વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.7

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયે ઽંશે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ (6)
મૈત્રેય ઉવાચ
કથિતં ભૂતલં બ્રહ્મન્ભમૈતદખિલં ત્વયા ।
ભુવર્લોકાદિકાંલ્ લોકાઞ્ છ્રોતુમિચ્છામ્યહં મુને

તથૈવ ગ્રહસંસ્થાનં પ્રમાણાનિ યથા તથા ।
સમાચક્ષ્વ મહાભાગ તન્મહ્યં પરિપૃચ્છતે

શ્રીપરાશર ઉવાચ
રવિચન્દ્રમસોર્યાવન્મયૂખૈર્ અવભાસ્યતે ।
સસમુદ્રસરિચ્છૈલા તાવતી પૃથિવી સ્મૃતા

યાવત્પ્રમાણા પૃથિવી વિસ્તારપરિમણ્ડલાત્ ।
નભસ્તાવન્પ્રમાણં વૈ વ્યાસમણ્ડલતો દ્વિજ

ભૂમેર્યો જનલક્ષે તુ સૌરં મૈત્રેય મણ્ડલમ્ ।
લક્ષાદ્દિવાકરસ્યાપિ મણ્ડલં શશિનઃ સ્થિતમ્

પૂર્ણો શતસહસ્રે તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્ ।
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્ત્રમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશતે

દ્વે લક્ષે ચોત્તરે બ્રહ્મન્ બુધો નક્ષત્રમણ્ડલાત્ ।
તાવત્પ્રમાણભાગે તુ બુધસ્યાપ્યુશનાઃ સ્થિતઃ

અઙ્ગરકોપિ શુક્રસ્ય તત્પ્રમાણે વ્યવસ્થિતઃ ।
લક્ષદ્વયે તુ ભૌમસ્ય સ્થિતો દેવપુરોહિતઃ

સૌરિર્બૃહસ્પતેશ્ચોર્ધ્વં દ્વિલક્ષે સમવસ્થિતઃ ।
સપ્તર્ષિમણ્ડલં તસ્માલ્લક્ષમેકં દ્વિજોત્તમા

ઋષિભ્યસ્તુ સહસ્રાણાં શતાદૂર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ ।
મેઢીભૂતઃ સમસ્તસ્ય જ્યોતિશ્ચક્રસ્ય વૈ ધ્રુવઃ

ત્રૈલોક્યમેતત્કથિતમુત્સેધેન મહામુને ।
ઇજ્યાફલસ્ય ભૂરેષા ઇજ્યા ચાત્ર પ્રતિષ્ઠિતા

ધ્રુવાદૂર્ધ્વં મહર્લોકો યત્ર તે કલ્પવાસિનાઃ ।
એકયોજનકોટિસ્તુ યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ

દ્વે કોટી તુ જનો લોકો યત્ર તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।
સનન્દનાદ્યાઃ પ્રથિતા મૈત્રેયામલચેતસઃ

ચતુર્ગણોત્તરે ચોર્ધ્વં જનલોકાત્તપઃ સ્થિતઃ ।
વૈરાજા યત્ર તે દેવાઃ સ્થિતા દાહવિવર્જિતાઃ

ષડ્ગુણેનતપોલોકાન્સત્યલોકો વિરાજતે ।
અપુનર્મારકા યત્ર બ્રહ્મલોકો હિ સંસ્મૃતઃ

પાદગમ્યન્તુ યત્કિઞ્ચિદ્વસ્ત્વસ્તિ પૃથિવીમયમ્ ।
સ ભૂર્લોકઃ સમાખ્યાતો વિસ્તરો ઽસ્ય મયોદિતઃ

ભૂમિમૂર્યાન્તરં યચ્ચ સિદ્ધાદિમુનિસેવિતમ્ ।
ભુવર્લોકસ્તુ સો ઽપ્ય્ ઉક્તો દ્વિતીયો મુનિસત્તમ

ધ્રુવસૂર્યાન્તરં યચ્ચ નિયુતાનિ ચતુર્દશ ।
સ્વર્લોકઃ સો ઽપિ ગદિતો લોકસંસ્થાનચિન્તકૈઃ

ત્રૈલોક્યમતત્કૃતકં મૈત્રેય પરિપઠ્યતે ।
જનસ્તપસ્ તથા સત્યમિતિ ચાકૃતકં ત્રયમ્

કૃતકાકૃતયોર્મધ્યે મહર્લોક ઇતિ સ્મૃતઃ ।
શુન્યો ભવતિ કલ્પાન્તે યોત્યન્તં ન વિનશ્યતિ

એતે સપ્ત મયા લોકા મૈત્રેય કથિતાસ્તવ ।
પાતાલાનિ ચ સપ્તૈવ બ્રહ્માણ્ડસ્યૈષ વિસ્તરઃ

એતદણ્ડકટાહેન તિર્યક્ ચોધ્વમધસ્ તથા ।
કપિત્થસ્ય યથા બીજં સર્વતો વૈ સમાવૃતમ્

દશોત્તરેણ પયસા મૈત્રેયાણ્ડં ચ તદ્વૃતમ્ ।
સર્વોમ્બુપરિધાનોસૌ વહ્નિના વેષ્ટિતો બહિઃ

વહ્નિશ્ ચ વાયુના વાયુર્મૈત્રેય નભસા વૃતઃ ।
ભૂતાદિના નભઃ સો ઽપિ મહતા પરિવેષ્ટિતઃ ।
દેશોત્તરામ્યશેષાણિ મૈત્રેયૈતાનિ સપ્ત વૈ

મહાન્તં ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં સમવસ્થિતમ્ ।
અનન્તસ્ય ન તસ્યાન્તઃ સંખ્યાનં ચાપિ વિદ્યતે

તદનન્તમ્ અસંખ્યાત-પ્રમાણં ચાપિ વૈ યતઃ ।
હેતુભૂતમશેષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા પરા મુને

અણ્ડાનાં તુ સહસ્રાણાં સહસ્રાણ્યયુતાનિ ચ ।
ઈદૃશાનાં તથા તત્ર કોટિકોટિશતાનિ ચ

હારુણ્યગ્નિર્યથા તૈલં તિલે તદ્વત્પુમાનપિ ।
પ્રધાને ઽવસ્થિતો વ્યાપી ચેતનાત્માત્મવેદનઃ

પ્રધાનં ચ પુમાંશ્ચૈવ સર્વભૂતાત્મભૂતયા ।
વિષ્ણુશક્ત્યા મહાબુદ્ધે વૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ

તયોઃ સૈવ પૃથગ્ભાવકારણં સંશ્રયસ્ય ચ ।
ક્ષોભકારણભૂતા ચ સર્ગકાલે મહામતે

યથા સક્તં જલે વાતો બિભર્તિ કણિકાશતમ્ ।
શક્તિઃ સાપિ તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપુરુષાત્મકમ્

યથા ચ પાદયૌર્ મૂલસ્કન્ધશાખાદિસંયુતઃ ।
આદિબીજાત્પ્રભવતિ બીજાન્યન્યાનિ વૈ તતઃ

પ્રભાવન્તિતતસ્તેભ્યઃ સમ્ભવન્ત્યપરે દ્રુમાઃ ।
તેપિ તલ્લક્ષણદ્રવ્યકારણાનુગતા મુને

એવમવ્યાકૃતાત્પૂર્વં જાયન્તે મહદાદયઃ ।
વિશંષાન્તા સ્તતસ્તેભ્યઃ સંભવન્ત્યસુરાદયઃ ।
તેભ્યશ્ ચ પુત્રાસ્તેષાં ચ પુત્રાણામપરે સુતાઃ

બીજાદ્વૃક્ષપ્રરોહેણ યથા નાપચયસ્તરોઃ ।
ભૂતાનાં ભૂતસર્ગેણ નૈવાસ્ત્યપચયસ્ તથા

સન્નિધાનાદ્યથાકાશકાલાદ્યાઃ કારણં તરોઃ ।
તથૈવાપરિણામેવ વિશ્વસ્ય ભગવાન્હરિઃ

વ્રીહિબીજે યથા મૂલં નાલં પત્રાઙ્કુરૌ તથા ।
કાણ્ડકોષસ્તુ પુષ્પં ચ ક્ષીરં તદ્વચ્ચ તણ્જુલાઃ

તુષાઃ કણાશ્ ચ સન્તો વૈ યાન્ત્યાવિર્ભાવમાત્મનઃ ।
પ્રરોહહેતુસામગ્ર્યમાસાદ્ય મુનિસત્તમ

તથા કર્મસ્વનેકેષુ દેવાદ્યાઃ સમવસ્થિતાઃ ।
વિષ્ણુશક્તિં સમાસાદ્ય પ્રરોહમુપયાન્તિ વૈ

સ ચ વિષ્ણુઃ પરં બ્રહ્મ યતઃ સર્વમિદં જગત્ ।
જગચ્ચ યો યત્ર ચેદં યસ્મિંશ્ ચ લયમેષ્યતિ

તદ્બ્રહ્મ તત્પરં ધામ સદસત્પરમં પદમ્ ।
યસ્ય સર્વમભેદેન યતશ્ચૈતચ્ચરાચરમ્

સ એવ મૂલ પ્રકૃતિર્વ્યક્તરૂપી જગચ્ચ સઃ ।
તસ્મિન્નેવ લયં સર્વં યાતિ તત્ર ચ તિષ્ઠતિ

કત્તા ક્રિયાણાં સ ચ ઇજ્યતે ક્રતુઃ સ એવતત્કર્મફલં ચ તસ્ય ।
સ્ત્રુગાદિયત્સાધનમપ્યશેષં હરેર્ન કિઞ્ચિવ્દ્યતિરિક્તમસ્તિ