્યાસેન ક્રિયતે મુને

અષ્ટવિંશતિકૃત્વો વૈ વેદો વ્યસ્તો સહર્ષિભિઃ ।
વૈવસ્વતેન્તરે તસ્મિન્દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ

વેદવ્યાસા વ્યતીતા યે હ્યષ્ટર્વિશતિ સત્તમ ।
ચતુર્ધા યૈઃ કૃતો વેદો દ્વાપરેષુ પુનઃ પુનઃ

દ્વાપરે પ્રથમે વ્યસ્તઃસ્વયં વેદઃ સ્વયંભુવા ।
દ્વિતીયે દ્વાપરે ચૈવ વેદવ્યાસઃ પ્રજાપતિ

તૃતીયે ચોશના વ્યાસશ્ચતુર્થે ચ બૃહસ્પતિઃ ।
સવિતા પઞ્ચમે વ્યાસઃ ષષ્ઠે મૃત્યુઃ સ્મૃતઃ પ્રભુઃ

સપ્તમે ચ તથૈવેન્દ્રો વસિષ્ઠશ્ચાષ્ટમે સ્મૃતઃ ।
સારસ્વતશ્ ચ નવમે ત્રિધામા દશમે સ્મૃતઃ

એકાદશે તુ ત્રિશિખો ભરદ્વાજસ્તતઃ પરઃ ।
ત્રયોદશે ચાન્તરિક્ષો વર્ણી ચાપિ ચતુર્દશે

ત્રય્યારુણઃ પઞ્ચદશે ષોડશે તુ ધનઞ્જયઃ ।
ક્રતુઞ્જયઃ સપ્તદશે તદૂર્ધ્વં ચ જયઃસ્મૃતઃ

તતો વ્યાસો ભરદ્વાજો ભરદ્વાજાચ્ચ ગૌતમઃ ।
ગૌતમાદુત્તરો વ્યાસો હર્યાત્મા યોભિધીયતે

અથ હર્યાત્મનોન્તે ચ સ્મૃતો વાજશ્રવામુનિઃ ।
સોમશુષ્કાયણસ્ તસ્માત્ તૃણબિન્દુરિતિ સ્મૃતઃ

ઋક્ષોભૂદ્ભાર્ગવસ્તસ્માદ્વાલ્મીકિર્યોભિધીયતે ।
તસ્માદસ્મત્પિતા શક્તિર્વ્યાસસ્તસ્માદહં મુને

જાતુકર્ણોભવન્મત્તઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્તતઃ ।
અષ્ટવિંશતિરિત્યેતે વેદવ્યાસાઃ પુરાતનાઃ

એકો વેદશ્ચતુર્ધા તુ તૈઃ કૃતો દ્વાપરાદિષુ

ભવિષ્યે દ્વાપરે ચાપિ દ્રૌણિર્વ્યાસો ભવિષ્યતિ ।
વ્યતીતે મમ પુત્રેસ્મિન્ કૃષ્ણદ્વૈપાયને મુને

ધ્રુવમેકાક્ષરં બ્રહ્મ ઓમ્ ઇત્યેવ વ્યવસ્થિતમ્ ।
બૃહત્વાદ્બૃંહણત્વાચ્ચ તદ્બ્રહ્યોત્યભિધીયતે

પ્રણવાવસ્થિતં નિત્યં ભૂર્ભુવઃસ્વરિતીર્યતે ।
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાણો યત્તસ્મૈ બ્રહ્મણે નમઃ

જગતઃ પ્રલયોત્પત્ત્યોર્યત્તત્કારણસંજ્ઞિતમ્ ।
મહતઃ પરમં ગુહ્યં તસ્મૈ સુબ્રહ્મણે નમઃ

અગાધાપારમક્ષય્યં જગત્સંમોહનાલયમ્ ।
સ્વપ્રકાશપ્રવૃત્તિભ્યાં પુરુષાર્થપ્રયોજનમ્

સંખ્યજ્ઞાનવતાં નિષ્ઠા ગતિઃ શમદમાત્મનામ્ ।
યત્તદવ્યક્તમમૃતં પ્રવૃત્તિર્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

પ્રધાનમાત્મયોનિશ્ ચ ગુહાસંસ્થં ચ શબ્દ્યતે ।
અવિભાગં તથા શુક્રમક્ષયં બહુધાત્મકમ્

પરમબ્રહ્મણે તસ્મૈ નિત્યમેવ નમોનમઃ ।
યદ્રૂપં વાસુદેવસ્ય પરમાત્મસ્વરૂપિણઃ

એતદ્બ્રહ્મ ત્રિધા ભેદમભેદમપિ સ પ્રભુઃ ।
સર્વભેદેષ્વભેદોસૌભિદ્યતે ભિન્નબુદ્ધિભિઃ

સ ઋઙ્મયઃસામમયઃ સર્વાત્મા સ યજુર્મયઃ ।
ઋગ્યજુઃસામસારાત્મા સ એવાત્મા શરીરિણામ્

સ ભિદ્યતે વેદમયઃસ્વવેદં કરોતિ ભેદૈર્ બહુભિઃ સશાખમ્ ।
શાખાપ્રણેતા સ સમસ્તશાખાજ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાનસંગઃ