વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશેં દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ (2)
મૈત્રેય ઉવાચ
નિર્ગુણસ્યાપ્રમેયસ્ય શુદ્ધસ્યાપ્યમલાત્મનઃ ।
કથં સર્ગાદિકર્તૃત્વં બ્રહ્મણોભ્યુપગમ્યતે

શ્રીપરાશાર ઉવાચ
શક્તયઃ સર્વભાવાનામચિન્ત્યજ્ઞાનગોચરાઃ ।
યતો ઽતો બ્રહ્મણસ્તસ્તુ સર્ગાદ્યા ભાવશક્તયઃ ।
ભવન્તિ તપતાં શ્રેષ્ઠ પાવકસ્ય યથોષ્ણતા

તન્નિબોધ યથા સર્ગે ભગવાન્સંપ્રવર્તતે ।
નારાયણાખ્યો ભગવાન્બ્રહ્મા લોકપિતામાહઃ

ઉત્પન્નઃ પ્રોચ્યતે વિદ્વન્નિત્યમેવોપચારતઃ

નિજેન તસ્ય માનેન આયુર્વર્ષશતં સ્મૃતમ્ ।
તત્પરાખ્યં તદર્દ્ધ ચ પરાર્ધમભિધિયતે

કાલસ્વરૂપં વિષ્ણોશ્ ચ યન્મયોક્તં તવાનઘ ।
તેન તસ્ય નિબોધે ત્વં પરિમાણોપપાદનમ્

અન્યેષાં ચૈવ જન્તૂનાં ચરાણામચરાશ્ ચ યે ।
ભૂભૂભૃત્સાગરાદીનામશેષાણાં ચ સત્તમ

કાષ્ઠા પઞ્ચદશાખ્યાતા નિમેષા મુનિસત્તમ ।
કાષ્ઠાત્રિંશત્કલા ત્રિંશત્કલા મૌહૂર્તિકો વિધિઃ

તાવત્સંખ્યૈર્ અહોરાત્રં મુહૂર્તૈર્ માનુષં સ્મૃતમ્ ।
અહોરાત્રાણિ તાવન્તિ માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

તૈઃ ષડ્ભિર્ અયનં વર્ષં દ્વે ઽયને દક્ષિણોત્તરે ।
અયનં દક્ષિણં રાત્રિર્દેવાનામુત્તરં દિનમ્

દિવ્યૈર્ વર્ષસહસ્રૈસ્ તુ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતમ્ ।
ચતુર્યુગં દ્વાદશભિસ્ તદ્વિભાગં નિબોદ મે

ચત્વારિત્રીણિ દ્વે ચૈકં કૃતાદિષુ યથાક્રમમ્ ।
દ્વિવ્યાબ્દાનાં સહસ્રાણિ યુગોષ્વાહુઃ પુરાવિદઃ

તત્પ્રમાણૈઃ શતૈઃ સંધ્યા પૂર્વા તત્રાભિધીયતે ।
સન્ધ્યાંશશ્ચૈવ તત્તુલ્યો યુગસ્યાનન્તરો હિ સઃ

સન્ધ્યાસંધ્યાંશયોરન્તર્યઃ કાલો મુનિસત્તમ ।
યુગાખ્યઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતઃ

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરશ્ ચ કલિશ્ચૈવ ચતુર્યુગમ્ ।
પ્રોચ્યતે તત્સહસ્રં વ બ્રહ્મણાં દિવસં મુને

બ્રહ્મણો દિવસે બ્રહ્મન્મનવસ્તુ ચતુર્દશ ।
ભવન્તિ પરિણામં ચ તેષાં કાલકૃતં શૃણુ

સપ્તર્ષયઃ સુરાઃ શક્ત્રો મનુસ્તત્સૂનવો નૃપાઃ ।
એકકાલે હિ સૃજ્યન્તે સંહ્નિયન્તે ચ પૂર્વવત્

ચતુર્યુગાણાં સંખ્યાતા સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ ।
મન્વન્તરં મનોઃ કાલઃ સુરાદીનાં ચ સત્તમ

અષ્ટૌ શત સહસ્રાણિ દિવ્યયા સંખ્યયા સ્મૃતમ્ ।
દ્વિપઞ્ચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ

ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંપૂર્ણાઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યયા દ્વિજ ।
સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ મહામુને

વિંશતિસ્તુ સહસ્રાણિ કાલોયમધિકં વિના ।
મન્વન્તરસ્ય સંખ્યેયં માનુષૈર્ વત્સરૈર્ દ્વિજ

ચતુર્દશગુણો હ્યેષ કાલો બ્રહ્મમહઃ સ્મૃતમ્ ।
બ્રહ્મો નૈમિત્તિકો નામ તસ્યાન્તે પ્રતિસઞ્ચરઃ

તદા હિ દહ્યતે સર્વ ત્રૈલોક્યં ભૂર્ભુવાદિકમ્ ।
જનં પ્રયાન્તિ તાપાર્તા મહર્લોકનિવાસિનઃ

એકાર્ણવે તુ ત્રૈતોક્યે બ્રહ્મા નારાયણાત્મકઃ ।
ભોગિશય્યાં ગતઃ શેતે ત્રૈલોક્યગ્રાસબૃંહિતઃ

જનસ્થૈર્ યોગિભિર્ દેવશ્ચિત્યમાનોબ્જસમ્ભવઃ ।
તત્પ્રમાણાં હિ તાંરાત્રિં તદન્તે સૃજતે પુનઃ

એવં તુ બ્રહ્મણો વર્ષમેવં વર્ષશતં ચ યત્ ।
શતં હિં તસ્ય વર્ષાણાં પરમાયુર્મહાત્મનઃ

એકમસ્ય વ્યતીતં તુ પરાર્ધં બ્રહ્મણો ઽનઘ ।
તસ્યાન્તેભૂન્મહાકલ્પઃ પાદ્મ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ

દ્વિતીયસ્ય પરાર્ધસ્ય વર્તમાનસ્ય વૈ દ્વિજ ।
વારાહ ઇતિ કલ્પોયઃ પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ