વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.15

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયે ઽંશે ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ (14)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યુક્તે મૌનિનં ભૂયશ્ચિન્તયાનં મહીપતિમ્ ।
પ્રત્યુવાચાથ વિપ્રોસાવદ્વૈતાન્તર્ગતાં કથામ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
શ્રૂયતાં નૃપશાર્દૂલ યદ્ગીતમૃભુણા પુરા ।
અવબોધં જનયતા નિદાઘસ્ય મહાત્મનઃ

ઋભુનામાભવત્પુત્રો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
વિજ્ઞાતતત્ત્વસદ્ભાવો નિસર્ગાદેવ ભૂપતે

તસ્ય શિષ્યો નિદાઘોભૂત્પુલસ્ત્યતનયઃ પુરા ।
પ્રાદાદશેષવિજ્ઞાનં સ તસ્મૈ પરયા મુદા

અપાપ્તજ્ઞાનતન્ત્રસ્ય ન તસ્યાદ્વૈતવાસના ।
સ ઋભુસ્તર્કયામાસ નિદાઘસ્ય નરેશ્વર

દેવિકાયાસ્તટે વીરનગરં નામ વૈ પુરમ્ ।
સમૃદ્દમતિરમ્યં ચ પુલસ્ત્યેન વિવેશિત્મ

રમ્યોપવનપર્યન્તે સ તસ્મિન્પાર્થિવોત્તમ ।
નિદાઘો નામ યોગજ્ઞ ઋભુશિષ્યો ઽવસત્ પુરા

દિવ્યે વર્ષસહસ્રે તુ સમતીતેસ્ય તત્પુરમ્ ।
જગામ સ ઋભુઃ શિષ્યં નિદાઘમવલોકકઃ

સ તસ્ય વૈશ્વદેવાન્તે દ્વારાલોકનગોચરે ।
સ્થિતસ્તેન ગૃહીતાર્ઘ્યો નિજવેશ્મ પ્રવેશિતઃ

પ્રક્ષાલિતાઙ્ઘ્રિપાણિં ચ કૃતા સનપરિગ્રહ્મ ।
ઉવાચ સ દ્વિજાશ્રેષ્ઠો ભુજ્યતામિતિ સાદરમ્

ઋભુરુવાચ
ભો વિપ્રવર્ય ભોક્તવ્યં યદન્નં ભવતો ગુહે ।
તત્કથ્યતાં કદન્નેષુ ન પ્રીતિઃ સતતં મમ

નિદાઘ ઉવાચ
સક્તુયાવકવાટ્યાનામપૂપાનાં ચ મે ગૃહે ।
યદ્રોચતે દ્વિજશ્રેષ્ઠ તત્ત્વં ભુક્ષ્વ યથેચ્છયા

ઋભુરુવાચ
કદન્નાનિ દ્વિજૌતાનિ મૃષ્ટમન્નં પ્રયચ્છ મે ।
સંયાવપાયસાદીનિ દ્રપ્સફાણિતવન્તિ ચ

નિદાઘ ઉવાચ
હેહે શાલિનિ મદ્ગેહે યત્કિઞ્ચિદતિશોભનમ્ ।
ભક્ષ્યોપસાધનં મૃષ્ટં તેનાસ્યાન્નં પ્રસાધય

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ઇત્યુક્તા તેન સા પત્નીમૃષ્ટમન્નં દ્વિજસ્ય યત્ ।
પ્રસાદિતવતી તદ્વૈ ભર્તુર્વચનગૌરવાત્

તં ભુક્તવન્તમિચ્છાતો મૃષ્ટમન્નં મહામુનિમ્ ।
નિદાધઃ પ્રાહ ભૂપાલ પ્રશ્રયાવનતઃ સ્થિતઃ

નિદાઘ ઉવાચ
અપિતે પરમા તૃપ્તિરુત્પન્ના તુષ્ટિરેવ ચ ।
અપિ તે માનસંસ્વસ્થમાહારેણ કૃતં દ્વિજ

ક્વનિવાસો ભવાન્વિપ્ર ક્વ ચ ગન્તુંસમુદ્યતઃ ।
આગમ્યતે ચ ભવતા યતસ્તચ્ચ દ્વિજોચ્યતામ્

ઋમુરુવાચ
ક્ષુદ્યસ્ય તસ્ય ભુક્તેન્ને તૃપ્તિર્બ્રાહ્મણ જાયતે ।
ન મે ક્ષુન્નાભવત્તૃપ્તિઃ કસ્માન્માં પરિપૃચ્છસિ

વહ્નિના પાર્થિવે ધાતૌ ક્ષપિતે ક્ષુત્સમુદ્ભવઃ ।
ભવત્યમ્ભસિ ચ ક્ષીણે નૃણાં તૃડપિ જાયતે

ક્ષુત્તુષ્ણે દેહધર્માખ્યે ન મમૈતે યતો દ્વિજ ।
તતઃ ક્ષુત્સમ્ભવાભાવાત્તૃપ્તિરસ્ત્યેવ મે સદા

મનસઃ સ્વસ્થતા તુષ્ટિશ્ચિત્તધર્માવિમૌ દ્વિજ ।
ચેતસો યસ્ય તત્પૃચ્છ પુમાન્ એભિર્ ન યુજ્યતે

ક્વ નિવાસસ્તવેત્યુક્તં ક્વ ગન્તાસિ ચ યત્ત્વાયા ।
કુતાશ્ચાગમ્યતે તત્ર ત્રિતયેપિ નિબોધ મેઃ

પુમાન્સર્વગતો વ્યાપી આકાશવદયં યતઃ ।
કુતઃ કુત્ર ક્વ ગન્તાસીત્યે તદપ્યર્થવત્કથમ્

સો ઽહં ગન્તા ન ચાગન્તા નૈકદેશનિકેતનઃ ।
ત્વં ચાન્યે ચ ન ચ ત્વં ચ નાન્યે નૈવાહમપ્યહમ્

મૃષ્ટં ન મૃષ્ટમપ્યેષા જિજ્ઞાસા મે કૃતા તવ ।
કિં વક્ષ્યસીતિ તત્રાપિ શ્રૂયતાં દ્વિજસત્તમ

કિમસ્વાદ્વથ વા મૃષ્ટં ભુઞ્જતોસ્તિ દ્વિજોત્તમ ।
મૃષ્ટમેવ યથા મૃષ્ટં તદેવોદ્વેગકારકમ્

અમૃષ્ટં જાયતે મૃષ્ટં મૃષ્ટાદુદ્વિજતે જનઃ ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ કિમન્નં રુચિકારકમ્

મૃણ્મયં હિ ગૃહં યદ્વન્ મૃદા લિપ્તં સ્થિરં ભવેત્ ।
પર્થિવોયં તથા દેહઃ પાર્થિવૈઃ પરમાણુભિઃ

યવગોધૂમમુદ્ગાદિ ઘૃતં તૈલં પયો દધિ ।
ગુડંફલાદીનિ તથા પાર્થિવાઃ પરમાણવઃ

તદેતદ્ભવતા જ્ઞાત્વા મૃષ્ટામૃષ્ટવિચારિ યત્ ।
તન્મનઃસમતાલમ્બિ કાર્યં સામ્યં હિ મુક્તયે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય પરમાર્થશ્રિતં નૃપ ।
પ્રણિપત્ય મહાભાગો નિદાઘો વાક્યમબ્રવીત્

પ્રસીદ મદ્ધિતાર્થાય કથ્યતાં યત્ત્વમાગતઃ ।
નષ્ટો મોહસ્તવાકર્ણ્ય વચાંસ્યેતાનિ મે દ્વીજ

ઋભુરુવાચ
ઋમુરસ્મિ તવાચાર્યઃ પ્રજ્ઞાદાનાય તે દ્વિજ ।
ઇહાગ તોહં યાસ્યામિ પરમાર્થસ્તવોદિતઃ

એવમેકમિદં વિદ્ધિ ન ભેદિ સકલં જગત્ ।
વાસુદેવાભિધેયસ્ય સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
તથત્યુક્ત્વા નિદાઘેન પ્રણિપાતપુરઃસરમ્ ।
પૂજતઃ પરયા ભક્ત્યા ઇચ્છાતઃ પ્રયયાવ્ ઋભુઃ