વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.15

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ (14)
ઔરેવ ઉવાચ
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેચ્છ્રદ્ધે યદ્ગુણાંસ્તાન્નિભોધ મે

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુસ્ત્રિસુપર્મઃષજઙ્ગવિત્ ।
વેદવિચ્છ્રોત્રિયો યોગી તથા વૈ જ્યેષ્ઠસામગઃ

ઋત્વિક્સ્વસ્ત્રેયદૌહિત્રજામાતૃશ્વશુરાસ્ તથા ।
માતુલોથ તપોનિષ્ઠઃ પઞ્ચાગ્ન્યભિરતસ્ તથા ।
શિષ્યાઃસંબન્ધિનશ્ચૈવ માતાપિતૃરતશ્ ચ યઃ

એતાન્નિયોજયેચ્છ્રાદ્ધે પૂર્વોક્તાન્પ્રથમે નૃપ ।
બ્રાહ્મણાન્ પિતૃતુષ્ટ્યર્થમ્ અનુકલ્પેષ્વ્ અનન્તરાન્

મિત્રધ્રુક્કુનખી ક્લીબઃ શ્યાવદન્તસ્ તથા દ્વિજઃ ।
કન્યા દૂષયિતાવહ્નિવેદોજ્ઝઃસોમવિક્રયી

અભિશસ્તસ્ તથા સ્તેનઃ પુશુનો ગ્રામયાજકઃ ।
ભૃતકાધ્યાપકસ્તદ્વદ્ભૃતકાધ્યાપિતશ્ ચ યઃ

પરપૂર્વાપતિશ્ચૈવ માતાપિત્રોસ્તથોજ્ઝકઃ ।
વૃષલીસૂતિપોષ્ટા ચ વૃષલીપતિરેવ ચ

તથા દેવલકશ્ચૈવ શ્રાદ્ધે નાર્હતિ કેતનમ્

પ્રથમેહ્નિ બુધઃ શસ્તાઞ્છ્રોત્રિયાદીન્નિમન્ત્રયેત્ ।
કથયેચ્ચ તથૈવૈષાં નિયોગાન્પિતૃદૈવિકાન્

તતઃ ક્રોધવ્યવાયાદીનાયાસં તૈર્ ધિજૈઃ સહ ।
યજમાનો ન કુર્વીત દોષસ્તત્ર મહાનયમ્

શ્રાદ્ધે નિયુક્તો ભુક્ત્વા વા ભોજયિત્વા નિયુજ્ય ચ ।
વ્યવાયી રેતસો ગર્તે મજ્જયત્યાત્મનઃ પિતૄન્

તસ્માત્પ્રથમમત્રોક્તં દ્વિજાગ્ર્યાણાં નિમન્ત્રણમ્ ।
અનિમન્ત્ર્ય દ્વિજાનેવમાગતાન્ભો જયેદ્યતીન્

પાદશૌચાદિના ગેહમાગતાન્પૂજયેદ્દ્ધિજાન્

પવિત્રપાણિરાચાન્તાનાસનેષૂપવેશયેત્ ।
પિતૄણામયુજો યુગ્માન્દેવાના મિચ્છયા દ્વિજાન્

દેવાનામેકમેકં વા પિતૄણાં ચ નિયોજયેત્

તથા માતામહશ્રાદ્ધં વૈશ્વદેવસમન્વિતમ્ ।
કુર્વીત ભક્તીસંપન્નસ્તત્ર વા વૈશ્વદૈવિકમ્

પ્રાઙ્મુખાન્ભોજયેદ્વિપ્રાન્દેવાનામુભયાત્મકાન્ ।
પિતૄન્ પિતામહાનાં ચ ભોજયેચ્ચાપ્યુદઙ્મુખાન્

પૃથક્તયોઃ કેચિદાહુઃ શ્રાદ્ધસ્ય કરણં નૃપ ।
એકત્રૈકેન પાકેન વદન્ત્યન્યે મહર્ષયઃ

વિષ્ટરાર્થં કુશં દત્ત્વા સંપૂજ્યાર્ઘ્યં વિધાનતઃ ।
કુર્યાદાવાહનં પ્રાજ્ઞો દેવાનાં તદનુજ્ઞયા

યવાંબુના ચ દેવાનાં દદ્યાદર્ઘ્યં વિધાનવિત્ ।
સ્રગ્ગન્ધધૂપદીપાંશ્ ચ તેભ્યો દદ્યાદ્યથાવિધિ

પિતૄણામપસવ્યં તત્સર્વમેવોપકલ્પયેત્ ।
અનુજ્ઞાં ચ તતઃ પ્રાપ્ય દત્ત્વા દર્ભન્દ્વિધાકૃતાન્

મન્ત્રપૂર્વં પિતૄણાં તુ કુર્યાચ્ચાવાહનં બુધઃ ।
તિલાંબુના ચાપસવ્ય દદ્યાદર્ઘ્યાદિકં નૃપ

કાલે તત્રાતિથિં પ્રાપ્તમન્નકામં નૃપાધ્વગમ્ ।
બ્રહ્મણૈર્ અભ્યનુજ્ઞાતઃ કામં તમપિ ભોજયેત્

યોગિનો વિવિધૈ રૂપૈર્ નરામામુપકારીણઃ ।
ભ્રમન્તિ પૃથિવીમેતામવિજ્ઞાતસ્વરૂપિમઃ

તસ્માદભ્યર્ચયેત્પ્રાપ્તં શ્રાદ્ધકાલે ઽતિથિં બુધઃ ।
શ્રાદ્ધક્રિયાફલં હૄન્તિ નરેદ્રાપૂજિતો ઽતિથિઃ

જુહુયાદ્વ્યઞ્જનક્ષારવર્જમન્નં તતો ઽનલે ।
અનુજ્ઞાતો દ્વિજૈસ્ તૈસ્ તુ ત્રિકૃત્વઃ પુરુષર્ષભ

અગ્નયે કવ્યવાહાય સ્વધેત્યાદૌ નૃપાહુતિઃ ।
સોમાય વૈ પિતૃમતે દાતવ્યા તદનન્તરમ્

વૈવસ્વતાય ચૈવાન્યા તૃતીયા દીયતે તતઃ ।
હુતાવશિષ્ટમલ્પાન્નં વિપ્રપાત્રેષુ નિર્વેપેત્

તતોન્નં મૃષ્ટમત્યર્થમભીષ્ટમતિસંસ્કૃતમ્ ।
દત્ત્વા જુષધ્વમિચ્છાતો વાચ્યમેતદનિષ્ઠુરમ્

ભોક્તવ્યં તૈશ્ ચ તચ્ચિત્તૈર્ મૌનિભિઃ સુમુખૈઃ સુખમ્ ।
અક્રુદ્વ્યતા ચાત્વરતા દેયં તેનાપિ ભક્તિતઃ

રક્ષોઘ્રમન્ત્રપઠનં ભૂમેરાસ્તરણં તિલૈઃ ।
કૃત્વાધ્યેયાઃસ્વપિતરસ્ત એવ દ્વિજસત્તમાઃ

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ।
મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વદ્ય વિપ્રદેહેષુ સંસ્થિતાઃ

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ।
મમ તૃપ્તિં પ્રયાન્ત્વદ્ય હોમાપ્યાયિતમૂર્તયઃ

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ।
તૃપ્તિં પ્રયાતુ પિણ્ડેન મયા દત્તેન ભૂતલે

પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ।
તૃપ્તિં પ્રયાન્તુ મે ભક્ત્યા મયૈતત્સમુદાહૃતમ્

માતામહસ્ તૃપ્તિમ્ ઉપૈતુ તસ્ય તથા પિતા તસ્ય પિતા તતો ઽન્યઃ ।
વિશ્વે ચ દેવાઃ પરમાં પ્રયાન્તુ તૃપ્તિં પ્રણશ્યન્તુ ચ યાતુધાનાઃ

યજ્ઞેશ્વરો હવ્યસમસ્તકવ્યો ભોક્તાવ્યયાત્મા હરિરીશ્વરો ઽત્ર ।
તત્સંનિધાનાદપયાન્તુ સદ્યો રક્ષાંસ્યશેષણ્યસુરાશ્ ચ સર્વે

તૃપ્તેષ્વેતેષુ વિકિરેદન્નં વિપ્રેષુ ભૂતલે ।
દદ્યાદાચમનાર્થાય તેભ્યો વારી સકૃત્સકૃત્

સુતૃપ્તૈસ્ તૈર્ અનુજ્ઞાતઃસર્વેણાન્નેન ભૂતલે ।
સતિલોન તતઃ પિણ્ડાન્સમ્યગ્દદ્યાત્સમાહિતઃ

પિરૃતીર્થેન સલિલં તથૈવ સલિલાઞ્જલિમ્ ।
માતામહેભ્યસ્તેનૈવ પિણ્ડાંસ્તીર્થેન નિર્વપેત્

દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ પુષ્પધૂપાદિપૂજિતમ્ ।
સ્વપિત્રે પ્રથમં પિણ્ડં દદ્યાદુચ્છિષ્ટસન્નિધૌ

પિતામહાય ચૈવાન્યં તત્પિત્રે ચ તથાપરમ્ ।
દર્ભમૂલે લેપભુજઃ પ્રીણયેલ્લેપઘર્ષણૈઃ

પિણ્ડૈર્ માતામહાંસ્તદ્વદ્ગન્ધમાલ્યાદિસંયુતૈઃ ।
પૂજાયિત્વા દ્વિજાગ્ર્યાણાં દદ્યાચ્ચાચમનં તતઃ

પિતૃભ્યઃ પ્રથમં ભક્ત્યાતન્મનસ્કોનરેશ્વર ।
સુસ્વધેત્યાશિષા યુક્તાં દદ્યાચ્છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્

દત્ત્વા ચ દક્ષિણાં તેભ્યો વાચયેદ્ વૈશ્વદેવિકાન્ ।
પ્રીયન્તામિહયે વિશ્વેદેવાસ્તેન ઇતીરયેત્

તથેતિ ચોક્તે તૈર્ વિપ્રૈઃ પ્રાર્થનીયાસ્તથાસિષઃ ।
પશ્ચાદ્વિસર્જયેદ્દેવાન્પૂર્વં પૈ3ત્ર્યાન્મહીપતે

માતામહાનામપ્યેવં સહ દેવૈઃ ક્રમઃ સ્મૃતઃ ।
ભોજયેચ્ચ સ્વશક્ત્યા ચ દાને તદ્વદ્વિસર્જને

આપાદશૌચનાત્પૂર્વં કુર્યાદ્દેવદ્વિજન્મસુ ।
વિસર્જનં તુ પ્રથમં પૈત્રં માતામહેષુ વૈ

વિસર્જયેત્પ્રીતિવચઃસંમાન્યાભ્યર્થિતાસ્તતઃ ।
નિવર્તેતાભ્યનુજ્ઞાત આદ્વારં તાનનુવ્રજેત્

તતસ્તુ વૈશ્વદેવાખ્યં કુર્યાન્નિત્યક્રિયં બુધઃ ।
ભુઞ્જીયાચ્ચ સમં પૂજ્ય ભૃત્યબન્ધુભિર્ આત્મનઃ

એવં શ્રાદ્ધં બુધઃ કુર્યાત્પૈત્ર્યં માતામહં તથા ।
શ્રાદ્ધૈર્ આપ્યાયિતા દદ્યુઃસર્વાન્કામન્પિતામહાઃ

ત્રીણિ શ્રાદ્ધે પવિત્રાણિ દૌહિત્રઃ કુતપસ્તિલાઃ ।
રજતસ્ય કથા દાનં તથા સંકીર્તનાદિકમ્

જર્જ્યાનિ કુર્વતા શ્રાદ્ધં ક્રોધોધ્વગમનં ત્વારા ।
ભોક્તુરપ્યત્ર રાજેન્દ્ર ત્રયમેતન્ન શસ્યતે

વિશ્વેદેવાઃસપિતરસ્ તથા માતામહા નૃપ ।
કુલં ચાપ્યાયતે પુંસાં સર્વં શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વતામ્

સોમાધારઃ પિતૃગણો યોગાધારશ્ ચ ચન્દ્રમાઃ ।
શ્રાદ્ધે યોગિનિયોગસ્તુ તસ્માદ્ભુપાલશસ્યતે

સહસ્રસ્યાપિ વિપ્રાણાં યોગી ચેત્પુરતઃસ્થિતઃ ।
સર્વાન્ ભોક્તૄંસ્ તારયતિ યજમાનં તથા નૃપ