વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.1

અથ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણં વિષ્ણુચિત્ત્યાત્મપ્રકાશાખ્યશ્રીધરીય વ્યાખ્યાદ્વયોપેતં પ્રારભ્યતે
શ્રીમતે રામાનુજાય નમઃ
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીવ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

શ્રીસૂત ઉવાચ
ઓં પરાશરં મુનિવરં કૃતપૌર્વાહ્નિકક્રિયમ્ ।
મૈત્રેયઃ પરિપપ્રચ્છ પ્રણિપત્યાભિવાદ્ય ચ

ત્વત્તો હિ વેદાધ્યયનમ્ અધીતમ્ અખિલં ગુરો ।
ધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ તથાઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્

ત્વાપ્રસાદાન્ મુનિશ્રેષ્ટ મામન્યે નાકૃતશ્રમમ્ ।
વક્ષ્યન્તિ સર્વશાસ્ત્રેષુ પ્રયશો યેપિ વિદ્વિષઃ

સોહમિચ્છામિ ધર્મજ્ઞ શ્રોતું ત્વત્તો યથા જગત્ ।
બભૂવ ભૂયશ્ ચ યથા મહાભાગ ભવિષ્યતિ

યન્મયં ચ જગદ્બ્રહ્મન્યતશ્ચૌતચ્ચરાચરમ્ ।
લીનમાસીદ્યથા યત્ર લયમેષ્યતિ યત્ર ચ

યત્પ્રમાણાનિ ભૂતાનિ દેવાદીનાં ચ સંભવમ્ ।
સમુદ્રપર્વતાનાં ચ સંસ્થાનં ચ યથા ભુવઃ

સૂર્યાદીનાં ચ સંસ્થાનં પ્રમાણં મુનિસત્તમ ।
દેવાદીનાં તથા વંશાન્મનૂન્મન્વન્તરાણિચ

કલ્પાન્ કલ્પવિભાગાંશ્ ચ ચાતુર્યુગવિકલ્પિતાન્ ।
કલ્પાન્તસ્ય સ્વરૂપં ચ યુગધર્માંશ્ ચ કૃત્સ્નશઃ

દેવર્ષિપાર્થિવાનાં ચ ચરિતં યન્મહામુને ।
વેદશાખાપ્રણયનં યથાવવ્દ્યાસકર્તૃકમ્

ધર્માંશ્ ચ બ્રહ્મણાદીનાં તથા ચાશ્રમવાસિનામ્ ।
શ્રેતુમિચ્છામ્યહં સર્વં ત્વત્તો વાસિષ્ઠનન્દન

બ્રહ્મન્પ્રસાદપ્રવણં કુરુષ્વ મયિ માનસમ્ ।
યેનાહમેતજ્જાનીયાં ત્વત્પ્રસાદાન્મહામુને

શ્રીપરાશર ઉવાચ
સાધુ મૈત્રેય ધર્મજ્ઞ સ્મારિતોસ્મિ પુરાતનમ્ ।
પિતુઃ પિતા મે ભગવાન્ વસિષ્ઠો યદુવાચ હ

વિશ્વામિત્રપુયુક્તેન રક્ષસા ભક્ષિતઃ પુરા ।
શ્રુતસ્તાતસ્તતઃ ક્રોધે મૈત્રેયાભૂન્મમાતુલઃ

તતો ઽહં રક્ષસાં સત્રં વિનાશાય સમારભમ્ ।
ભસ્મી ભૂતાશ્ ચ શતશસ્તસ્મિન્સત્રે નિશાચરાઃ

તતઃ સંક્ષીયમાણેષુ તેષુ રક્ષસ્વશેષતઃ ।
મામુવાચ મહાભાગો વસિષ્ઠી મત્પિતામહઃ

અલમત્યન્તકોપેન તાત મન્યુમિમં જહિ ।
રાક્ષસા નાપરાધ્યન્તિ પિતુસ્ તે વિહિતં હિ તત્

મૂઢાનામેવ ભવતિ ક્રોધો જ્ઞાનવતાં કુતઃ ।
હન્યતે તાત કઃ કેન યતઃ સ્વકૃતભુક્પુમાન્

સઞ્ચિચસ્યાપિ મહતા વત્સ ક્લેશેન માનવૈઃ ।
યશસસ્તપસશ્ચૈવ ક્રોધો નાશકરઃ પરઃ

સ્વર્ગાપવર્ગવ્યાસેધકારણં પરમર્ષયઃ ।
વર્જયન્તિ સદા ક્રોધં તાત મા તદ્વશો ભવઃ

અલં નિશાચરૈર્ ધગ્ધૈર્ દીનૈર્ અનપકારિભિઃ ।
સત્રં તે વિરમત્વેતત્ક્ષમાસારા હિ સાધવઃ

એવં તાતેન તેનાહમનુનીતો મહાત્મના ।
ઉપસંહૃતવાન્સત્રં સદ્યસ્તદ્વાક્યગૌરવાત્

તતઃ પ્રીતઃ સ ભગવાન્વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ ।
સંપ્રાપ્તશ્ ચ તદા તત્ર પુલસ્ત્યો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

પિતામહેન દત્તર્ઘ્યઃ કૃતાસનપરિગ્રહઃ ।
મામુવાચ મહાભાગો મૈત્રેય પુલહાગ્રજઃ

પુલાસ્ત્ય ઉવાચ
વૈરે મહતિ યદ્વાક્યાદ્ગુરોરદ્યાશ્રિતા ક્ષમા ।
ત્વયા તસ્માત્સમસ્તાનિ ભવાઞ્શાસ્ત્રાણિ વેત્સ્યતિ

સંતતેર્ન મમોચ્છેદઃ ક્રુદ્ધેનાપિ યતઃ કૃતઃ ।
ત્વયા તસ્માન્મહાભાગ દદામ્યન્યં મહાવરમ્

પુરાણસંહિતાકર્ત ભવાન્વત્સ ભવિષ્યતિ ।
દેવતાપારમાર્થ્યં ચ યથાવદ્વેત્સ્યતે ભવાન્

પ્રવૃત્તે ચ નિવૃત્તે ચ કર્મણ્યસ્તમલા મતિઃ ।
મત્પ્રસાદાદસંદિગ્ધા તવ વત્સ ભવિષ્યતિ

તતશ્ ચ પ્રાહ ભગવાન્વસિષ્ઠો મે પિતામહઃ ।
પુલસ્ત્યેન યદુક્તં તે સર્વમેતદ્ભવિષ્યતિ

ઇતિ પૂર્વં વસિષ્ઠેન પુલસ્ત્યેન ચ ધીમતા ।
યદુક્તં તત્સ્મૃતિં યાતિ ત્વત્પ્રશ્રાદખિલં મમ

સો ઽહં વદામ્યશેષં તે મૈત્રેય પરિપૃચ્છતે ।
પુરામસંહિતાં સમ્યક્ તાં નિબોધ યથાતથમ્

વિષ્ણોઃ સકાશાદુદ્ભુતં જતત્તત્રૈવ ચ સ્થિતમ્ ।
સ્થિતિસંયમકર્તાસૌ જગતોસ્ય જગચ્ચ સઃ