વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.5

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયે ઽંશે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ (4)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
વિસ્તાર એષ કથિતઃ પૃથિવ્યા ભવતો મયા ।
સપ્તતિસ્તુ સહસ્રાણિ દ્વિજોચ્છ્રાયોપિ કથ્યતે

દશસાહસ્રમેકૈકં પાતાલં મુનિસત્તમ ।
અતલં વિતલં ચૈવ નિતલં ચ ગભસ્તિમત્ ।
મહાખ્યં સુતલં ચાગ્ર્યં પાતાલં ચાપિ સપ્તમમ્

શુક્લાકૃષ્ણારુણાઃ પીતાઃ શર્કરાઃ શૈલકાઞ્ચનાઃ ।
ભૂમયો યત્ર મૈત્રેય પરગ્રાસાદમણ્ડિતાઃ

તેષુ દાનવદૈતેયા યક્ષાશ્ ચ શતશસ્ તથા ।
નિવસન્તિ મહાનાગજા તયશ્ ચ મહામુને

સ્વર્લોકાદપિ રમ્યાણિ પાતાલાનીતિ નારદઃ ।
પ્રાહ સ્વર્ગસદં મધ્યે પાતાલાભ્યાગતો દિવિ

આહ્લાદકારિણઃ શુભ્રા મણયો યત્ર સુપ્રભાઃ ।
નાગાભરણભૂષાસુ પાતાલં કેન તત્સમમ્

દૈત્યદાનવકન્યાભિર્ ઇતશ્ચૈતશ્ ચ શોભિતે ।
પાતાલે કસ્ય ન પ્રીતિર્વિમુક્તસ્યાપિ જાયતે

દિવાર્કરશ્મયો યત્ર પ્રભાં તન્વન્તિ નાતપમ્ ।
શશિરશ્મિર્ ન શીતાય નિશિ દ્યોતાય કેવલમ્

ભક્ષ્યભોજ્યમહાપાનમુદિતૈર્ અપિ ભોગિભિઃ ।
યત્ર ન જ્ઞાયતે કાલો ગતોપિ દનુજાદિભિઃ

વનાનિ નદ્યો રમ્યાણિ સરાંસિ કમલાકરાઃ ।
પુંસ્કોકિલાભિલાપાશ્ ચ મનોજ્ઞાન્યમ્બરાણિ ચ

ભૂષણાન્યતિશુભ્રાણિ ગન્ધાઢ્યં ચાનુલેપનમ્ ।
વીણાવેણુમૃદઙ્ગાનાં સ્વનૈર્ અપૂરિતાનિ ચ

એતાન્યન્યાનિ ચોદારભગ્યભોગ્યાનિ તાનવૈઃ ।
દૈત્યોરગૈશ્ ચ ભુજ્યન્તે પાતાલાન્તરગોચરૈઃ

પાતાલાનામધશ્ચાસ્તે વિષ્ણોર્યા તામસી તનુઃ ।
શેષખ્યા યદ્રુણાન્વક્તું ન શક્તા દૈત્યદાનવાઃ

યોનન્તઃ પાઠ્યતે સિદ્ધૈર્ દૈવો દેવર્ષિપૂજિતઃ ।
સ સહસ્રશિરા વ્યક્તસ્વસ્તિકામલભૂષણઃ

ફણામણિસહસ્રેણ યઃ સ વિદ્યોતયન્દિશઃ ।
સર્વાન્કરોતિ નિર્વિર્યાન્ હિતાય જગતો ઽસુરાન્

મદાઘૂર્ણિતનેત્રોસૌ યઃ સદૈવૈકકુમ્ડલઃ ।
કિરિટી સ્રગ્ધરો ભાતિ સાગ્નિઃ શ્વેત ઇવાચલઃ

નીલવાસા મદોત્સિક્તઃ શ્વેતહારોપશોભિતઃ ।
સાભ્રગઙ્ગાપ્રવાહોસૌ કૈલાસાદ્રિરિવાપરઃ

લાઙ્ગલાસક્તહસ્તાગ્રો બિભ્રન્મુસલમુતમમ્ ।
ઉપાસ્યતે સ્વયં કાન્ત્યા યો વારુણ્યા ચ મૂર્તયા

કલ્પાન્તે યસ્ય વક્ત્રેભ્યો વિષાનલશિખોજ્જ્વલઃ ।
સંકર્ષણાત્મકો રૂદ્રો નિષ્ક્રમ્યાત્તિ જગત્ત્રયમ્

સ બિભ્રચ્છેખરીભૂતમશેષં ક્ષિતિમણ્ડલમ્ ।
આસ્તે પાતાલમૂલસ્થઃ શેષો ઽશેષસુરાર્ચિતઃ

તસ્ય વીર્યં પ્રભાવશ્ ચ સ્વરૂપં રૂપમેવ ચ ।
ન હિ વર્ણયિતું શક્યં જ્ઞાતું ચ ત્રિદશૈર્ અપિ

યસ્યૈષા સકલા પૃથ્વી ફણામણિશિખારૂણા ।
આસ્તે કુસુમમાલેવ કસ્તદ્વીર્યં વદિષ્યતિ

યદા વિજૃમ્ભતેનન્તો મદાઘૂર્ણિતલોચનઃ ।
તદા ચલતિ ભૂરેષા સાબ્ધિતોયા સકાનના

ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સિદ્ધાઃ કિન્નરોરગચારણાઃ ।
નાન્તં ગુણાનાં ગચ્છન્તિ તેનાનન્તોયમવ્યયઃ

યસ્ય નાગવધૂહસ્તૈર્ લંબિતં હરિ ચન્દનમ્ ।
મુહુઃ શ્વાસાનિલાપાસ્તં યાતિ દિક્ક્ષોદવાસતામ્

યમારાધ્ય પૂરાણર્ષિર્ગર્ગો જ્યોતીંષિ તત્ત્વતઃ ।
જ્ઞાતવાન્સકલં ચૈવ નિમિત્તપઠિતં ફલમ્

તેનેયં નાગવર્યેણ શિરસા વિધૃતા મહી ।
બિભર્તિ માલાં લોકાનાં સદેવાસુરમાનુષામ્