વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.14

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયેંસે ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ (13)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
નિશમ્ય તસ્યેતિ વચઃ પરમાર્થસમન્વિતમ્ ।
પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા તમાહ નૃપતિર્દ્વિજમ્

રાજોવાચ
ભગવન્યત્ત્વયા પ્રોક્તં પરમાર્થમયં વચઃ ।
શ્રુતે તસ્મિન્ભ્રમન્તીવ મનસો મમ વૃત્તયઃ

એતદ્વિવેકવિજ્ઞાનં યદશેષેષુ જન્તુષુ ।
ભવતા દર્શિતં વિપ્રતત્પરં પ્રકૃતેર્મહત્

નાહં વહામિ શિબિકાં શિવિકા ન મયિ સ્થિતા ।
શરીરમન્યદસ્મત્તૌ યોનેયં શિબિકા ધૃતા

ગુણપ્રવૃત્ત્યા ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિઃ કર્મચોદિતા ।
પ્રવર્તન્તે ગુણા હ્યેતે કિં મમેતિ ત્વયોદિતમ્

એતસ્મિન્પરમાર્થજ્ઞ મમ શ્રોત્રપથં ગતે ।
મનો વિહ્વલતામેતિ પરમાર્થાર્થિતાં ગતમ્

પૂર્વમેવ મહાભાગં કપિલર્ષિમહં દ્વિજ ।
પ્રષ્ટુમભ્યુદ્યતો ગત્વા શ્રેયઃ કિં ત્વત્ર શંસ મે

તદન્તરે ચ ભવતા યદેત દ્વાક્યમીરિતમ્ ।
તેનૈવ પરમાર્થાર્થં ત્વયિ ચેતઃ પ્રધાવતિ

કપિલર્ષિર્બાગવતઃ સર્વભૂતસ્ય વૈ દ્વિજ ।
વિષ્ણોરંશો જગન્મોહનાશાયોર્વીમુપાગતઃ

સ એવ ભગવાન્નૂનમસ્માકં હિતકામ્યયા ।
પ્રત્યક્ષતામત્ર ગતો યથૈતદ્ભાવતોચ્યતે

તન્મહ્યં પ્રણતાય ત્વં યચ્છ્રેયઃ પરમં દ્વિજઃ ।
તદ્વદાખિલ વિજ્ઞાનજલવીચ્યુદધિર્ભવાન્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ભૂપ પૃચ્છસિ કિં શ્રેયઃ પરમાર્થં નુ પૃચ્છસિ ।
શ્રેયાંસ્યપરમાર્થાનિ અશેષાણિ ચ ભૂપતે

દેવતારાધનં કૃત્વા ધનસમ્પદમિચ્છતિ ।
પુત્રાનિચ્છતિ રાજ્યં ચ શ્રેયસ્તસ્યૈવ તન્નૃપ

કર્મ યજ્ઞાત્મકં શ્રેયઃ ફલં તત્પ્રાપ્તિલક્ષણમ્ ।
શ્રેયઃ પ્રધાનં ચ ફલે તદેવાનભિસંહિતે

આત્મા ધ્યેયઃ સદા ભુપ યોગયુક્તૈસ્ તથા પરમ્ ।
શ્રેયસ્તસ્યૈવ સંયોગઃ શ્રેયો યઃ પરમાત્મનઃ

શ્રેયાંસ્યેવમનેકાનિ શતશોય સહસ્રસઃ ।
સન્ત્યત્ર પરમાર્થસ્તુ ન ત્વેતે શ્રૂયતાં ચ મે

ધર્માય ત્યજ્યતે કિન્તુ પરમાર્થો ધનં યદિ ।
વ્યયશ્ ચ ક્રિયતે કસ્માત્ કામપ્રાપ્ત્યુપલક્ષણઃ

પુત્રશ્ચેત્પરમાર્થઃ સ્યાત્સો ઽપ્ય્ અન્યસ્ય નરેશ્વર ।
પરમાર્થભૂતઃ સોન્યસ્ય પરમાર્થો હિ તત્પિતા

એવં ન પરમાર્થોસ્તિ જગત્યસ્મિઞ્ચરાચરે ।
પરમાર્થો હિ કાર્યાણિ કારણાનામશેષતઃ

રાજ્યાદિપ્રાપ્તિરત્રોક્તા પરમાર્થતયા યદિ ।
પરમાર્થા ભવન્ત્યત્ર ન ભવન્તિ ચ વૈ તતઃ

ઋગ્યજુઃસામનિષ્પાદ્યં યજ્ઞકર્મ મતં તવ ।
પરમાર્થભૂતં તત્રાપિ શ્રુયતાં ગદતો મમ

યત્તુ નિષ્પાદ્યતે કાર્યં મૃદા કારણભૂતયા ।
તત્કારણાનુગમનાજ્ જ્ઞાયતે નૃપ મૃણ્મયમ્

એવં વિનાશિભિર્ દ્રવ્યૈઃ સમિદાજ્યકુશાદિભિઃ ।
નિષ્પાદ્યતે ક્રિયા યા તુ સા ભવિત્રી વિનાશિની

અનાશો પરમાર્થશ્ ચ પ્રાજ્ઞૌરભ્યુપગમ્યતે ।
તત્તુ નાશિ ન સન્દેહો નાશિદ્રવ્યોપપાદિતમ્

તદેવાફલદં કર્મ પરમાર્થો મતસ્તવ ।
મુક્તિસાધનભૂતત્વાત્પરમાર્થો ન સાધનમ્

ધ્યાનં ચૈવાત્મનો ભૂપુ પરમાર્થાર્થશબ્દિતમ્ ।
ભેદકારિ પરેભ્યસ્તુ પરમાર્થો ન ભેદવાન્

પરમાત્માત્મનોર્યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે ।
મિથ્યૈતદન્યદ્રવ્યં હિ નૈતિ તદ્દ્રવ્યતાં યતઃ

તસ્માચ્છ્રેયાંસ્યશેષાણિ નૃવૈતાનિ ન સંશયઃ ।
પરમાર્થસ્તુ ભૂપાલ સંક્ષેપાચ્છ્રૂયતાં મમ

એકો વ્યાપી સમઃ શુદ્ધો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
જન્મવૃદ્ધ્યાદિરહિત આત્મા સર્વગતોવ્યયઃ

પરજ્ઞાનમયો સદ્ભિર્ નામજાત્યાદિભિર્ વિભુઃ ।
ન યોગવાન્ન યુક્તોભૂન્નૈવ પાર્થિવ યોક્ષ્યતે

તસ્યાત્મપરદેહેષુ સતોપ્યેકમયં હિ યત્ ।
વિજ્ઞાનં પરમાર્થો ઽસૌ દ્વૈતિનો ઽતથ્યર્શિનઃ

વેણુરન્ધ્રપ્રભેદેન ભેદઃ ષઙ્જાદિસંજ્ઞિતઃ ।
અભેદવ્યાપિનોવાયોસ્તથાસ્ય પરમાત્મનઃ

એકસ્વરૂપભેદશ્ ચ બ્રાહ્મકર્માવૃતિપ્રજઃ ।
દેવાદિભેદે ઽપધ્વસ્તેં નાસ્ત્યેવાવરણે હિ સઃ