વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.1

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમદૃદ્વિદૃષોડશો ઽધ્યાયઃ (16)
ઇતિ શ્રિવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયોંશઃ સમાપ્તઃ
અથ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે વિષ્ણુચિત્ત્યાત્મપ્રકાશાખ્યશ્રીધરીય વ્યાખ્યાદ્વયોપેતે તૃતીયોંશઃ પ્રારભ્યતે
શ્રીમતે રામાનુજાય નમઃ
મૈત્રેય ઉવાચ
કથિતા ગુરૂણાસમ્યગ્ભૂસમુદ્રાદિસંસ્થિતિઃ ।
સૂર્યાદિનાં ચ સંસ્થાનં જ્યોતિષાં ચાતિવિસ્તરાત્

દેવાદીનાં તથા સૃષ્ટિરૃષીણાં ચાપિ વર્ણિતા ।
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ચોત્પત્તિસ્તિર્યગ્યોનિગતસ્ય ચ

ધ્રુવપ્રહ્લાદચરિતં વિસ્તરાચ્ચ ત્વયોદિતમ્ ।
મન્વન્તરાણ્યશેષાણિ શ્રોતુમિચ્છામ્યનુક્રમાત્

મન્વન્તરાધિપાંશ્ચૈવ શક3દેવપુરોગમાન્ ।
ભવતા કથિતાનેતાઞ્છ્રોતુમિચ્છામ્યહં ગુરો

શ્રીપરાશર ઉવાચ
અતીતાનાગતાનીહ યાનિ મન્વન્તરાણિ વૈ ।
તાન્યહં ભવતઃ સમ્યક્લથયામિ યથા ક્રમમ્

સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં પરઃ સ્વારોચિષસ્ તથા ।
ઉત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્ તથા

ષડેતે મનવોતીતાઃસાંપ્રતં તુ રવેઃસુતઃ ।
વૈવસ્વતેયં યસ્ત્વેતત્મપ્તમં વર્તતેન્તરમ્

સ્વાયંભુવં તુ કથિતં કલ્પાદાવન્તરં મયા ।
દેવાઃ સપ્તર્ષયશ્ ચૈવ યથાવત્ કથિતા મયા

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મનોઃસ્વારોચિષસ્ય તુ ।
મન્વન્તરાધિપાન્સમ્યગ્દેવર્ષિંસ્તત્સુતાંસ્ તથા

પારાવતાઃ સતુષિતા દેવાઃ સ્વારોચિષે ઽન્તરે ।
વિપશ્ચત્તત્ર દેવેન્દ્રો મૈત્રેયાસીન્મહાબલઃ

ઊર્જસ્તંભસ્ તથા પ્રાણોવાતોર્થ પૃષભસ્ તથા ।
નિરયશ્ ચ પરીવાંશ્ ચ તત્ર સપ્તર્ષયો ઽભવન્

ચૈત્રકિંપુરુષાદ્યાશ્ ચ સુતાઃસ્વારોચિષસ્ય તુ ।
દ્વિતીયમેતદ્વ્યાખ્યાતમન્તરં શૃણુ ચોત્તમમ્

તૃતીયેપ્યન્તરે બ્રહ્મન્નુત્તમો નામ યો મનુઃ ।
સુશાન્તિર્નામ દેવેન્દ્રો મૈત્રેયાસીત્સુતાઞ્છૃણુ

સુધામાનસ્ તથા સત્યા જપાશ્ચાથ પ્રતર્દનાઃ ।
વશવર્તિશ્ ચ પઞ્ચૈતે ગણા દ્વાદશકાઃસ્મૃતાઃ

વસિષ્ઠતનયા હ્યોતે સપ્ત સપ્તર્ષયોભવન્ ।
અજઃ પરશુદીપ્તાદ્યાસ્તથોત્તમમનોઃસુતાઃ

તામસસ્યાન્તરે દેવાઃસુપારા હરયસ્ તથા ।
સત્યાશ્ ચ સુધિયશ્ચૈવ સપ્તવિંશતિકા ગણાઃ

શિવિરિન્દ્રસ્ તથા ચાસીચ્છતયજ્ઞોપલક્ષમઃ ।
સપ્તર્ષ યશ્ ચ યે તેષાં તેષાં નામાનિ મે શૃણુ

જ્યોતિર્ધામા પુથુઃ કાત્યશ્ચૈત્રોગ્નિર્ધનકસ્ તથા ।
પીવરશ્ચર્ષયો હ્યેતે સપ્ત તત્રાપિ ચાન્તરે

નરઃ ખ્યાતિઃ કેતુરૂપો જાનુજઙ્ઘાદયસ્ તથા ।
પુત્રાસ્તુ તામસસ્યાસન્નાજાનઃસુમહાબલાઃ

પઞ્ચમે વાપિ મૈત્રેય રૈવતો નામ નામતઃ ।
મનુર્વિભુશ્ ચ તત્રેન્દ્રો દેવાંશ્ચાત્રાન્તરે શૃણુ

અમિતાભા ભૂતરયા વૈકુણ્ઠાઃસુસમેધસઃ ।
એતે દેવગણાસ્તત્ર ચતુર્દશ ચતુર્દશ

હિરણ્યરોમા વેદાશ્રિરૂર્ધ્વબાહુસ્તથાવરઃ ।
વેદબાહુઃસુધામા ચ પર્જન્યશ્ ચ મહામુનિઃ ।
એતે સપ્તર્ષયો વિપ્ર તત્રાસન્રૈવતેન્તરે

બલબન્ધુશ્ ચ સંભાવ્યઃસત્યકાદ્યાશ્ ચ તત્સુતાઃ ।
નરેન્દ્રાશ્ ચ મહાવીર્યા બભૂવુર્મુનિસત્તમ

સ્વારોચિષશ્ચૌત્તમશ્ ચ તામસો રૈવતસ્ તથા ।
પ્રિયવ્રતાન્વયા હ્યેતે ચત્વારો મનવઃસ્મૃતાઃ

વિષ્ણુમારાધ્ય તપસા સ રાજર્ષિઃ પ્રિયવ્રતઃ ।
મન્વન્તરાધિપાનેતાલ્લંબ્ધવાનાત્મવંશજાન્

ષષ્ઠે મન્વંરતે ચાસીચ્ચાક્ષુષાખ્યસ્ તથા મનુઃ ।
મનોજવસ્તથૈવેન્દ્રો દેવાનપિ નિબોધ મે

આપ્યાઃ પ્રસૂતા ભવ્યાશ્ ચ પૃથુકાશ્ચા દિવૌકસઃ ।
મહાનુભાવા લખાશ્ ચ પઞ્ચૈતે હ્યષ્ટકા ગણાઃ

સુમેધા વિરજાશ્ચૈવ હવિષ્માનુત્તમો મધુઃ ।
અતિનામા સહિષ્ણુશ્ ચ સપ્તાસન્નિતિ ચર્ષયઃ

ઊરુઃ પૂરુઃ શતધ્યુમ્નપ્રમુખાઃ સુમહાબલાઃ ।
ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ પુત્રાઃ પૃથિવીપતયો ઽભવન્

વિવસ્વતઃસુતો વિપ્ર શ્રાદ્ધદેવો મહાદ્યુતિઃ ।
મનુઃસંવર્તતે ધીમાન્ સાંપ્રતં સપ્તમેન્તરે

આદિત્યવસુરુદ્રાદ્યા દેવાશ્ચાત્ર મહામુને ।
પુરન્દરસ્તથૈવાત્ર મૈત્રેય ત્રિદશેશ્વરઃ

વશિષ્ઠઃ કાશ્યપોથાત્રિર્જમદગ્નિઃસગૌતમઃ ।
વિશ્વામિત્રભરદ્વાજૌ સપ્ત સપ્તર્ષયો ઽભવન્

ઇક્ષ્વાકુશ્ ચ નૃગશ્ચૈવ ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેવ ચ ।
નરિષ્યન્તશ્ ચ વિખ્યાતો નાભાગોરિષ્ટ એવ ચ

કરૂષશ્ ચ પૃષધ્રશ્ ચ સુમહાંલ્લોકવિશ્રુતઃ ।
મનોર્વૈવસ્વતસ્યૈતે નવ પુત્રાઃ સુધાર્મિકાઃ

વિષ્ણુશક્તિરનૌપમ્યા સત્ત્વોદ્રિક્તા સ્થિતૌ સ્થિતા ।
મન્વન્તરેષ્વશેષેષુ દેવત્વેનાધિતિષ્ઠતિ

અંશેન તસ્યા જજ્ઞે ઽસૌ યજ્ઞઃસ્વાયંભુવેન્તરે ।
આકૂત્યાં માનસો દેવ ઉત્પન્નઃ પ્રથમેન્તરે

તતઃ પુનઃ સ વૈ દેવઃ પ્રાપ્તે સ્વારોચિષેન્તરે ।
તુષિતાયાં સમુત્પન્નો હ્યાજિષસ્તુષિતૈઃ સહ

ઔત્તમપ્યન્તરે દેવસ્તુષિતસ્તુ પુનઃસ વૈ ।
સત્યાયામભવત્સત્યઃ સત્યૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ

તામસસ્યાન્તરે ચૈવ સંપ્રાપ્તો પુનરેવ હિ ।
હર્યાયાં હરિભિઃ સાર્ધ હરિરેવ બભૂવ હ

રૈવતેપ્યન્તરે દેવઃસંભૂત્યાં માનસો હરિઃ ।
સંભૂતો રૈવતૈઃ સાર્ધ દેવૈર્ દેવવરો હરિઃ

ચાક્ષુષે ચાન્તરે દેવો વૈકુણ્ઠઃ પુરુષોત્તમઃ ।
વિકુણ્ઠાયામસૌ જજ્ઞે વૈકુણ્ઠૈર્ દૈવતૈઃ સહ

મન્વન્તરેત્ર સંપ્રાપ્તે તથા વૈવસ્વતેદ્વિજ ।
વામનઃ કાશ્યપાદ્વિષ્ણુરદિત્યાં સંબભૂવ હ

ત્રિભિઃ ક્રમૈર્ ઇમાંલ્ લોકાઞ્ જિત્વા યેન મહાત્મના ।
પુરન્દરાય ત્રૈલોક્યં દત્તં નિહતકણ્ટકમ્

ઇત્યેતાસ્તનવસ્તસ્ય સપ્તમન્વન્તરેષુ વૈ ।
સપ્તસ્વેવાભવન્વિપ્ર યાભિઃ સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ

યસ્માદ્ વિષ્ટમિદં વિશ્વં યસ્ય શક્ત્યા મહાત્મનઃ ।
તસ્માત્સ પ્રોચ્યતે વિષ્ણુર્વિશોર્ધાતોઃ પ્રવેશનાત્

સર્વે ચ દેવા મનવઃસમસ્તાઃસપ્તર્ષયો યે મનુસૂનવશ્ ચ ।
ઇન્દ્રશ્ચયો ઽયં ત્રિદશેશભૂતો વિષ્ણોરશોષાસ્તુ વિભૂતયસ્તાઃ