વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.13

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશે દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ (12)
ઔર્વ ઉવાચ
સચૈલસ્ય પિતુઃ સ્નાનં જાતે પુત્રે વિધીયતે ।
જાતકર્મ તદા કુર્યાચ્છ્રાદ્ધમભ્યુદયે ચ યત્

યુગ્માન્દેવાંશ્ ચ વિત્ર્યાંશ્ ચ સમ્યક્સવ્યક્રમાદ્દ્વિજાન્ ।
પૂજાયેદ્ભોજયેચ્ચૈવ તન્મના નાન્યમાનસઃ

દધ્યક્ષતૈઃ સબદરૈઃ પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો ઽપિ વા ।
દેવતીર્થેન વૈ પિણ્ડાન્દદ્યાત્કાયેન વા નૃપ

નાન્દીમુખઃ પિતૃગણસ્ તેન શ્રાદ્ધેન પાર્થિવ ।
પ્રીયતે તત્તુ કર્તવ્યં પુરુષૈઃ સર્વવૃદ્ધિષુ

કન્યાપુત્રવિવાહેષુ પ્રવેશેષુ ચ વેશ્મનઃ ।
નામકર્મણિ બાલાનાં ચૂડાકર્માદિકે તથા

સીમન્તોન્નયને ચૈવ પુત્રાદિમુખદર્શને ।
નાન્દીમુખં પિતૃગણં પૂજયેત્પ્રયતો ગૃહી

પિતૃપૂજાક્રમઃ પ્રોક્તો વૃદ્ધાવેષ સનાતનઃ ।
શ્રૂયતામવનીપાલ પ્રેત કર્મ ક્રિયાવિધિઃ

પ્રેતદેહં શભૈઃ સ્નાનૈઃ સ્નાપિતં સ્રગ્વિભૂષિતમ્ ।
દગ્ધ્વા ગ્રામાદ્બહિઃ સ્નાત્વા સચૈલઃસલિલાશયે

યત્ર તત્ર સ્થિતાયૈતદમુકાયેતિ વાદિનઃ ।
દક્ષિણાભિમુખા દદ્યુર્બાન્ધવાઃસલિલાઞ્જલીન્

પ્રવિષ્ટાશ્ ચ સમં ગોભિર્ ગ્રામં નક્ષત્રદર્શને ।
કટકર્મ તતઃ કુર્યાદ્ ભૂમૌ પ્રસ્તરશાયિનઃ

દાતવ્યોનદિનં પિડઃ પ્રેતાય ભુવિ પાર્થિવ ।
દિવા ચ ભક્તં ભોક્તવ્યમમાંસં મનુજર્ષભ

દિનાનિ તાનિ ચેચ્છાતઃ કર્તવ્ય વિપ્રભોજનમ્ ।
પ્રેતા યાન્તિ તથા તૃપ્તિં બન્ધુવર્ગેણ ભુઞ્જતા

પ્રથમેહ્નિ તૃતીયે ચ સપ્તમે નવમે તથા ।
વસ્ત્રત્યાગબહિઃસ્નાને કૃત્વા દદ્યાત્ તિલોદકમ્

ચતુર્થેહ્નિચ કર્તવ્યં તસ્યાસ્થિચયનં નૃપ ।
તદૂર્ધ્વમઙ્ગસંસ્પર્શઃસપિણ્ડાનામપીષ્યતે

યોગ્યાઃસર્વક્રિયાણાં તુ સમનસલિલાસ્ તથા ।
અનુલેપનપુષ્પાદિભોગાદ્ અન્યત્ર પાર્થિવ

શય્યાસનોપભોગશ્ ચ સપિણ્ડાનામપીષ્યતે ।
ભસ્માસ્થિચયનાદૂર્ધ્વં સંયોગો ન તુ યોષિતામ્

બાલે દેશાન્તરસ્થે ચ પતિતે ચ મુનૌ મૃતે ।
સદ્યઃ શૌચં તથેચ્છાતો જલાગ્ન્યુદ્બન્ધનાદિષુ

મૃતબન્ધોર્દશાહાનિ કુલસ્યાન્નં ન ભુજ્યતે ।
દાનં પ્રતિગ્રહો હોમઃ સ્વાધ્યાયશ્ ચ નિવર્તતે

વિપ્રસ્યૈતદ્દ્વાદશાહં રાજન્યસ્યાપ્યશૌચકમ્ ।
અર્ધમાસં તુ વૈશ્યસ્ય માસં શૂદ્રસ્ય શુદ્ધયે

અયુજો ભોજયેત્કામં દ્વિજાનન્તે તતો દિને ।
દદ્યાદ્દર્ભષુ પિણ્ડં ચ પ્રેતાયોચ્છિષ્ટસન્નિધૌ

વાર્યાયુધપ્રતોદાસ્તુ દણ્ડશ્ ચ દ્વિજભોજનાત્ ।
સ્પ્રષ્ટવ્યોનન્તરં વર્ણૈઃ શુદ્ધેરતે તતઃ ક્રમાત્

તતઃસર્વણધર્મા યે વિપ્રાદિનાસુદાહૃતાઃ ।
તાન્કુર્વીત પુમાઞ્જીવેન્નિજધર્માર્જનૈસ્ તથા

મૃતાહતિ ચ કર્તવ્યમેકોદ્દિષ્ટમતઃ પરમ્ ।
આહ્વાનાદિક્રિયા દૈવનિયોગરહિતેન યત્

એકોર્ધ્યસ્તત્ર દાતવ્યસ્તથૈવૈકપવિત્રકમ્ ।
પ્રેતાય પિણ્ડો દાતવ્યો ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ

પ્રશ્નશ્ ચ તત્રાભિરતિર્ યજમાનદ્વિજન્મનામ્ ।
અક્ષય્યમમુકસ્યેતિ વક્તવ્યં વિરતૌ તથા

એકોદ્દિષ્ટમયો ધર્મ ઇત્થમાવત્સરાત્સ્મૃતઃ ।
સપિણ્ડીકરણં તસ્મિન્કાલે રાજેન્દ્ર ચત્છૃણુ

એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન કાર્યં તદપિ પાર્થિવ ।
સંવત્સરેથ ષષ્ઠે વા માસે વા દ્વાદશેહ્નિ તત્

તિલગન્ધોદકૈર્ યુક્તં તત્ર પાત્રચતુષ્ટયમ્

પાત્રં પ્રેતસ્ય તત્રૈકં પૈત્રં પાત્રત્રયં તથા ।
સેચયેત્પિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં તતસ્ત્રિષુ

તતઃ પિતૃત્વમાપન્ને તસ્મિન્પ્રેતે મહીપતે ।
શ્રાદ્ધધર્મૈર્ અશષસ્તુ તત્પૂર્વાનર્ચયેત્પિતૄન્

પુત્રઃ પૌત્રઃ પ્રપૌત્રો વા ભ્રાતા વા ભ્રાતૃસંતતિઃ ।
સપિણ્ડ સંતતિર્વાપિ ક્રિયાર્હે નૃપ જાયતે

તેષામભાવે સવૈષાં સમાનોદકસતતિઃ ।
માતૃપક્ષમપિણ્ડેન સંબન્ધા યે જલેન વા

કુલદ્વયેપિ ચોચ્છિન્ને સ્ત્રીભિઃ કાર્યાઃ ક્રિયા નૃપ ।
પિતૃમાતૃસપિણ્ડૈસ્ તુ સમાનસલિલૈસ્ તથા

સંઘાતાન્તર્ગતૈર્ વાપિ કાર્યાઃ પ્રેતસ્ય ચ ક્રિયાઃ ।
ઉત્સન્નબન્ધુરિક્થાદ્વા કારયેદવનીપતિઃ

પૂર્વાઃ ક્રિયા મધ્યમાશ્ ચ તથા ચૈવોત્તરાઃ ક્રિયાઃ ।
ત્રિઃપ્રકારાઃ ક્રિયાઃસર્વાસ્તાસાંભેદં શૃણુષ્વ મે

આદાહાદ્યાદશાહાશ્ ચ સ્પર્શાદ્યન્તાસ્તુ યાઃ ક્રિયાઃ ।
તાઃ પૂર્વા મધ્યમા માસિ માસ્યેકોદ્દિષ્ટસંજ્ઞિતાઃ

પ્રેતે પિતૃત્વમાપન્ને સપિણ્ડિકરણાદનુ ।
ક્રિયન્તે યાઃ ક્રિયાઃ પિત્ર્યાઃ પ્રોચ્યન્તે તા નૃપોત્તરાઃ

પિતૃમાતૃસપિણ્ડૈસ્ તુ સમાનાસલિલૈસ્ તથા ।
સંઘાતાન્તર્ગતૈર્ વાપિ રાજ્ઞા તદ્ધનહારિણા

પૂર્વાઃ ક્રિયાશ્ ચ કર્તવ્યાઃ પુત્રાદ્યૈર્ એવ ચોત્તરાઃ ।
દૌહિત્રૈર્ વા નૃપશ્રેષ્ઠ કાર્યાસ્તત્તનયૈસ્ તથા

મૃતાહનિ ચ કર્તવ્યાસ્ત્રીણામપ્યુત્તરાઃ ક્રિયા ।
પ્રતિસંવત્સરં રાજન્નેકોદ્દિષ્ટવિધાનતઃ

તસ્માદુત્તરસંજ્ઞાયાઃ ક્રિયાસ્તાઃ શૃણુ પાર્થિવ ।
ય થાયથા ચ કર્તવ્યા વિધિના યેન ચાનઘ