વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.4

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ (3)
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
બ્રહ્મનારાયણાખ્યો ઽસૈ કલ્પાદૌ ભગવાન્યથા ।
સસર્જ સર્વભૂતાનિ તદાચક્ષ્વ મહામુને

શ્રીપરાશર ઉવાચ
પ્રજાઃ સસર્જ ભગવાન્બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ ।
પ્રજાપતિપતિર્દેવો યથા તન્મે નિશામય

અતીતકલ્પાવસાને નિશાસુપ્તોત્થિતઃ પ્રભુઃ ।
સત્ત્વોદ્રિક્તસ્ તથા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમવૈક્ષત

નારાયણઃ પરો ઽચિન્ત્યઃ પરેષામપિ સ પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપી ભગવાનનાદિઃ સર્વસમ્ભવઃ

ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ ।
અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

તોયાન્તઃસ્થાં મહીં જ્ઞાત્વા જગત્યેકાર્ણવીકૃતે ।
અનુમાનાત્તદુદ્ધારં કર્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ

અકરોત્સ્વતનૂમન્યાં કલ્પાદિષુ યથા પુરા ।
સત્સ્યકૂર્માદિકાં તદ્વદ્વારાહં વરુરાસ્થિતઃ

વેદયજ્ઞમયં રૂપમશેષજગતઃ સ્થિતૌ ।
સ્થિતઃ સ્થિરાત્મા સર્વાત્મા પરમાત્મા પ્રજાપતિઃ

જનલોકગતૈઃ સિદ્ધૈઃ સનકાદ્યૈર્ અભિષ્ટુતઃ ।
પ્રવિવેશ તદા તોયમાત્માધારો ધરાધરઃ

નિરીક્ષ્ય તં તદા દેવી પાતાલાતલમાગતમ્ ।
તુષ્ટાવ પ્રણતા ભૂત્વા ભક્તિનમ્રા વસુન્ધરા

શ્રીપૃથિવ્યુવાચ
નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ શઙ્ખચક્રગદાધર ।
મામુદ્ધરાસ્માદદ્ય ત્વં ત્વત્તો ઽહં પૂર્વસુત્થિતા

ત્વયાહમુદ્ધૃતા પૂર્વં ત્વન્મયાહં જનાર્દન ।
તથાન્યાનિ ચ ભૂતાનિ ગગનાદિન્યશેષતઃ

નમસ્તે પર માત્માત્મન્પુરુષાત્મન્નમોસ્તુ તે ।
પ્રધાનવ્યક્તભૂતાય કાલભૂતાય તે નમઃ

ત્વં કર્તા સર્વભૂતાનાં ત્વં પાતા ત્વં વિનાશકૃત્ ।
સર્ગાદિષુ પ્રભો બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાત્મરૂપધૃક્

સમ્ભક્ષયિત્વા સકલં જગત્યેકાર્ણવીકૃતે ।
શેષે ત્વમેવ ગોવિન્દ ચિન્ત્યમાનો મનીષિભિઃ

ભવતો યત્પરં તત્ત્વં તન્ન જાનાતિ કશ્ચન ।
અવતારેષુ યદ્રૂપં તદર્ચન્તિ દિવૌકસઃ

ત્વામારાધ્ય પરં બ્રહ્મ યાતા મુક્તિં મુમુક્ષવઃ ।
વાસુદેવમનારાધ્ય કો મોક્ષં સમવાપ્સ્યતિ

યત્કિઞ્ચિન્મનસા ગ્રાહ્યં યદ્ગ્રહ્યં ચક્ષુરાદિભિઃ ।
બુદ્ધ્યા ચ યત્પરિચ્છેદ્યં તદ્રૂપમખિલં તવ

ત્વન્મયાહં ત્વદાધારા ત્વત્સૃષ્ટા ત્વત્સમાશ્રયા ।
માધવીમિતિ લોકોયમભિધત્તે તતો હિ મામ્

જયાખિલજ્ઞાનમય જય સ્થૂલમયાવ્યય ।
જયાનન્ત જયાવ્યક્ત જય વ્યક્તમય પ્રભો

પરાપરાત્મન્વિશ્વાત્મઞ્જય યજ્ઞ પતે ઽનઘ ।
ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં પષટ્કારસ્ત્વમોઙ્કારસ્ત્વમગ્નયઃ

ત્વં વેદાસ્ત્વં તદઙ્ગાનિ ત્વં યજ્ઞપુરુષો હરે ।
સૂર્યાદયો ગ્રહાસ્તારા નક્ષત્રાણ્ય ખિતં જગત્

મૂર્તામૂર્તમદૃશ્યં ચ દૃશ્યં ચ પૂરુષોત્તમ ।
યચ્ચોક્તં યચ્ચ નૈવોક્તં મયાત્ર પરમેશ્વર ।
તત્સર્વં ત્વં નમસ્તુભ્યં ભૂયોભૂયો નમોનમઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ પૃથિવ્યા ધરણીધરઃ ।
સામસ્વરધ્વનિઃ શ્રીમાઞ્ જગર્જ પરિઘર્ઘરમ્

તતઃ સમુત્ક્ષિપ્ય ધરાં સ્વદંષ્ટ્રયા મહાવરાહઃ સ્ફુટપદ્મલોચનઃ ।
રસાતલાદુત્પલપત્રસન્નિભઃ સમુત્થિતો નીલ ઇવાચલો મહાન્

ઉત્તિષ્ઠતા તેન મુખાનિલાહતં તત્સંભવામ્ભો જનલોકસંશ્રયાન્ ।
પ્રક્ષાલયામાસ હિ તાન્મહાદ્યુતીન્ સનાન્દનાદીનપકલ્મષાન્ મુનીન્

પ્રયાનિતિ તોયાનિ ખુરાગ્રવિક્ષતરસાતલે ઽધઃ કૃતશબ્દસન્તતિ ।
શ્વસાનિલાસ્તાઝ પરિતઃ પ્રયાન્તિ સિદ્ધા જને યે નિયતા વસન્તિ

ઉત્તિષ્ઠતસ્તસ્ય જલાર્દ્રકુક્ષેર્મહાવરાહસ્ય મહીં વિગૃહ્ય ।
વિધુન્વતો વેદમયં શરીરં રોમાન્તરસ્થા મુનયઃ સ્તુવન્તિ

ત તુષ્ટુવુસ્તોષપરીતચેતસો લોકે જને યે નિવસન્તિ યોગિનઃ ।
સનન્દનાદ્યા હ્યતિનમ્રકન્ધરા ધરાધરં ધીરતરોદ્ધતેક્ષણમ્

જયેશ્વરાણાં પરમેશ કેશવ પ્રભો ગદાશઙ્ખધરાસિચક્રધૃક્ ।
પ્રસૂતિનાશસ્થિહેતુરીશ્વરસ્ત્વમેવ નાન્યત્પરમં ચ યત્પદમ્

પાદેષુ દેદાસ્તવ યૂપદંષ્ટ્રા દન્તેષુ જજ્ઞાશ્ચિતયશ્ ચ વક્ત્રે ।
હુતાશજિહ્વોસિ તનુરુહાણિ દર્ભાઃ પ્રભો યજ્ઞપુમાંસ્ત્વમેવ

વિલોચને રાત્ર્યહની મહાત્મન્સર્વાશ્રયં બ્રહ્મપરં શિરસ્તે ।
સૂક્તાન્યશેષાણિ સટાકલાપો ઘ્રાણં સમસ્તાનિ હવીંષિ દેવ

મુક્તુણ્ડસામસ્વરધીરનાદપ્રાગ્વંશકાયા ખિલસત્રસન્ધે ।
પૂર્તેષ્ટધર્મશ્રવણોસિ દેવ સનાતનાત્મન્ભગવન્પ્રસીદ

પદક્રમાક્રાન્તભુવં ભવન્તમાદિસ્થિતં ચાક્ષરવિશ્વમૂર્તે ।
વિશ્વસ્ય વિદ્મઃ પરમેશ્વરોઽસિ પ્રસીદ નાથોસિ પરાવરસ્ત

દંષ્ટ્રાગ્રવિન્યસ્તમશેષમેતદ્ભુમણ્ડલં નાથ વિભાવ્યતે તે ।
વિગાહતઃ પદ્મવનં વિલગાનં સરોજિનીપત્રમિવોઢપઙ્કમ્

દ્યાવાપૃથિવ્યોરતુલપ્રભાવ યદન્તરં તદ્વપુષા તવૈવ ।
વ્યાપ્તં જગવ્દ્યાપ્તિસમર્થદીપ્તે હિતાય વિશ્વસ્ય વિભો ભવ ત્વમ્

પરમાર્થસ્ત્વમેવૈકો નાન્યોસ્તિ જગતઃ પતે ।
તવૈષ મહિમા યેન વ્યાપ્તમેતચ્ચરાચરમ્

યદેતદ્દૃશ્યતે મૂર્તમેતજ્જ્ઞાનાત્મનસ્તવ ।
ભ્રાન્તિજ્ઞાનેન પશ્યન્તિ જગદ્રૂપમયોગિનઃ

જ્ઞાનસ્વરૂપમખિલં જગદેતદબુદ્ધયઃ ।
અર્થસ્વરૂપં પશ્યન્તો ભ્રામ્યન્તે મોહસંપ્લવે

યેતુ જ્ઞાનવિદઃ સુદ્ધચેતસસ્તે ઽખિલં જગત્ ।
જ્ઞાનાત્મકં પ્રપશ્યન્તિ ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર

પ્રસીદ સર્વ સર્વાત્મન્ભવાય જગતામિમામ્ ।
ઉદ્ધરોર્વીમમેયાત્મઞ્છન્નો દેહ્યબ્જલોચન

સત્ત્વોદ્રિક્તો ઽસિ ભગવન્ ગોવિન્દ પૃથિવીમિમામ્ ।
સમુદ્ધર ભવાયેશ શન્નો દેહ્યબ્જલોચન

સર્ગપ્રવૃત્તિર્ભવતો જગતામુપકારિણિ ।
ભવત્વેષા નમસ્તે ઽસ્તુ શન્નો દેહ્યબ્જલોચન

શ્રીપારશર ઉવાચ
એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ પરમાત્મા મહીધરઃ ।
ઉજ્જહાર ક્ષિતિં ક્ષિપ્રં ન્યસ્તવાંશ્ ચ મહામ્ભસિ

તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય સહતી નૌરિવ સ્થિતા ।
વિતતત્ત્વાત્તુ દેહસ્ય ન મહી યાતિ સંપ્લાવમ્

તતઃ ક્ષિતિં સમાં કૃત્વા પૃથિવ્યાં સોચિનોદ્ગિરીન્ ।
યથાવિભાગં ભગવાનનાદિઃ પરમેશ્વરઃ

પ્રાક્સર્ગદગ્ધાન્ અખિલાન્ પર્વતાન્ પૃથિવીતલે ।
અમોઘેન પ્રભાવેણ સસર્જામોઘવાઞ્છિતઃ

ભૂવિભાગં તતઃ કૃત્વા સપ્તદ્વીપાન્યથાતથમ્ ।
ભૂરાદ્યાંશ્ચતુરો લોકાન્પૂર્વવત્સમકલ્પયત્

બ્રહ્મરૂપધરો દેવસ્તતો ઽસૌ રજસા વૃતઃ ।
ચકાર સૃષ્ટિં ભગવાંશ્ચતુર્વક્રધરો હરિઃ

નિમિત્તમાત્રમેવાસૌ સૃજ્યાનાં સર્ગકર્મણિ ।
પ્રધાનકારણીભૂતા યતો વૈ સૃજ્યશક્તયઃ

નિમિત્તમાત્રં મુક્ત્વૈવં નાન્યત્કિઞ્ચિદપેક્ષતે ।
નીયતે તપતાં શ્રેષ્ટ સ્વશક્ત્યા વસ્તુ વસ્તુતામ્