વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.7

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુરુરાણે પ્રથમે ઽંશે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ (6)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતોભિધ્યાયતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે માનસાઃ પ્રજાઃ ।
તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્ તૈઃ કરણૈઃ સહ ।
ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમવર્તન્ત ગાત્રેભ્યસ્ય સ્યઃ ધીમતઃ

તે સર્વે સમાવર્તન્ત યે મયા પ્રાગુદાહતાઃ ।
દેવાદ્યાઃ સ્થાવરાન્તાશ્ ચ ત્રૈગુણ્યવિષયે સ્થિતાઃ

એવંભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ

યદાસ્ય તાઃ પ્રજાઃ સર્વા ન વ્યવર્ધન્ત ધીમતઃ ।
અથાન્યાન્માનસાન્પુત્રાન્સદૃશાનાત્મનો ઽસૃજત્

ભૃગું પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમઙ્ગિરસં તથા ।
મરીચિં દભમત્રિં ચ વસિષ્ઠં ચૈવ માનસાન્

નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ

ખ્યાતિં ભૂતિં ચ સંભૂતિં ક્ષમાં પ્રીતિં તથૈવ ચ ।
સન્નતિં ચ તથૈવોર્જમનસૂયાં તથૈવ ચ

પ્રસૂતિં ચ તતઃ સૃષ્ટ્વા દદૌ તેષાં મહાત્મનામ્ ।
પત્ન્યો ભવધ્વ મિત્યુક્ત્વા તેષામેવ તુ દત્તવાન્

સનન્દનાદયો યે ચ પૂર્વસૃષ્ટાસ્તુ વેધસા ।
ન તે લોકેષ્વસજ્જન્ત નિરપેક્ષાઃ પ્રજાસુ તે

સર્વે તે ઽભ્યા ગતજ્ઞાના વીતરાગા વિમત્સરાઃ ।
તેષ્વેવં નિરપેક્ષેષુ લોકસૃષ્ટૌ મહાત્મનાઃ

બ્રહ્મણોભૂન્મહાન્ ક્રોધસ્ત્રૈલોક્યદહનક્ષમઃ ।
તસ્ય ક્રોધાત્સ મુદ્ભૂતજ્વાલામાલાતિદીપિતમ્ ।
બ્રહ્મણોભૂત્તદા સર્વં ત્રૈલોક્યમખિલં મુને

ભ્રકુટીકુટિલાત્તસ્ય લલાટાત્ ક્રોધદીપિતાત્ ।
સમુત્પન્ન સ્તદા રુદ્રો મધ્યાહ્નાર્કસમપ્રભઃ

અર્ધનારીનરવપુઃ પ્રચણ્ડો ઽતિશરીરવાન્ ।
વિભજાત્માનમિત્યુક્ત્વા તં બ્રહ્માન્તર્દધે તતઃ

તથોક્તોસૌ દ્વિધા સ્ત્રીત્વં પુરુષત્વં તથાકરોત્ ।
વિભેદપુરુષત્વં ચ દશધા ચૈકધા પુનઃ

સૌમ્યાસૌમ્યોસ્તદાશાન્તાશાન્તૈઃ સ્ત્રીત્વં ચ સ પ્રભુઃ ।
વિભેદ બહુધા દેવાઃ સ્વરૂપૈર્ અસિતૈઃ સિતૈઃ

તતો બ્રહ્માત્મસંભૂતં પૂર્વં સ્વાયંભુવં પ્રભુ ।
આત્માનમેવ કૃત વાન્પ્રજાપાલ્યે મનું દ્વિજ

શતરૂપાં ચ તાં નારીં તપોનિર્ધૂતકલ્પષામ્ ।
સ્વાયંભુવો મનુર્દેવઃ પત્નીત્વે જગૃહે પ્રભુઃ

તસ્માત્તુ પુરુષાદ્દેવી શતરૂપા વ્યજાયત ।
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રસૂત્યાકૂતિસંજ્ઞિતમ્

કન્યાદ્વયં ચ ધર્મજ્ઞ રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતમ્ ।
દદૌ પ્રસૂતિં દક્ષાય આકૂતિં રુચયે પુરા

પ્રજાપતિઃ સ જગ્રાહ તયોર્જજ્ઞે સદક્ષિણઃ ।
પુત્રો યજ્ઞે મહાભાગ દમ્પત્યોર્મિથુનં તતઃ

યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાં તુ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે ।
યામા ઇતિ સમાખ્યાતા દેવાઃ સ્વાયંભુવે મનૌ

પ્રસૂત્યાં ચ તથા દક્ષશ્ચતસ્ત્રો વિંશતિસ્ તથા ।
સસર્જ કન્યાસ્તાસાં ચ સમ્યઙ્નામાનિ મે શૃણુ

શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ધૃતિસ્તુષ્ટિર્મેધા પુષ્ટિસ્ તથા ક્રિયા ।
બુદ્ધિર્લજ્જા વપુઃ શાન્તિઃ સિદ્ધિઃ કીર્તિસ્ત્રયોદશી

પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ પ્રભુઃ ।
તાભ્યઃ શિષ્ટયવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ

ખ્યાતિઃ સત્યથ સંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પીતિઃ ક્ષમા તથા ।
સન્તતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તથા

ભૃતુર્ભવો મરીચિશ્ ચ તથા ચૈવાઙ્ગિરા મુનિઃ ।
પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુશ્ચર્ષિવરસ્ તથા

અત્રિર્વસિષ્ઠો વહ્નિશ્ ચ પિતરશ્ ચ યથાક્રમમ ।
ખ્યાત્યાદ્ય જગૃહુઃ કન્યા મુનયો મુનિ સત્તમ

શ્રદ્ધા કામં ચલા દર્પં નિયમં ધૃતિરાત્મજમ્ ।
સન્તોષં ચ તથા તુષ્ટિર્લોભં પુષ્ટિરસૂયત

મેધા શ્રુતં ક્રિયા દણ્ડં નયં વિનયમેવ ચ

બોધં બુદ્ધિસ્ તથા લજ્જા વિનયં વપુરાત્મજમ્ ।
વ્યવસાયં પ્રજજ્ઞે વૈ ક્ષેમં શાન્તિરસૂયતા

સુખં સિદ્ધિર્યશઃ કીર્તિરિત્યેતે ધર્મસૂનવઃ ।
કામાદ્રતિઃ સુતં હર્ષં ધર્મપૌત્રમસૂયત

હિંસા ભાર્યા ત્વધર્મસ્ય તતો જજ્ઞે તથાનૃતમ્ ।
કન્યા ચ નિકૃતિસ્તાભ્યાં માયા જજ્ઞે ચ વેદના

માયા ચ વેદના ચૈવ મિથુનં ત્વિદમેતયોઃ ।
તયોર્જજ્ઞેથ વૈ માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્

વેદના સ્વસૂતં ચાપિ દુઃખં જજ્ઞે ઽથ રૌરવાત્ ।
મૃત્યોર્વ્યાધિજરાશોકતૃષ્ણક્રોધાશ્ ચ જજ્ઞિરે

દુઃખોત્તરાઃ સ્મૃતા હ્યેતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ ।
નૈષાં પુત્રોસ્તિ વૈ ભાર્યા તે સર્વે હ્યૂર્ધ્વરેતસઃ

રૌદ્રાણ્યેતાનિરૂપાણિ વિષ્ણોર્મુનિવરાત્મજ ।
નિત્યપ્રલયહેતુત્વં જગતોસ્ય પ્રયાન્તિ વૈ

દક્ષો મરીચિરત્રિશ્ ચ ભૃગ્વાદ્યાશ્ ચ પ્રજેશ્વરાઃ ।
જગત્યત્ર મહાભાગ નિત્યસર્ગસ્ય હેતવઃ

મનવો મનુપુત્રાશ્ ચ ભૂપા વીર્યધરાશ્ ચ યે ।
સન્માર્ગનિરતાઃ શૂરાસ્તે સર્વે સ્થિતિકારિણઃ

શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
યેયં નિત્યા સ્થિતિર્બ્રહ્મન્નિત્યસર્ગસ્તથેરિતઃ ।
નિત્યાભાવશ્ ચ તેષાં વૈ સ્વરૂપં મમ કથ્યતામ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
સર્ગસ્થિતિવિનાશાંશ્ ચ ભગવાન્મધુસૂદનઃ ।
તૈસ્ તૈ રૂપૈર્ અચિન્ત્યાત્મા કરોત્યવ્યાહતો વિભુઃ

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્તથૈવાત્યન્તિકો દ્વિજ ।
નિત્યશ્ ચ સર્વભૂતાનાં પ્રલયો ઽયં ચતુર્વિધઃ

બ્રહ્મો નૈમિત્તિકસ્તત્ર ચ્છેતેયં જગતીપતિઃ ।
પ્રયાતિ પ્રાકૃતં ચૈવ બ્રહ્મણ્ડં પ્રકૃતૌ લયમ્

જ્ઞાનાદાત્યન્તિકઃ પ્રોક્તો યોગિનઃ પરમાત્મનિ ।
નિત્યઃ સદૈવ ભૂતાનાં યો વિનાશો દિવાનિશમ્

પ્રસૂતિઃ પ્રકૃતેર્યા તુ સા સૃષ્ટિઃ પ્રાકૃતા સ્મૃતા ।
દૈનન્દિની તથા પ્રોક્તા નાન્તરપ્રલયાદનુ

ભૂતાન્યનુદિને યત્ર જાયન્તે મુનિસત્તમ ।
નિત્યસર્ગો હિ સ પ્રોક્તઃ પુરાણાર્થવિચક્ષણૈઃ

એવં સર્વશરીરેષુ ભગવાન્ભૂતભાવનઃ ।
સંસ્થિતઃ કુરુતે વિષ્ણુરુત્પત્તિસ્થિતિસંયમાન્

સૃષ્ટિ સ્થિતિવિનાશાનાં શક્તયઃ સર્વદેહિષુ ।
વૈષ્ણવ્યઃ પરિવર્તન્તે મૈત્રેયાહર્નિશં સમાઃ

ગુણત્રયમયં હ્યતદ્બ્રહ્યન્ શક્તિત્રયં મહત્ ।
યો ઽતિયાતિ સા યાત્યેવ પરં નાવર્તતે પુનઃ