વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 2.12

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે દ્વિતીયેંશ એકાદશો ઽધ્યાયઃ (11)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
રથસ્ત્રિચક્રઃ સોમસ્ય કુન્દાભાસ્તસ્ય વાજિનઃ ।
વામદક્ષિણતો યુક્તા દશતેન ચરત્યસૌ

વીથ્યાશ્રયાણિ ઋક્ષાણિ ધ્રુવાધારેણ વેગિના ।
હ્રાસવૃદ્ધિક્રમસ્તસ્ય રશ્મીનાં સવિતુર્યથા

અર્કસ્યેવ હિ તસ્યાશ્વાઃ સકૃદ્યુક્તા વહન્તિ તે ।
કલ્પમેકં મુનિશ્રેષ્ઠ વારીગર્ભસમુદ્ભવાઃ

ક્ષીણં પીતં સુરૈઃ સોમમાપ્યાયયતિ દીપ્તિમાન્ ।
મૈત્રેયૈકકલં સન્તં રશ્મિનૈકેન ભાસ્કરઃ

ક્રમેણ યેન પીતો ઽસૌ દેવૈસ્ તેન નિશાકરમ્ ।
આપ્યાયયત્યનુદિનં ભાસ્કરો વારિતસ્કરઃ

સંભૃતં ચાર્ધમાસેન તત્સોમસ્થં સુધામૃતમ્ ।
પિબન્દિ દેવા મૈત્રેય સુધાહારા યતો ઽમરાઃ

ત્રયાસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ત્રયસ્ત્રિંશચ્છતાનિ ચ ।
ત્રયસ્ત્રિંશત્તથા દેવાઃ પિબન્તિ ક્ષણદાકરમ્

કલાદ્વયાવિશિષ્ટસ્તુ પ્રવિષ્ટઃ સૂર્યમણ્ડલમ્ ।
અમાખ્યારશ્મૌ વસતિ અમાવાસ્યા તતઃ સ્મૃતા

અપ્સુ તસ્મિન્નહોરાત્રે પૂર્વમ્ વિશતિ ચન્દ્રમાઃ ।
તતો વીરુત્સુ વસતિ પ્રયાત્યર્કં તતઃ ક્રમાત્

છિનત્તિ વિરુધો યસ્તુ વીરુત્સંસ્થે નિશાકરે ।
પત્રં વા પાતયત્યેકં બ્રહ્મહત્યાં સ વિન્દતિ

સોમં પઞ્ચદશે ભાગે કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે કલાત્મકે ।
અપારાહ્ને પિતૃગણાજઘન્યં પર્યુપાસતે

પિબન્તિ દ્વિકલાકારં શિષ્ટા તસ્ય કલા તુ યા ।
સુધામૃતમયી પુણ્યા તામિન્દોઃ પિતરો મુને

નિઃસૃતન્તદમાવાસ્યાં ગભસ્તિભ્યઃ સુધામૃતમ્ ।
માસં તૃપ્તિમવાપ્યાગ્ર્યાં પિતરઃ સન્તિ નિર્વૃતાઃ ।
સૌમ્યા બર્હિષદશ્ચૈવ અગ્નિષ્વાત્તાશ્ ચ તે ત્રિધા

એવં દેવાન્ સિતે પક્ષે કૃષ્ણપક્ષે તથા પિતૄન્ ।
વીરુધશ્ચામૃતમયૈઃ શીતૈર્ અપ્પરમાણુભિઃ

વીરુધૌષધિનિષ્પત્ત્યા મનુષ્યપશુકીટકાન્ ।
આપ્યાયયતિ શીતાંશુઃ પ્રાકાશ્યાહ્લાદનેન તુ

વાય્વગ્નિદ્રવ્યસંભૂતો રથશ્ચન્દ્રસુતસ્ય ચ ।
પિશઙ્ગૈસ્ તુરગૈર્ યુક્તઃ સો ઽષ્ટાભિર્ વાયુવેગિભિઃ

સવરૂથઃ સાનુકર્ષો યુક્તો ભૂસંભવૈર્ હયૈઃ ।
સોપાસંગપતાકસ્તુ શુક્રસ્યાપિ રથો મહાન્

અષ્ટાશ્વઃ કાઞ્ચનઃ શ્રીમાન્ભૌમસ્યાપિ રથો મહાન્ ।
પદ્મરાગારુણૈર્ અશ્વૈઃ સંયુક્તો વહ્નિસમ્ભવૈઃ

અષ્ટાભિઃ પાણ્ડુરૈર્ યુક્તો વાજિભિઃ કાઞ્ચનોરથઃ ।
તસ્મિંસ્તિષ્ઠતિ વર્ષાન્તે રાશૌરાશૌ વૃહસ્પતિઃ

આકાશસમ્ભવૈર્ અશ્વૈઃ શબલૈઃ સ્યન્દનં યુતમ્ ।
તમારુહ્ય શનૈર્ યાતિ મન્દગામીશનૈશ્ચરઃ

સ્વર્ભાનોસ્તુરગા હ્યષ્ટૌ ભૃઙ્ગાભા ધૂસરં રથમ્ ।
સકૃદ્યુક્તાસ્તુ મૈત્રેય વહન્ત્યવિરતં સદા

આદિત્યાન્નિઃસૃતો રાહુઃ સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ ।
આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ

તથા કેતુરથસ્યાશ્વા અપ્યષ્ટૌ વાતરંહસઃ ।
પલાલધૂમવર્ણાભા લાક્ષારસનિભારુણાઃ

એતે મયા ગ્રહાણાં વૈ તવાખ્યાતા રથા નવ ।
સર્વે ધ્રુવે મહાભાગ પ્રબદ્ધા વાયુરશ્મિભિઃ

ગ્રહર્ક્ષતારાધિષ્ણ્યાનિ ધ્રુવે બદ્ધાન્યશેષતઃ ।
ભ્રમન્ત્યુચિતચારેણ મૈત્રેયાનિલરશ્મિભિઃ

યાવાન્ત્યશ્ચૈવ તારાસ્તા તાવન્તો વાતરશ્મયઃ ।
સર્વે ધ્રુવે નિબદ્ધાસ્તે ભ્રમન્તો ભ્રામયન્તિ તમ્

તૈલપીડા યથા ચક્રં ભ્રમન્તો ભ્રામયન્તિ વૈ ।
તથા ભ્રમન્તિ જ્યોતીંષિ વાતવિદ્ધાનિ સર્વશઃ

અલાતચક્રવદ્યાન્તિ વાતચક્રેરિતાનિ તુ ।
યસ્મજ્યોતીંષિ વહતિ પ્રવહસ્તેન સ સ્મૃતઃ

શિશુમારસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ ધ્રુવો યત્ર તિષ્ઠતિ ।
સન્નિવેશં ચ તસ્યાપિ શૃણુષ્વ મુનિસત્તમ

યદહ્ના કુરુતે પાપં તં દૃષ્ટ્વા નિશિ મુચ્યતે ।
યાવન્ત્યશ્ચૈવ તારાસ્તાઃ શિશુમારાશ્રિતા દિવિ ।
તાવન્ત્યેવ તુ વર્ષાણિ જીવત્યભ્યધિકાનિચ

ઉત્તાનપાદસ્તસ્યાધો વિજ્ઞેયો હ્યુત્તરો હનુઃ ।
યજ્ઞો ઽધરશ્ ચ વિજ્ઞેયો ધર્મો મૂર્ધાનમાશ્રિતઃ

હૃદિ નારાયણશ્ચાસ્તે અશ્વિનૌ પૂર્વપાદયોઃ ।
વરુણશ્ચાર્યમા ચૈવ પશ્ચિમે તસ્ય સક્થિની

શિશ્રઃ સંવત્સરસ્તસ્ય મિત્રો ઽપાનં સમાશ્રિતઃ

પુચ્છેગ્નિશ્ ચ મહેન્દ્રશ્ ચ કસ્યપોથ તતો ધ્રુવઃ ।
તારકા શિશુમારસ્ય નાસ્તમેતિ ચતુષ્ટયમ્

ઇત્યેષ સન્નિવેશો ઽયં પૃથિવ્યા જ્યોતિષાં તથા ।
દ્વીપાનામુદધીનાં ચ પર્વતાનાં ચ કીર્તિતઃ

વર્ષાણાં ચ નદીનાં ચ યે ચ તેષુ વસન્તિ વૈ ।
તેષાં સ્વરૂપમાખ્યાતં સંક્ષેપઃ શ્રુયતાં પુનઃ

યદમ્બુ વૈષ્ણવઃ કાયસ્તતો વિપ્ર વસુન્ધરા ।
પદ્માકારા સમુદ્ભૂતા પર્વતાબ્ધ્યાદિસંયુતા

જ્યોતીષિ વિષ્ણુર્ભુવનાનિ વિષ્ણુર્વનાનિ વિષ્ણુર્ગિરયો દિશશ્ ચ ।
નદ્યઃ સમુદ્રાશ્ ચ સ એવ સર્વં યદસ્તિ યન્નાસ્તિ ચ વિપ્રવર્ય

જ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાન્યતોસા વશેષમૂર્તિર્ન તુ વસ્તુભૂતઃ ।
તતો હિ શૈલબ્ધિધરાદિભેદાઞ્જાનીહિ વિજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતાનિ

યદા તુ શુદ્ધં નિજરૂપિ સર્વં કર્મક્ષયે જ્ઞાનમપાસ્તદોષમ્ ।
તદા હિ સંકલ્પતરોઃ ફલાનિ ભવન્તિ નો વસ્તુષુ વસ્તુભેદાઃ

વસ્ત્વસ્તિ કિં કુત્રાચિદાદિમધ્યપર્યન્તહીનં સતતૈકરૂપમ્ ।
યચ્ચાન્યથાત્વં દ્વિજ યાતિ ભૂયો ન તત્તથા તત્ર કુતો હિ તત્ત્વમ્

મહી ઘટત્વં ઘટતઃ કપાલિકા કપાલિકાચૂર્ણરજસ્તતો ઽણુઃ ।
જનૈઃ સ્વકર્મસ્તિમિતાત્મનિશ્ચયૈર્ આલક્ષ્યતે બ્રૂહિ કિમત્ર વસ્તુ

તસ્માન્ ન વિજ્ઞાનમ્ ઋતે ઽસ્તિ કિંચિત્ ક્વચિત્ કદાચિદ્ દ્વિજ વસ્તુજાતમ્ ।
વિજ્ઞાનમ્ એકં નિજકર્મભેદવિભિન્નચિત્તેર્ બહુધાભ્યુપેતમ્

જ્ઞાનં વિશુદ્ધં વિમલં વિશો કમશેષલોભાદિનિરસ્તસઙ્ગમ્ ।
એકં સદૈકં પરમઃ સ વાસુદેવો ન યતો ઽન્યદસ્તિ

સદ્ભાવ એવં ભવતો મયોક્તો જ્ઞાનં યથા સત્યમસ્તયત્યમન્યત્ ।
એતત્તુ યત્સંવ્યવહારભૂતં તત્રાપિ ચોક્તં ભુવનાશ્રિતં તે

યજ્ઞઃ પશુર્વહ્નિરશેષઋત્વિક્સોમઃ સુરાઃ સ્વર્ગમયશ્ ચ કામઃ ।
ઇત્યાદિકર્માશ્રિતમાર્ગદૃષ્ટં ભૂરાદિભોગાશ્ ચ ફલાનિ તેષામ્

યચ્ચૈતદ્ભુવનગતં મયા તવોક્તં સર્વત્ર વ્રજતિ હિ તત્ર કર્મવશ્યઃ ।
જ્ઞાત્વૈવં ધ્રુવમચલં સદૈકરૂપં તત્કુર્યાદ્વિશતિ હિ યેન વાસુદેવમ્