વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.2

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે દ્વિતીયે ઽંશે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ (1)
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
કથિતો ભવતા બ્રહ્મન્સર્ગઃ સ્વાયમ્ભુવશ્ ચ મે ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં ત્વત્તઃ સકલં મણ્ડલં ભુવઃ

યાવન્તઃ સાગર દ્વીપાસ્ તથા વર્ષાણિ પર્વતાઃ ।
વનાનિ સતિતઃ પુર્યો દેવાદીનાં તથા મુને

યત્પ્રમાણમિદં સર્વં યદાધારં યદાત્મકમ્ ।
સંસ્થાનમસ્ય ચ મુને યથાબદ્વક્તુમર્હસિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
મૈત્રેય શ્રૂયતામેતત્સંક્ષેપાદ્ગદતો મમ ।
નાસ્ય વર્ષશતેનાપિ વક્તું શક્યો હિ વિસ્તરઃ

જમ્બૂપ્લક્ષાહ્વયૌ દ્વીપૌ શાલ્મલિશ્ચાપરો દ્વિજ ।
કુશઃ ક્રૈઞ્ચસ્ તથા શાકઃ પુષ્કરશ્ચૈવ સપ્તમઃ

એતે દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્ તુ સપ્તસપ્તભિર્ આવૃતાઃ ।
લવણેક્ષુસુરાસર્પિર્દધિગુગ્ધજલૈઃ સમમ્

પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્રિ વિસ્તૃત ।
મૂલે ષોડશસાહસ્રો વિસ્તારસ્તસ્ય સર્વશઃ

ભૂપદ્મસ્યાસ્ય શૈલોસૌ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ

હિમાવાન્હેમકૂટશ્ ચ વિષધશ્ચસ્ય દક્ષિણે ।
નીલઃ શ્વેતશ્ ચ શૃઙ્ગી ચ ઉત્તરે વર્ષપર્વતાઃ

લક્ષપ્રમાણો દ્વૌ મધ્યૌ દશહીનાસ્તથાપરે ।
સહસ્રદ્વિતયોચ્છ્રાયાસ્ તાવદ્વિસ્તારિણશ્ ચ તે

ભારતં પ્રથમં વર્ષં તતઃ કિપુરુષં સ્મૃતમ્ ।
હરિવર્ષં તથૈવાન્યન્મેરોર્દક્ષિણતો દ્વિજ

રમ્યકં ચોત્તરં વર્ષં તસ્યૈવાનુ હિરણ્મયમ્ ।
ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ યથા વૈ ભારતં તથા

નવસાહસ્રમૈકૈકમ્ એતેષાં દ્વિજસત્તમ ।
ઇલાવૃતં ચ તન્મધ્યે સૌવર્ણો મેરુરુચ્છ્રિતઃ

મેરોશ્ચતુર્દિશં તત્તુ નવસાહસ્રવિસ્તૃતમ્ ।
ઇલાવૃતં મહાભાગ ચત્વારશ્ચાત્ર પર્વતાઃ

વિષ્કંભારચિતા મેરોર્યોજનાયુતમુચ્છ્રિતઃ ।
નવૈઃ સરોભિશ્ ચ સમં દિક્ષ્વેતે કેશવાચલાઃ

પુર્વેણ મન્દરો નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ ।
વિપ્લલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે મુપાર્શ્વશ્ચોત્તર સ્મૃતઃ

કદમ્બસ્તેષુ જમ્બૂશ્ ચ પિપ્પલો વટ એવ ચ ।
એકાદશશતાયામાઃ પાદપા ગિરિકેતવઃ

જમ્બૂદ્વીપસ્ય સા જમ્બૂર્ નામહેતુર્ મહામુને ।
મહાગજપ્રમામાનિ જમ્બ્વાસ્તસ્યાઃ ફલનિ વૈ ।
પતન્તિ ભૂભૃતઃ પૃષ્ઠે શીર્યમાણાનિ સર્વતઃ

રસેન તેષાં પ્રખ્યાતા તત્ર જામ્બૂનદીતિ વૈ ।
સરિત્પ્રવર્તતે ચાપિ પીયતે તન્નિવાસિભિઃ

ન સ્વેદો ન ચ દૌર્ગન્ધ્યં ન જરા નેન્દ્રિયક્ષયઃ ।
તત્પાનાત્સ્વચ્છમનાસાંજનાનાં તત્ર જાયતે

તીરમૃત્તદ્રસં પ્રાપ્ય સુખવાયુવિશોષિતા ।
જામ્બૂનદાખ્યં ભવતિ સુવર્ણં સિદ્ધભૂષણમ્

ભદ્રાશ્વં પૂર્વતો મેરોઃ કેતુમાલં ચ પશ્ચિમે ।
વર્ષે દ્વે તુ મુનિશ્રેષ્ઠ તયોર્મધ્યમિલાવૃતઃ

વનં ચૈત્રરથં પૂર્વે દક્ષિણે ગન્ધમાદનમ્ ।
વૈભ્રાજં પશ્ચિમે તદ્વદુત્તરે નન્દનં સ્મૃતમ્

અરુણોદં મહાભદ્રમસિતોદં સમાનસમ્ ।
સરાંસ્યોતાનિ ચત્વારિ દેવભોગ્યાનિ સર્વદા

શીતામ્ભશ્ ચ કુમુન્દશ્ ચ કુરરી માલ્યવાંસ્ તથા ।
વૈકઙ્કપ્રસુખા મેરોઃ પૂર્વતઃ કેસરાચલાઃ

ત્રિકૂટઃ શિશિરશ્ચૈવ પતઙ્ગો રુચકસ્ તથા ।
નિષદાદ્યા દક્ષિણતસ્તસ્ય કેસરપર્વતઃ

શિખિવાસાઃ સવૈડૂર્યઃ કપિલો ગન્ધમાદનઃ ।
જારુધિપ્રમુખાસ્તદ્વત્ પશ્ચિમે કેસરાચલાઃ

મેરોર્ અનન્તરાઙ્ગેષુ જઠરાદિષ્વવસ્થિતાઃ ।
શંશકૂટોથ ઋષભો હંસો નાગસ્ તથા પરઃ ।
કાલઞ્જનાદ્યાશ્ ચ તથા ઉત્તરે કેસરાચલાઃ

ચતુર્દશસહસ્રાણિ યોજનાનાં મહાપુરી ।
મેરોરુપરિ મૈત્રેય બ્રહ્મણઃ પ્રથિતા દિવિ

તસ્યાઃસમન્તતશ્ચાષ્ટૌ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ ।
ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં પ્રખ્યાતાઃ પ્રવરાઃ પુરઃ

વિષ્ણુપાદવિનિષ્ક્રાન્તા પ્લાવયિત્વેન્દુમણ્ડલમ્ ।
સમન્તાદ્બ્રહ્યણઃ પુર્યાં ગઙ્ગ પતતિ વૈ દિવઃ

સા તત્ર પતિતા દિક્ષુ ચતુર્ધા પ્રતિપદ્યતે ।
સીતા ચાલકનન્દા ચ ચક્ષુર્ભદ્રા ચ વૈ ક્રમાત્

પૂર્વેણ શૈલાચ્છીતા તુ શૈલં યાત્યન્તરીક્ષગા ।
તતશ્ ચ પૂર્વવર્ષૈણ ભદ્રાશ્વૈનૈતિ સાર્ણવમ્

તથૈવાલકનન્દાપિ દક્ષિણેનૈત્ય ભારતમ્ ।
પ્રયાતિ સાગરં ભૂત્વા સપ્તભેદા મહામુને

ચક્ષુશ્ચં પશ્ચિમગિરીનતીત્ય સકલાંસ્તતઃ ।
પશ્ચિમં કેતુમાલાખ્ય વર્ષં ગત્વૈતિ સાગરમ્

ભદ્રા તથોત્તરગિરીનુત્તરાંશ્ ચ તથા કુરૂન્ ।
અતીત્યોત્તરમમ્ભોધિં સમભ્યેતિ મહામુને

આનીલનિષધાયામૌ માલ્યવદ્ગન્ધમાદનૌ ।
તયોર્મધ્યગતો મેરૂઃ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ

ભારતાઃ કેતુમાલાશ્ ચ ભદ્રાશ્વાઃ કુરવસ્ તથા ।
પત્રાણિ લોકપદ્મસ્ય મર્યાદાશૈલબાહ્યતઃ

જઠરો હેમકૂટશ્ ચ મર્યાદાપર્વતાવુભૌ ।
તૌ દક્ષિમોત્તરાયામાવાનીલનિષધાયતૌ

ગન્ધમાદનકૈલાસૌ પૂર્વવચ્ચાયતાવુભૌ ।
આશીતિ યોજનાયામાવર્ણવાન્તવ્યવસ્થિતૌ

નિષધઃ પરિયાત્રશ્ ચ મર્યાદાપર્વતાવુભૌ ।
મેરોઃ પશ્ચિમદિગ્ભાગે યથા પૂર્વે તથા સ્થિતૌ

ત્રિશૃઙ્ગો જારુધિશ્ચૈવ ઉત્તરૌ વર્ષપર્વતૌ ।
પૂર્વપશ્ચાયતાવેતાવર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ

ઇત્યેતે મુનિવર્યોક્તા મર્યાદાપર્વતાસ્તવ ।
જઠરાદ્યાઃ સ્થિતા મેરોસ્તેષાં દ્વૌદ્વૌ ચતુર્દિશમ્

મેરો શ્ચતુર્દિશં યેતુ પ્રોક્તાઃ કેસરપર્વતાઃ ।
શીતાન્તાદ્યા મુને તેષામતીવ હિ મનોરમાઃ ।
શૈલાનામન્તરે દ્રોણ્યઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ

સુરમ્યાણિ તથા તાસુ કાનનાનિ પુરાણિ ચ ।
લક્ષ્મીવિષ્ણ્વગ્નિસૂર્યાદિદેવાનાં મુનિ સત્તમ ।
તાસ્વાયતનવર્યાણિ જુષ્ટાનિ વરકિન્નરૈઃ

ગન્ધર્વયક્ષરક્ષાંસિ તથા દૈતેયદાનવાઃ ।
ક્રીડન્તિ તાસુ રમ્યાસુ શૈલદ્રોણીષ્વહર્નિસમ્

ભૌમા હ્યેતે સ્મૃતાઃ સ્વર્ગા ધર્મિણામાલયા મુને ।
નૈતુષુ પાપકર્માણો યાન્તિ જન્મશતૈર્ અપિ

ભદ્રાશ્વે ભગવાન્વિષ્ણુરાસ્તે હયશિરા દ્વિજ ।
વરાજઃ કેતુમાલે તુ ભારતે કૂર્મરૂપધૃક્

મત્સ્યરૂપશ્ ચ ગોવિન્દઃ કુરુષ્વાસ્તે જનાર્દનઃ ।
વિશ્વરૂપેણ સર્વત્ર સર્વઃ સર્વત્રગો હરિઃ

સર્વસ્યાધારભૂતોસૌ મૈત્રેયાસ્તેખિલાત્મકઃ

યાનિં કિંપુરુષાદિનિ વર્ષાણ્યષ્ટૌ મહામુને ।
ન તેષુ શૌકો નાયાસો નોદ્વેગઃ ક્ષુદ્ભયાદિકમ્

સ્વસ્થાઃ પ્રજા નિરાતઙ્કાઃસર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ ।
દશ દ્વાદશવર્ષાણાં સહસ્રાણિ સ્થિરાયુષઃ

ન તેષુ વર્ષતે દેવો ભૌમાન્યમ્ભાંસિ તેષુ વૈ ।
કૃતત્રેતાદિકં નૈવ તેષુ સ્થાનેષુ કલ્પના

સર્વેષ્વેતેષુ વર્ષેષુ સપ્તસપ્તકુલાચલાઃ ।
નદ્યશ્ ચ શતશસ્તેભ્યઃ પ્રસૂતા યા દ્વિજોત્તમ