વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 3.12

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે તૃતીયાંશ એકાદશો ઽધ્યાયઃ (11)
ઔર્વ ઉવાચ
દેવગોબ્રાહ્મણાન્ત્સિદ્ધાન્વૃદ્ધાચાર્યં સ્તથાર્ચયેત્ ।
દ્વિકાલં ચ નમેત્સંધ્યામગ્નીનુપચરેત્તથા

સદાનુપહતે વસ્ત્રે પ્રશસ્તાશ્ ચ મહોષધીઃ ।
ગારુડાનિ ચ રત્નાનિ બિભૃયાત્પ્રયતો નરઃ

પ્રસ્નિગ્ધામલકેશશ્ ચ સુગન્ધશ્ચારુવેષધૃક્ ।
સિતાઃ સુમનસો હૃદ્યા વિભૃયાચ્ચ નરઃ સદા

કિઞ્ચિત્પરસ્વં ન હરેન્નલ્પમપ્યપ્રિયં વદેત્ ।
પ્રિયં ચ નાનૃતં બ્રૂયાન્નાન્યદોષાનુદીરયેત્

નાન્યસ્ત્રિયં તથા વૈરં રોચયેત્પુરુષર્ષભ ।
ન દુષ્ટં યાનમારોહેત્કૂલચ્છાયાં ન સંશ્રયેત્

વિદ્વિષ્ટપતિતોન્મત્તબહુવૈર્ આદિકીટકૈઃ ।
વર્ધકીબન્ધકીભર્તુઃ ક્ષુદ્રાનૃતકથૈઃ સહ

તથાતિવ્યયશીલૈશ્ ચ પરિવાદરતૈઃ શઠૈઃ ।
બુધો મૈત્રીં ન કુર્વાત નૈકઃ પન્થાનમાશ્રયેત્

નાવગાહેજ્જલોઘસ્ય વેગમગ્રે નપેશ્વર ।
પ્રદીપ્તંવેશ્મ ન વિશેન્નારોહેચ્છિખરં તરોઃ

ન કુર્યાદ્દન્તસંઘર્ષં કુષ્ણિયાચ્ચ ન નાસિકામ્ ।
નાસંવૃતમુખો જૃંભેચ્છ્વાસકાસો વિસર્જયેત્

નોચ્ચૈર્ હસેત્ સ શબ્દં ચ ન મુઞ્ચેત્ પવનં બુધઃ ।
નખાન્ન ખાદયેચ્છિન્દ્યાન્ન તૃમં ન મહીં લિખેત્

ન શ્મશ્રુ ભક્ષયેલ્લોષ્ટં ન મૃદ્રીયાદ્વિચક્ષણઃ ।
જ્યોતીંષ્યમેધ્યશસ્તાનિ નાભિવીક્ષેત ચ પ્રભો

નગ્નાં પરસ્ત્રિયં ચૈવ સૂર્યં ચાસ્તમયોદયે ।
ન હુઙ્કુર્યાચ્છવં ગન્ધં શવાગન્ધોહિ સોમજ

ચતુષ્પથં ચૈત્યતરું શ્મશાનોપવનાનિ ચ ।
દુષ્ટસ્ત્રીસન્નિકર્ષં ચ વર્જયેન્નશિ સર્વદા

પૂજ્યદેવદ્વિજજ્યોતિશ્છાયાં નાતિક્રમેદ્ બુધઃ ।
નૈકઃ શૂન્યાટવીં ગચ્છેત્તથા શૂન્યગૃહે વસેત્

કેશાસ્થિકણ્ટકામેધ્યબલિભસ્મતુષાંસ્ તથા ।
સ્નાનાર્દ્રધરણીં ચૈવ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

નાનાર્યાનાશ્રયેત્કાશ્ચિન્ન જિહ્યં રોચયેદ્બુધઃ ।
ઉપસર્પેન્ન વૈ વ્યાલં ચિરં તિષ્ઠેન્ન વોત્થિતઃ

અતીવ જાગરસ્વપ્ને તદ્વત્સ્થાનાસને બુધઃ ।
ન સેવેત તથા શય્યાં વ્યાયામં ચ નરેશ્વર

દંષ્ટ્રિણઃ શૃઙ્ગિણશ્ચૈવ પ્રાજ્ઞો દૂરેણ વર્જયેત્ ।
અવશ્યાયં ચ રાજેન્દ્ર પુરોવાતાતપૌ તથા

ન સ્નાયાન્ન સ્વપેન્નગ્નો ન ચૈવોપસ્પૃશેદ્બુધઃ ।
મુક્તકેશશ્ ચ નાચામેદ્દેવાદ્યર્ચાં ચ વર્જયેત્

હોમદેવાર્ચનાદ્યાસુ ક્રિયાસ્વાચમને તથા ।
નૈકવસ્ત્રઃ પ્રવર્તેત દ્વિજપાદાવનેજને

નાસમઞ્જસશીલૈસ્ તુ સહાસીત કથઞ્ચન ।
સદ્બુત્તસન્નિકર્ષો હિ ક્ષણાર્ધમપિ શસ્યતે

વિરોધં નોત્તમૈર્ ગચ્છેન્નાધમૈશ્ ચ સદા બુધઃ ।
વિવાહશ્ ચ વિવાદશ્ ચ તુલ્યશીલૈર્ નૃપેષ્યતે

નારભેત કલં પ્રાજ્ઞઃ શુષ્કવૈરં ચ વર્જયેત્ ।
અપ્યલ્પહાનિઃસોઢવ્યા વૈરેણાર્થાગમન્ત્યજેત્

સ્નાતો નાઙ્ગાનિ સંમાર્જેત્સ્નાનશાટ્યા ન પાણિના ।
ન ચ નિર્ધૂતયેત્કેશાન્નાચામેચ્ચૈવ ચોત્થિતઃ

પાદેન નાક્રમેત્પાદં ન પૂજ્યાબિમુખં નયેત્ ।
નોચ્ચાસનં ગુરોરગ્રે ભજેતાવિનયાન્વિતઃ

અપસવ્યં ન ગચ્છેચ્ચ દેવાગારચતુષ્પથાન્ ।
માઙ્ગલ્યપૂજ્યાંશ્ ચ તથા વિપરીતાન્ન દક્ષિણમ્

સોમાર્કાગ્ન્યંબુવાયૂનાં પૂજ્યાનાં ચ ન સંમુખમ્ ।
કુર્યાન્નિષ્ઠીવવિણ્મુત્રસમુત્સર્ગં ચ પણ્ડિતઃ

તિષ્ઠન્ન મૂત્રયેત્તદ્વત્પથિષ્વપિ ન મૂત્રયેત્ ।
શ્લેષ્મવિણ્મૂત્રરક્તાનિ સર્વદૈવ ન લઙ્ઘયેત્

શ્લેષ્મશિઙ્ઘાણિકોત્સર્ગૌ નાન્નકાલે પ્રશસ્યતે ।
બલિમઙ્ગલજપ્યાદૌ ન હોમે ન મહાજને

યોપિતો નાવમન્યેત ન ચાસાં વિશ્વસેદ્બુધઃ ।
ન ચૈવેર્ષ્યા ભવેત્તાસુ ન ધિક્કુર્યાત્કદાચન

મઙ્ગલ્યપૂર્વરત્નાજ્યપૂજ્યાનનભિવાદ્ય ચ ।
ન નિષ્ક્રમેદ્ગૃહાત્પ્રાજ્ઞઃસદાચારપરો નરઃ

ચતુષ્પથાન્નમસ્કુર્યાત્કાલે હોમપરો ભવેત્ ।
દીનાનભ્યુદ્ધરેત્સાધૂનુપાસીત બહુશ્રુતાન્

દેવર્ષિપૂજકઃસમ્યક્પિતૃપિણ્ડોજકપ્રદઃ ।
સત્કર્તા ચાતિથીનાં યઃ સ લોકાનુત્તમાન્વ્રજેત્

હિતં મિતં પ્રિયં કાલે વશ્યાત્મા યોભિભાષતે ।
સ યાતિ લોકાનાહ્લાદહેતુભૂતાન્ નૃપાક્ષયાન્

ધીમાન્હ્રીપાન્ક્ષમાયુક્તો હ્યાસ્તિકો વિનયાન્વિતઃ ।
વિદ્યાભિજનવૃદ્ધાનાં યાતિ લોકાનનુત્તમાન્

અકાલગાર્જિતાદૌ ચ પર્વસ્વાશૌચકાદિષુ ।
અનધ્યાયં બુધઃ કુર્યાદુપરાગાદિકે તથા

સમં નયતિ યઃ ક્રુદ્વાન્સર્વબન્ધુરમત્સરી ।
ભીતાશ્વાસનકૃત્સાધુઃસ્વર્ગસ્તસ્યાલ્પકં ફલમ્

વર્ષાતપાદિષુ ચ્છત્રી દણ્ડી રાત્ર્યટવીષુ ચ ।
શરીરત્રાણકામો વૈ સોપાનત્કઃસદા વ્રજેત્

નોર્ધ્વં ન તિર્યગ્દૂરં વા ન પશ્યન્પર્યટેદ્બુધઃ ।
યુગમાત્રં મહીષ્ટષ્ઠં નરો ગચ્છેદ્વિલોકયન્

દોષહેતૂનશેષાંશ્ ચ વશ્યાત્મા યો નિરસ્યતિ ।
તસ્ય ધર્માર્થકામાનાં હાનિર્નાલ્પાપિ જાયતે

સદાચારરતઃ પ્રાજ્ઞો વિદ્યાવિનયશિક્ષિતઃ ।
પાપેપ્યપાપઃ પરુષે હ્યભિધત્તે પ્રિયાણિ યઃ ।
મૈત્રીદ્રવાન્તઃ કરણસ્તસ્ય મુક્તિઃ કરે સ્થિતા

યે કામક્રોધલોભાનાં વીતરાગા ન ગોચરે ।
સદાચારસ્થિતાસ્તેષામનુભાવૈર્ ધૃતા મહી

તસ્માત્સત્યં વદેત્પ્રાજ્ઞો યત્પરપ્રીતિકારણમ્ ।
સત્યં યત્પરદુઃખાય તદા મૌનપરો ભવેત્

પ્રિયમુક્તં હિતં નૈતદિતિ મત્વા ન તદ્વદેત્ ।
શ્રેયસ્તત્ર હિતં વાચ્યં યદ્યપ્યત્યન્તમપ્રિયમ્
પ્રાણીનામુપકારાય યથૈવેહ પરત્ર ચ ।
કર્મણા મનસા વાચા તદેવ મતીમાન્વદેત્