વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.6

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાહુરાણે દ્વિતીરયે ઽંશે પઞ્ચમો ઽધ્યાય (5)
પરાશર ઉવાચ
તતશ્ ચ નરકા વિપ્ર ભુવોધઃ સલિલસ્ય ચ ।
પાપિનો યેષુ પાત્યન્તે તાઞ્છૃણુષ્વમહામુને

રૌરવઃ સૂકરો રોધસ્તાલો વિશસનસ્ તથા ।
મહાજ્વાલસ્તપ્તકુમ્ભો લવણેથ વિલોહિતઃ

રૂધિરામ્ભો વૈતરણિઃ ક્રિમિશઃ ક્રિમિભોજનઃ ।
અસિપત્રવનં કૃષ્ણો લાલાભક્ષશ્ ચ દારુણઃ

તથા પૂયવહઃ પાપો વહ્નિજ્વાલો હ્યધઃ શિરાઃ ।
સંદંશઃ કાલસૂત્રશ્ ચ તમશ્ચાવીચિરેવ ચ

શ્વભોજનોથાપ્રતિષ્ઠશ્ચાપ્રચિશ્ ચ તથા પરઃ ।
ઇત્યેવમાદયશ્ચાન્યે નરકા ભૃશદારૂણાઃ

યમસ્ય વિષયે ઘોરાઃ શસ્ત્રાગ્નિભયદાયિનઃ ।
પતન્તિ યેષુ પુરુષાઃ પાપકર્મરતાસ્તુ યે

કૂટસાક્ષી તથાસમ્યક્પક્ષપાતેન યો વદેત્ ।
યશ્ચાન્યદનૃતં વક્તિ સ નરો યાતિ રૌરવમ્

ભ્રૂણહા પુરહન્તા ચ ગૌઘ્નશ્ ચ મુનિસત્તમ ।
યાન્તિ તે નરકં રોધં યશ્ચોચ્છ્વાસનિરોધકઃ

સુરાપો બ્રહ્મહા હર્તા સુવર્ણસ્ય ચ સૂકરે ।
પ્રયાન્તિ નરકે યશ્ ચ તૈઃ સંસર્ગમુપૈતિ વૈ

રાજન્યવૈશ્યહન્તા ચ તથૈવ ગુરુતલ્પગઃ ।
તપ્તકુણ્ડેસ્વસૃગામી હન્તિ રાજભટાંશ્ ચ યઃ

સાધ્વીવિક્રયકૃદ્બન્ધપાલઃ કેસરિવિક્રયી ।
તપ્તલોહે પતન્ત્ય્ એતે યશ્ ચ ચ ભક્તં પરિત્યજેત્

સ્નુષાં સુતાં ચાપિ ગત્વા મહાજ્વાલે નિપાત્યતે ।
અવમન્તા ગુરૂણાં યો યશ્ચાક્રોષ્ટા નરાધમઃ

વેદદૂષયિતાયશ્ ચ વેદવિક્રયકશ્ ચ યઃ ।
અગમ્યગામી યશ્ ચ સ્યાત્તે યાન્તિ લવણં દ્વિજ

ચોરો વિલોહે પતતિ મર્યાદાદૂષકસ્ તથા

દેવદ્વિજપિતૃદ્વેષ્ટા રત્નદ્વષયિતા ચ યઃ ।
સ યાતિ ક્રિમિભક્ષે વૈ ક્રિમિશે ચ દુરિષ્ટકૃત્

પિતૃદેવાતિથીંસ્ ત્યક્ત્વા પર્યશ્નાતિ નરાધમઃ ।
લાલાભક્ષે સ યાત્ય્ ઉગ્રે શરકર્તા ચ વેધકે

કરોતિ કર્ણનો યશ્ ચ યશ્ ચ ખઙ્ગાદિકૃન્નરઃ ।
પ્રયાન્ત્યેતે વિશસને નરકે ભૃશદરુણે

અસત્પ્રતિગૃહીતા તુ નરકે યાત્યધોમુખે ।
અયાજ્યયાજકશ્ચૈવ તથા નક્ષત્રસૂચકઃ

વેગી પૂયવહે ચૈકો યાતિ મષ્ટાન્નભુઙ્ગરઃ

લાક્ષામાસરસાનાં ચ તિલાનાં લવણસ્ય ચ ।
વિક્રેતા બ્રહ્મણો યાતિ તમેવ નરકં દ્વિજ

માર્જારકુક્કુટચ્છાગ શ્વવરાહવિહઙ્ગમાન્ ।
પોષયન્નરકં યાતિ તમેવ દ્વિજસત્તમ

રઙ્ગોપજીવી કૈવર્તઃ કુમ્ડાશી ગરદસ્ તથા ।
સૂચી માહિષકશ્ચૈવ પર્વકારી ચ યો દ્વિજઃ

અગારદાહી મિત્રઘ્નઃ શાકુનિર્ગ્રમયાજકઃ ।
રુધિરાન્ધે પતન્ત્યેતે સોમં વિક્રીણતે ચ યે

મખહા ગ્રામહન્તા ચ યાતિ વૈતરણીં નરઃ

રેતઃ પાતાદિકર્તારો મર્યાદાભેદિનો હિ યે ।
તે કૃષ્ણે યાન્ત્યશૌચાશ્ ચ કુહકાજીવિનશ્ ચ યે

અસિપત્રવનં યાતિ વનચ્છેદી વૃથૈવ યઃ ।
ઔરભ્રિકો મૃગવ્યાધો વહ્નિજ્વાલે પતન્તિ વૈ

યાન્ત્યેતે દ્વિજ તત્રૈવ યે ચાપાકેષુ વહ્નિદાઃ

વ્રતાનાં લોપકો યશ્ચસ્વાશ્રમાદ્વિચ્યુતશ્ ચ યઃ ।
સન્દંશયાતનામધ્યે પતતસ્તાવુભાવપિ

દિવા સ્વપ્ને ચ સ્કન્દન્તે યે નરા બ્રહ્મચારિણઃ ।
પુત્રૈર્ અધ્યાપિતા યે ચ તે પતન્તિ શ્વભોજને

એતે ચાન્યે ચ નરકાઃ શતશોથ સહસ્રશઃ ।
યેષુ દુષ્કૃતકર્માણઃ પચ્યન્તે યાતનાગતાઃ

યથૈવ પાપાન્યેતાનિ તથાન્યાનિ સહસ્રશઃ ।
ભુજ્યન્તે તાનિ પુરુષૈર્ નરકાન્તરગોચરૈઃ

વર્ણાશ્રમવિરુદ્ધં ચ કર્મ કુર્વન્તિ યે નરાઃ ।
કર્મણા મનસા વાચા નિરયેષુ પતન્તિ તે

અધઃ શિરોભિદૃશ્યન્તે નારકૈર્ દિવિ દેવતાઃ ।
દેવાશ્ચાધોમુખાન્સર્વાનધઃ પશ્યન્તિ નારકાન્

સ્થાવરાઃ ક્રિમયોબ્જાશ્ ચ પક્ષિણઃ પશવો નરાઃ ।
ધાર્મિકાસ્ત્રિદશાસ્તદ્ધન્મોક્ષિણશ્ ચ યથાક્રમમ્

સહસ્રભાગપ્રથમા દ્વિતીયાનુક્રમાસ્ તથા ।
સર્વે હ્યેતે મહાભાગા યાવન્મુક્તિસમાશ્રયાઃ

યાવન્તો જન્તવઃ સ્વર્ગે તાવન્તો નરકૌકસઃ ।
પાપકૃદ્યાતિ નરકં પ્રાયાશ્ચિત્તપરાઙ્મુખઃ

પાપાનામનુરૂપાણિ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ યદ્યથા ।
તથા તથૈવ સંસ્મૃત્ય પ્રોક્તાનિ પરમર્ષિભિઃ

પાપે ગુરૂણિ ગુરુણિ સ્વલ્પાન્યલ્પે ચ તદ્વિદઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ મૈત્રેય જગુઃ સ્વાયંભુવાદયઃ

પ્રાયશ્ચિત્તાન્યશેષાણિ તપઃકર્મત્મકાનિ વૈ ।
યાનિ તેષાણશેષાણાં કૃષ્ણાનુસ્મરણમ્પરમ્

કૃતે પાપે ઽનુતાપો વૈ યસ્ય પુંસઃ પ્રજાયતે ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ તસ્યૈકં હરિસંસ્મરણં પરમ્

પ્રાતર્નિશિ તથા સન્ધ્યામધ્યાહ્નાદિષુ સંસ્મરન્ ।
નારાયણમવાપ્નોતિ સદ્યઃ પાપક્ષયન્નરઃ ।
વિષ્ણુસંસ્મરણાત્ક્ષીણસમસ્તક્લેશસઞ્ચયઃ ।
મુક્તિં પ્રયાતિ સ્વર્ગાપ્તિસ્તસ્ય વિઘ્નોનુમીયતે

વાસુદેવે મનો યસ્યજપહોમાર્ચનાદિષુ ।
તસ્યાન્તરાયો મૈત્રેય દેવેન્દ્રત્વાદિકં ફલમ્

ક્વ નાકપૃષ્ઠગમનં પુનરાવૃત્તિલક્ષણમ્ ।
ક્વ જપો વાસુદેવેતિ મુક્તિબીજમનુત્તમમ્

તસ્માદહર્નિશં વિષ્ણુ સંસ્મરન્પુરુષો મુને ।
ન યાતિ નરકં મર્ત્યઃ સંક્ષીણાખિલપાતકઃ

મનઃ પ્રીતિકરઃ સ્વર્ગો નરકસ્તદ્વિપર્યયઃ ।
નરકસ્વર્ગસંજ્ઞે વૈ પાપપુણ્યે દ્વિજોત્તમ

વસ્ત્વેકમેવ દુઃખાય સુખાયેષ્ર્યાગમાય ચ ।
કોપાય ચ યતસ્તસ્માદ્વસ્તુ વસ્ત્વાત્મકં કુતઃ

તદેવ પ્રીતયે ભૂત્વા પુનર્દુઃખા ય જાયતે ।
તદેવ કોપાય યતઃ પ્રસાદાય ચ જાયતે

તસ્માદ્દુઃખાત્મકં નાસ્તિ ન ચ કિઞ્ચિત્સુખાત્મકમ્ ।
મનસઃ પરિમામોયં સુખદુઃખાદિલક્ષમઃ

જ્ઞાનમેવ પરં બ્રહ્મ જ્ઞાનં બન્ધાય ચેષ્યતે ।
જ્ઞાનત્મકમિદં વિશ્વં ન જ્ઞાનાદ્વિદ્યતે પરમ્

વિદ્યાવિદ્યેતિ મૈત્રેય જ્ઞાનમેવોપધારય

એવમેતન્મયાખ્યાતં ભવતો મણ્ડલં ભુવઃ ।
પાતાલાનિ ચ સર્વાણિ તથાવ નરકા દ્વિજ

સમુદ્રાઃ પર્વતાશ્ચૈવ દ્વીપા વર્ષાણિ નિમ્નગાઃ ।
સંક્ષેપાત્સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ