વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.1

ઇતિ શ્રિવિષ્ણુમહાપુરાણે પ્રથમે ઽંશે દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ
ઇતિ શ્રીપરાશરમુનિવિરચિતે શ્રિવિષ્ણુપરત્વનિર્ણાયકે શ્રીમતિ વિષ્ણુમહાપુરાણે પ્રથમાંશઃ સમાપ્તઃ ।
અથ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે વિષ્ણુચિત્ત્યાત્મપ્રકાશાખ્યશ્રીધરીય વ્યાખ્યાદ્વયોપેતે દ્વિતીયોંશઃ પ્રારભ્યતે
શ્રીમતે રામાનુજાય નમઃ
મૈત્રેય ઉવાચ
ભગવન્સમ્યગાખ્યાતં મમૈતદખિલં ત્વાયા ।
જગતઃ સર્ગસમ્બન્ધિ યત્પૃષ્ટોસિ ગુરો મયા

યોયમંશો જગત્સૃષ્ટિસમ્બન્ધો ગદિતસ્ત્વયા ।
તત્રાહં શ્રોતુમિચ્છામિ ભૂયોપિ મુનિસત્તમ

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ સુતૌ સ્વાયમ્ભુવસ્ય યૌ ।
તયોરુત્તાનપાદસ્ય ધ્રુવઃ પુત્રસ્ત્વયોદિતઃ

પ્રિયવ્રતસ્ય નૈવોક્તા ભવતા દ્વિજ સન્તતિઃ ।
તામહં શ્રોતુમિચ્છામિ પ્રસન્નો વક્તુમર્હસિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
કર્દમસ્યાત્મજાં કન્યામુપયેમે પ્રયિવ્રતઃ ।
સમ્રાટ્ કુક્ષિ ચ તત્કન્યે દશપુત્રસ્તથાપરે

મહાપ્રજ્ઞા મહાવીર્યા વિનીતા દયિતાઃ પિતુઃ ।
પ્રિયવ્રતસુતાઃ ખ્યાતાસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ

આગ્નીધ્રશ્ચાગ્નિબાહુશ્ ચ વપુષ્માન્દ્યુતિમાંસ્ તથા ।
મેધા મેધાતિથિર્ભવ્યઃ સવનઃ પુત્ર એવ ચ

જ્યોતિષ્માન્દશમસ્તેષાં સત્યનામા સુતો ઽભવત્ ।
પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રાસ્તે પ્રખ્યાતા બલવીર્યતઃ

મેધાગ્નિબાહુપુત્રાસ્તુ ત્રયો યોગપરાયણાઃ ।
જાતિસ્મારા મહાભાગાન રાજ્યાય મનો દધુઃ

નિર્મલાઃ સર્વકાલન્તુ સમસ્તાર્થેષુ વૈ મુને ।
ચક્રુઃ ક્રિયાં યથાન્યાયમફલાકાક્ષિણો હિ તે

પ્રિયવ્રતો દદૌ તેષાં સપ્તાનાં મુનિસત્તમ ।
સપ્તદ્વીપાનિ મૈત્રેય વિભજ્ય સુમહાત્મનામ્

જમ્બૂદ્વીપે મહાભાગ સોગ્નીધ્રાય દદૌ પિતા ।
મેધાતિથેસ્ તથા પ્રાદાત્પ્લક્ષદ્વીપં તથાપરમ્

શાલ્મલે ચ વપુષ્મન્તં નરેન્દ્રમભિષિક્તવાન્ ।
જ્યોતિષ્મન્તં કુશદ્વીપે રાજાનં કૃતાવાન્પ્રભુઃ

દ્યુતિમન્તં ચ રાજાનં ક્રૌઞ્ચદ્વીપે સમાદિશત્ ।
શાકદ્વીપેશ્વરં ચાપિ ભવ્યં ચક્રે પ્રિયવ્રતઃ

પુષ્કરાધિપતિં ચક્રે સવનં ચાપિ સ પ્રભુઃ ।
જમ્બૂદ્વીપેશ્વરો યસ્તુ આગ્નીધ્રો મુનિસત્તમ

તસ્ય પુત્રા બભૂવુસ્તે પ્રજાપતિસમા નવ ।
નાભિઃ કિંપુરુષશ્ચૈવ હરિવર્ષ ઇલાવૃતઃ

રમ્યો હિરણ્વાન્ષષ્ઠશ્ ચ કુરુભદ્રાશ્વ એવ ચ ।
કેતુમાલસ્તથૈવાન્યઃ સાધુચેષ્ટો ઽભવન્તૃપઃ

જન્બૂદ્વીપવિ ભાગાંશ્ ચ તેષાં વિપ્ર નિશામય ।
પિત્રા દત્તં હિમાહ્વં તુ વર્ષં નાભેસ્તુ દક્ષિણમ્

હેમકૂટં તથા વર્ષં દદૌ કિંપુરુષાય સઃ ।
તૃતીયં નૈષધં વર્ષં હરિવર્ષાય દત્તવાન્

ઇલાવૃતાય પ્રદદૌ મેરુર્યત્ર તુ મધ્યમઃ ।
નીલાચલાશ્રિતં વર્ષ રમ્યાય પ્રદદૌ પિતા

શ્વેતં યદુત્તરં તસ્માત્પિત્રા દત્તં હિરણ્વતે

યદુત્તરં શૃઙ્ગવતો વર્ષ તત્કુરવે દદૌ ।
મેરોઃ પુર્વેણ યદ્વર્ષ ભદ્રાશ્વાય પ્રદત્તવાન્

ગન્ધમાધનવર્ષ તુ કેતુમાલાય દત્તવાન્ ।
ઇત્યેતાનિ દદૌ તેભ્યઃ પુત્રેભ્યઃ સ નરેશ્વરઃ

વર્ષેષ્વેતેષુ તાન્પુત્રાનભિષિચ્ય સ ભૂમિપઃ ।
સાલાગ્રામં મહાપુણ્યં મૈત્રેય તપસે યયૌ

યનિ કિંપુરુષાદીતિ વર્ષાવ્યષ્ટૌ મહામુને ।
તેષાં સ્વાભાવિકિ સિદ્ધિઃ સુખપ્રાયા હ્યયત્નતઃ

વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ જરામૃત્યુભયં ન ચ ।
ધર્મધમૌ ન તેષ્વાસ્તાં નોત્તમાધમમધ્યમાઃ

ન તેષ્વસ્તિ યુગાવસ્થા ક્ષેત્રેષ્વષ્ટસુ સર્વદા ।
હિમાહ્વયં તુ વૈ વર્ષં નાબેરાસીન્મહાત્મનઃ ।
તસ્યર્ષભો ઽભવત્પુત્રો મેરુદેવ્યાં મહાદ્યુતિઃ

ઋષભાદ્ભારતો જજ્ઞે જ્યેષ્ઠઃ પુત્રશતસ્ય સઃ ।
કૃત્વા રાજ્યં સ્વધર્મેણ તથૈષ્ટ્વા વિવિધાન્મખાન્

અભિષિચ્ય સુતં વીરં ભરતં પૃથિવીપતિઃ ।
તપસે સ મહાભાગઃ પુલહસ્યાશ્રમં યયૌ

વાનપ્રસ્થવિધાનેન તત્રાપિ કૃતનિશ્ચયઃ ।
તપસ્તેપે યથાન્યાયમિયાજ સ મહીપતિઃ

તપસા કર્ષિતોત્યર્થં કૃશો ધમનિસન્તતઃ ।
નગ્નો વીટાં મુખે કૃત્વા વીરાધ્વાનં તતો ગતઃ

તતશ્ ચ ભારતં વર્ષમેતલ્લોકેષુ ગીયતે ।
ભરતાય યતઃ પિત્રા દત્તં પ્રાતિષ્ઠતા વનમ્

સુમતીર્ભરતસ્યાભૂત્પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ ।
કૃત્વા સમ્યગ્દદૌ તસ્મૈ રાજ્યમિષ્ટમખં પિતા

પુત્રસંક્રામિત શ્રીસ્તુ ભરતઃ સ મહીપતિઃ ।
યોગાભ્યાસરતઃ પ્રાણાન્સાલગ્રામે ઽયજન્મુને

અજાયત ચ વિપ્રોસૌ યોગીનાં પ્રવરે કુલે ।
મૈત્રેય તસ્ય ચરિતં કથયિષ્યામિ તે પુનઃ

મુમતેસ્તેજસસ્તસ્માદિન્દ્રદ્યુમ્નો વ્યજાયત ।
પરમેષ્ઠી તતસ્તસ્માત્પ્રતિહારસ્તદન્વયઃ

પ્રતિહર્તેતિ વિખ્યાત ઉત્પન્નસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।
ભવસ્તસ્માદથોદ્ગીથઃ પ્રાસ્તવિસ્તત્સુતો વિભુઃ

પૃથુસ્તતસ્તતો નક્તો નક્તસ્યાપિ ગયઃ સુતઃ ।
નરો ગયસ્ય નતયસ્તત્પુત્રોભૂદ્વિરાટ્ તતઃ

તસ્ય પુત્રો મહાવીર્યો ધીમાંસ્તસ્માદજાયત ।
મહાન્તસ્તત્સુતશ્ચાભૂન્મનસ્યુસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

ત્પષ્ટા ત્વષ્ટુશ્ ચ વિરજો રજસ્તસ્યાપ્યભૂત્સુતઃ ।
શતજિદ્રજસસ્તસ્ય જજ્ઞે પુત્રશન્ત મુને

વિષ્વગ્જ્યોતિપ્રધાનાસ્તે યૈર્ ઇમા વર્ધિતાઃ પ્રજાઃ ।
તૈર્ ઇદં ભારતં વર્ષં નવભેદમલઙ્કૃતમ્

તેષાં વંશપ્રસૂતૈશ્ ચ ભુક્તેયં ભારતી પુરા ।
કૃતત્રેતાદિસર્ગેણ યુગાખ્યામેકસપ્તતિમ્

એષ સ્વાયંભુવઃ સર્ગૌ યેનેદં પૂરિતં જગત્ ।
વારાહે તુ મુને કલ્પે પૂર્વમન્વન્તરાધિપઃ