વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.2

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ (1)
મૈત્રેય ઉવાચ
પ્રોક્તાન્યેતાનિ ભવતા સપ્ત મન્વન્તરાણિ વૈ ।
ભવિષ્યાણ્યપિ વિપ્રર્ષ મમાખ્યાતું ત્વમર્હસિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
સૂર્યસ્ય પત્ની સંજ્ઞાભૂત્તનયા વિશ્વકર્મણઃ ।
મનુર્યમો યમી ચૈવ તદપત્યાનિ વૈ મુને

અસહન્તી તુ સા ભર્તુસ્તેજશ્છાયાં યુયોજ વૈ ।
ભર્તૃશુશ્રૂષણે ઽરણ્યંસ્વયં ચ તપસે યયૌ

સંજ્ઞેયમિત્યથાર્કશ્ ચ છાયાયામાત્મજત્રયમ્ ।
શનૈશ્ચરં મનું ચાન્યં તપતીં ચાપ્યજાજનત્

છાયાસંજ્ઞા દદૌ શાપં યમાય કુપિતા યદા ।
તદાન્યેયમસૌ બુદ્ધિરિત્યાસીદ્યમસૂર્યયોઃ

તતો વિવસ્વાનાખ્યાતાં તયૈવારણ્યસંસ્થિતામ્ ।
સમાધિદૃષ્ટ્યાદદૃશે તામશ્વાં તપસિ સ્થિતામ્

વાજિરૂપધરઃ સોથ તસ્યાં દેવાવથાશ્વિનૌ ।
જનયામાસ રેવન્તં રેતસોંતે ચ ભાસ્કરઃ

આનિન્યે ચ પુનઃ સંજ્ઞાં સ્વસ્થાનં ભગવાન્ રવિઃ ।
તેજસઃ શમનં ચાસ્ય વિશ્વકર્મા ચકાર હ

ભ્રમમારોપ્ય સૂર્યં તુ તસ્ય તેજોનિશાતનમ્ ।
કૃતવાનષ્ટમં ભાગં સ વ્યશાતયદવ્યયમ્

યત્તસ્માદ્વૈષ્ણવં તેજસ્શાતિતં વિશ્વકર્મણા ।
જાજ્વલ્યમાનમપતત્તદ્ભૂમૌ મુનિસત્તમ

ત્વષ્ટૈવ તેજસા તેન વિષ્ણોશ્ચક્રમકલ્પયત્ ।
ત્રિશૂલં ચૈવ શર્વસ્ય શિબિકાં ધનદસ્ય ચ

શક્તિં ગુહસ્ય દેવાનામન્યેષાં ચ યદાયુધમ્ ।
તત્સર્વં તેજસા તેન વિશ્વકર્મા વ્યવર્ધયત્

છાયાસંજ્ઞાસુતો યોસૌ દ્વિતીયઃ કથિતો મનુઃ ।
પૂર્વજસ્યાસવર્ણોસૌ સાવર્ણિસ્તેન કથ્યતે

તસ્ય મન્વન્તરં હ્યોતત્સાવર્ણિકમથાષ્ટમમ્ ।
તચ્છૃણુષ્વ મહાભાગ ભવિષ્યત્કથયામિ તે

સાવર્ણિસ્તુ મનુર્યોસૌ મૈત્રેય ભવિતા તતઃ ।
સુતપાશ્ચામિતાભાશ્ ચ મુખ્યાશ્ચાપિ તથા સુરાઃ

તેષાં ગણાશ્ ચ દેવાનામેકૈકો વિંશકઃ સ્મૃતઃ ।
સપ્તર્ષિનપિ વક્ષ્યામિ ભવિષ્યાન્મુનિસત્તમ

દીપ્તિમાન્ ગાલવો રામઃ કૃપો દ્રોણિસ્ તથા પરઃ ।
મત્પુત્રશ્ ચ તથા વ્યાસ ઋષ્યશૃઙ્ગશ્ ચ સપ્તમઃ

વિષ્ણુ પ્રસાદાદનઘઃ પાતાલાન્તરગોચરઃ ।
વિરોચનસુતસ્તેષાં બલિરિન્દ્રો ભવિષ્યતિ

વિરજાશ્ચોર્વરીવાંશ્ ચ નિર્મોકાદ્યાસ્તથાપરે ।
સાવર્ણેસ્તુ મનોઃ પુત્રા ભવિષ્યન્તિ નરેશ્વરાઃ

નવમો દક્ષસાવર્ણિર્ભવિષ્યતિ મુને મનુઃ

પારા મરીચિગર્ભાશ્ ચ સુધર્માણસ્ તથા ત્રિધા ।
ભવિષ્યન્તિ તથા દેવા હ્યોકૈકો દ્વાદશો ગણઃ

તેષામિદ્રો મહાવીર્યો ભવિષ્યત્યદ્ભુતો દ્વિજ

સવનો દ્યુતિમાન્ ભવ્યો વસુર્મેધાતિથિસ્ તથા ।
જ્યોતિષ્માન્ સપ્તમઃ સત્યસ્તત્રૈતે ચ મહર્ષયઃ

ધૃતકેતુર્દીપ્તિકેતુઃ પઞ્ચહસ્તનિરામયૌ ।
પૃથુશ્રવાદ્યાશ્ ચ તથા દક્ષમાવર્ણિકાત્મજાઃ

દસમો બ્રહ્મસાવર્મિર્ભવિષ્યતિ મુને મનુઃ ।
સૂધામાનો વિશુદ્ધાશ્ ચ શતસંખ્યાસ્ તથા સુરાઃ

તેષામ્ ઇન્દ્રશ્ ચ ભવિતા શાન્તિર્ નામ મહાબલઃ ।
સપ્તર્ષયો ભવિષ્યન્તિ યે તથા તાઞ્છૃણુષ્વ હ

હવિષ્માન્સુકૃતઃસત્યસ્તપોમૂર્તિસ્તથાપરઃ ।
નાભાગો ઽપ્રતિમૌજાશ્ચસત્યકેતુસ્તથૈવ ચ

સુક્ષેત્રશ્ચોત્તમૌજાશ્ચભૂરિષેણાદયો દશ ।
બ્રહ્મસાવર્ણિપુત્રાસ્તુ રક્ષિષ્યન્તિ વસુંધરામ્

એકાદશશ્ ચ ભવિતા ધર્મસાવર્ણિકો મનુઃ

વિહઙ્ગમાઃ કામાગમા નિર્વાણા ઋષયસ્ તથા ।
ગણાસ્ત્વેતે તદા મુખ્યા દેવાનાં ચ ભવિષ્યતામ્ ।
ઐકૈકસ્ત્રિંશકસ્તેષાં ગણશ્ચેન્દ્રશ્ ચ વૈ પૃષા

નિઃ સ્વરશ્ચાગ્નિતેજાશ્ ચ વપુષ્માન્ઘણિરારુણિઃ ।
હવિષ્માનનઘશ્ચૈવ ભાવ્યાઃ સપ્તર્ષયસ્ તથા

સર્વત્રગસ્શુધર્મા ચ દેવાનીકાદયસ્ તથા ।
ભવિષ્યન્તિ મનોસ્તસ્ય તનયાઃ પૃતિવિશ્વરાઃ

રુદ્રપુત્રસ્તુ સાવર્ણિર્ભવિતા દ્વાદશો મનુઃ ।
ઋકુધામા ચ તત્રેદ્રો ભવિતા શૃણુ મે સુરાન્

હરિતા રોહિતા દેવાસ્ તથા મુમનસો દ્વિજ ।
સુકર્માણઃ સુરાપાશ્ ચ દશકાઃ પઞ્ચ વૈ ગણાઃ

તપસ્વી સુતપાશ્ચૈવ તપોમૂર્તિસ્તપોરતિઃ ।
તપોધૃતિર્દ્યુતિશ્ચાન્યઃ સપ્તમસ્તુ તપોધનઃ ।
સપ્તર્ષયસ્ત્વિમે તસ્ય પુત્રાનપિ નિબોધ મે

દેવવાનુપદેવશ્ ચ દેવશ્રેષ્ઠાદયસ્ તથા ।
મનોસ્તસ્ય મહાવીર્યા ભવિષ્યન્તિ મહાનૃપાઃ

ત્રયોદશો રુચિર્નામા ભવિષ્યતિ મુને મનઃ

સુત્રામાણઃ સુકર્માણઃ સુધર્માણસ્તથામરાઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદ્વિભેદાસ્ત દેવાનાં યત્ર વૈ ગણાઃ

દિવસ્પતિર્મહાવીર્યસ્તેષામિન્દ્રોભિવિષ્યતિ

નિર્મોહસ્તત્ત્વદર્શિ ચ નિષ્પ્રકંપ્યો નિરુત્સુકઃ ।
ધૃતિમાનવ્યયશ્ચાન્યઃસપ્તમઃસુતપા મુનિઃ ।
સપ્તર્ષયસ્ત્વમી તસ્ય પુત્રાનપિ નિબોધે મે

ચિત્રસેનવિચિત્રાદ્યા ભવિષ્યન્તિ મહીક્ષિકઃ

ભૌમશ્ચતુર્દશશ્ચાત્ર મૈત્રેય ભવિતા મનઃ ।
શુચિરિન્દ્રઃ સુરગણસ્તત્ર પઞ્ચ શૃણુષ્વ તાન્

ચાક્ષુષાશ્ ચ પવિત્રાશ્ ચ કનિષ્ઠા ભ્રાજિકાસ્ તથા ।
વાચવૃદ્ધશ્ ચ વૈ દેવાઃસપ્તર્ષીનપિ મે શૃણુ

અગ્નિબાહુઃ શુચિઃ શુક્રો માગધોગ્નીધ્ર એવ ચ ।
યુક્તસ્ તથા જિતશ્ચાન્યો મનુપુત્રાનતઃ શૃણુ

ઊરુગંભીરબુદ્ધ્યાદ્યા મનોસ્તસ્ય સુતા નૃપાઃ ।
કથિતા મુનિશાર્દુલ પાલયિષ્યન્તિ યે મહીમ્

ચતુર્યુગાન્તે વેદાનાં જાયતે કિલ વિપ્લવઃ ।
પ્રવર્તયન્તિ તાનેત્ય ભુવં સપ્તર્ષયો દિવઃ

કૃતેકૃતે સ્મૃતેર્ વિપ્ર પ્રણેતા જાયતે મનુઃ ।
દેવા યજ્ઞભુજસ્તે તુ યાવન્મન્વન્તરં તુ તત્

ભવન્તિ યે મનોઃ પુત્રા યાવન્મન્વંરતં તુ તૈઃ ।
તદન્વયોદ્ભવૈશ્ ચૈવ તાવદ્ભૂઃ પરીપાલ્યતે

મનુઃસપ્તર્ષયો દેવા ભૂપાલાશ્ ચ મનોઃ સુતાઃ ।
મન્વન્તરે ભવન્ત્યેતે શક્રશ્ચૈવાધિકારિમઃ

ચતુર્દશભિર્ એતૈસ્ તુ ગતૈર્ મન્વન્તરૈર્ દ્વિજ ।
સહસ્રયુગપર્યતઃ કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે

તાવત્પ્રમાણા ચ નિશા તતો ભવતિ સત્તમ ।
બ્રહ્મરૂપધરઃ શેતે શેષાહાવંબુસંપ્લવે

ત્રૈલોક્યમખિલં ગ્રસ્ત્વા ભગવાનાદિકૃદ્વિભુઃ ।
સ્વમાયાસંસ્તિતો વિપ્ર સર્વભૂતો જનાર્દનઃ

તતઃ પ્રબુદ્ધો ભગવાન્ યથા પૂર્વં તથા પુનઃ ।
સૃષ્ટિં કરોત્યવ્યયાત્મા કલ્પેકલ્પે રજોગુમઃ

મનવો ભૂભુજઃસેંદ્રા દેવાઃસપ્તર્ષયસ્ તથા ।
સાત્ત્વિકોંશઃ સ્થિતિકરો જગતો દ્વિજસત્તમ

ચદુર્યુગોપ્યસૌ વિષ્ણુઃ સ્થિતિવ્યાપારલક્ષમઃ ।
યુગવ્યવસ્થાં કુરુતે તથા મૈત્રેય તચ્છૃણુ

કૃતે યુગે પરં જ્ઞાનં કપિલાદિસ્વરૂપધૃક્ ।
દદાતિ સર્વભૂતાત્મા સર્વભૂતહિતે રતઃ

ચક્રવર્તિસ્વરૂપેણ ત્રેતાયામપિ સ પ્રભૂઃ ।
દુષ્ટાનાં નિગ્રહ કુર્વન્પરિપાતિ જગત્ત્રયમ્

વેદમેકં ચતુર્ભેદં કૃત્વા શાખાશતૈર્ વિભુઃ ।
કરોતિ બહુલં ભૂયો વેદવ્યાસસ્વરૂપધૃક્

વેદાંસ્તુ દ્વાપરે વ્યસ્ય કલેરન્તે પુનર્હરિઃ ।
કલ્કિસ્વરૂપી દુર્વૃત્તન્માર્ગે સ્થાપયતિ પ્રભુઃ

એવમેતજ્જગત્સર્વં શશ્વત્પાતિ કરોતિ ચ ।
હન્તિ ચાન્તેષ્વનન્તાત્મા નાસ્ત્યસ્મવ્દ્યતિરેકિ યત્

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ સર્વભૂતાન્મહાત્મનઃ ।
તદત્રાન્યત્ર વા વિપ્ર સદ્ભાવઃ કથિતસ્તવ

મન્વન્તરાણ્યશેષાણિ કથિતાનિ મયા તવા ।
મન્વન્તરાધિપાંશ્ચૈવ કિમન્યત્કથયામિ તે