વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.3

ઇતિ શ્રિવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયે ઽંશે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ (2)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઉત્તરં યત્સમુદ્રસ્ય હિમાદ્રેશ્ચૈવ દક્ષિણમ્ ।
વર્ષં તદ્ભારતં નામ ભારતી યત્ર સન્તતિઃ

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારોસ્ય મહામુને ।
કર્મભૂમિરિયં સ્વર્ગમપવર્ગં ચ ગચ્છતામ્

મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતઃ ।
વિન્ધ્યશ્ ચ પારીયાત્રશ્ ચ સપ્તાત્ર કુલપર્વતાઃ

અતઃ સંપ્રાપ્યતે સ્વર્ગો સુક્તિમસ્માત્પ્રયાન્તિ વૈ ।
તિર્યક્ત્વં નરકં ચાપિ યાન્ત્યતઃ પુરુષા મુને

ઇતઃ સ્વર્ગશ્ ચ મોક્ષશ્ ચ મધ્યં ચાન્તશ્ ચ ગમ્યતે ।
ન ખ્લવન્યત્ર મર્ત્યાનાં કર્મભૂમૌ વિધીયતે

ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવભાદાન્નશામય ।
ઇદ્રદ્વીપઃ કસેરુશ્ ચ તામ્રપર્ણાં ગભસ્તિમાન્

નાગદ્વીપસ્ તથા સામ્યો ગન્ધર્વસ્ત્વથ ચારુણઃ ।
અયં તુ નવમસ્તષાં દ્વીપઃ સાગારસંવૃતઃ

યોજનાનાં સહસ્રં તુ દ્વીપોયં દક્ષિણોત્તરાત્ ।
પૂર્વે કિરાતા યસ્યાન્તે પશ્ચિમે યવનાઃ સ્થિતાઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શબ્દ્રાશ્ ચ ભાગશઃ ।
ઇજ્યાયુધવણિજ્યાદ્યૈર્ વર્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ

શતદ્રૂચન્દ્રભાગાદ્યા હિમયત્પાદનિર્ગતાઃ ।
વેદસ્મૃતિમુખાદ્યાશ્ ચ પારીયાત્રોદ્ભવા મુને

નર્મદા મુરસાદ્યાશ્ ચ નદ્યો વિન્ધ્યાદ્રિનિર્ગતાઃ ।
તાપીપયોષ્ણીનિર્વિન્ધ્યા પ્રસૂખા ઋક્ષસંભવાઃ

ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણવેણ્યાદિકાસ્ તથા ।
સહ્યપાદોદ્ભવા નદ્યઃ સ્મૃતાઃ પાપભયાપહાઃ

કૃતમાલા તામ્રપર્ણિપ્રસુખા મલયોદ્ભવાઃ ।
ત્રિસામા ચર્ષિકુલ્યાદ્યા મહેન્દ્રપ્રભવાઃ સ્મૃતાઃ

ઋષિકુલ્યાકુમારાદ્યાઃ શુક્તિમત્પાદસમ્ભવાઃ ।
આસાં નદ્ય ઉપાનદ્યઃ સન્ત્યન્યાશ્ ચ સહસ્રશઃ

તાસ્વિમે કુરુપાઞ્ચાલા મધ્યદેશાદયો જનાઃ ।
પૂર્વદેશાદિકાશ્ચૈવ કામરૂપનિવાસિનઃ

પુણ્ડ્રાઃ કલિઙ્ગા મગધા દક્ષિણાદ્યાશ્ ચ સર્વશઃ ।
તથાપરાન્તાઃ સૌરાષ્ટ્રાઃ શૂરાભીરાસ્તથાર્બુદાઃ

કારૂષા માલબાશ્ચૈવ પારિયાત્ર નિવાસિનઃ ।
સૌવીરાઃ સૈન્ધવા હૂણાઃ સાલ્વાઃ કોસલવાસિનાઃ

માદ્રારામાસ્તથામ્બષ્ઠા પારસીકાદયસ્ તથા ।
આસાં પિબન્તિ સલિલં વસન્તિ સહિતાઃ સદા ।
સમીપતો મહાભાગ હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલાઃ

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાન્યત્ર મહામુને ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ કલિશ્ચાન્યત્ર ન ક્વચિત્

તપસ્તપ્યન્તિ મુનયો જુહ્વતે ચાત્ર યજ્વનઃ ।
દાનાનિ ચાત્ર દીયન્તે પરલોકાર્થમાદરાત્

પુરુષૈર્ યજ્ઞપુરુષો જમ્બૂદ્વીપે સદેજ્યતે ।
યજ્ઞૈર્ યજ્ઞમયો વિષ્ણુરન્યદ્વીપેષુ ચાન્યથા

અત્રાપિ ભારતં શ્રેષ્ઠં જન્બૂદ્વીપે મહામુને ।
યતો હિ કર્મભૂરેષા હ્યતોન્યા ભોગભૂમયઃ

અત્ર જન્મસહસ્રાણાં સહસ્રૈર્ અપિ સત્તમ ।
કદાચિલ્લભતે જન્તુર્માનુષ્યં પુણ્યસંચયાત્

ગાયન્તિ દેવાઃ કિલ ગીતકાનિ ધન્યાસ્તુ તે ભારત ભૂમિભાગે ।
સ્વર્ગાપવર્ગાસ્પદમાર્ગભૂતે ભવન્તિ ભૂયઃ પુરુષાઃ સુરત્વાત્

કર્માણ્યસંકલ્પિતતત્ફલાનિ સંન્યસ્ય વિષ્ણો પરમાત્મ્ભૂતે ।
અવાપ્ય તાં કર્મમહીમનન્તે તસ્મિલ્લયં યે ત્વમલાઃ પ્રયાન્તિ

જાનીમ નૈતત્ક્વ વયં વિલીને સ્વર્ગપ્રદે કર્મણિ દેહબન્ધમ્ ।
પ્રાપ્સ્યામ ધન્યાઃ ખલુ તે મનુષ્યા યે ભારતે નેન્દ્રિયવિપ્રહીનાઃ

નવવર્ષં તુ મૈત્રેય જમ્બુદ્વીપમિદં મયા ।
લક્ષયોજનવિસ્તારં સંક્ષેપાત્ કથિતં તવ

જમ્બૂદ્વીપં સમાવૃત્ય લક્ષયોજનવિસ્તરઃ ।
મૈત્રેય વલયાકારઃ સ્થિતઃ ક્ષારોદધિર્બહિઃ