વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.19

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે પ્રહ્લાદચારિતે ઽષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ (18)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
હિરણ્યકશિપુઃ શ્રુત્વા તાં કૃત્યાં વિતથીકૃતામ્ ।
આહૂય પુત્રં પપ્રચ્છ પ્રભાવસ્યાસ્ય કારણમ્

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
પ્રહ્લાદ સુપ્રભાવોસિ કિમેતત્તે વિચેષ્ટિતમ્ ।
એતન્મન્ત્રાદિજનિતમુતાહો સહજં તવ

શ્રીપરાશર ઉવચા
એવં પૃષ્ટસ્તદા પિત્રા પ્રહ્લાદો ઽસુરબાલકઃ ।
પ્રણિપત્ય પિતુઃ પાદાવિદં વચનમબ્રવીત્

ન મન્ત્રાદિકૃતં તાત ન ચ નૈસર્ગિકો મમ ।
પ્રભાવ એષ સામાન્યો યસ્ય યસ્યાચ્યુતો હૃદિ

અન્યેષાં યો ન પાપાનિ ચિન્તયત્યાત્મનો યથા ।
તસ્ય પાપાગમસ્તાત હેત્વ ભાવાન્ન વિદ્યતે

કર્મણા મનસા વાચ પરિપીડાં કરોતિ યઃ ।
તદ્વીજં જન્મ ફલતિ પ્રભૂતં તસ્ય ચાશુભમ્

સો ઽહં ન પાપ મિચ્છામિ ન કરોમિ વદામિ વા ।
ચિન્તયન્સર્વભૂતસ્થમાત્મન્યપિ ચ કેશવમ્

શારીરં માનસં દુઃખં દૈવં ભૂતભવં તથા ।
સર્વત્ર શુભચિત્તસ્ય તસ્ય મે જાયેત કુતઃ

એવં સર્વેષુ ભૂતેષુ ભક્તિરવ્યભિચારિણી ।
કર્તવ્યા પણ્ડિતૈર્ જ્ઞાત્વા સર્વભૂતમયં હરિમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા સ દૈત્યેન્દ્રઃ પ્રાસાદશિખરે સ્થિતઃ ।
ક્રોધાન્ધકારિતમુખઃ પ્રાહ દૈતેયકિઙ્કરાન્

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
દુરાત્મા ક્ષિપ્યતામસ્માત્પ્રાસાદાચ્છતયોજનાત્ ।
ગિરિપૃષ્ઠે પતત્વસ્મિન્ શિલાભિન્નાઙ્ગસંહતિઃ

તતસ્તં ચિક્ષુપુઃ સર્વે બાલં દૈતેયદાનવાઃ ।
પપાત સો ઽપ્ય્ અધઃ ક્ષિપ્તો હૃદયેનોદ્વહહ્નરિમ્

પતમાનં જગદ્ધાત્રી જગદ્ધાતરિ કેશવે ।
ભક્તિયુક્તં દધારૈનમુપસંગમ્યમૈજિની

તતો વિલોક્ય તં સ્વસ્થમવિશિર્ણસ્થિપઞ્જરમ્ ।
હિરણ્યકશિપુઃ પ્રાહ શમ્બરં માયિનાં વરમ્

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
નાસ્માભિઃ શક્યતે હન્તુમસૌ દુર્બુદ્ધિબાલકઃ ।
માયાં વેત્તિ ભવાંસ્તસ્માન્માયયૈનં નિષૂદય

શમ્બર ઉવાચ
સૂદયામ્યેવ દૈત્યૈન્દ્ર પશ્ય માયાબલં મમ ।
સહસ્રમત્ર માયાનાં પશ્ય કોટિશતં તથા

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃ સ સસૃજે માયાં પ્રહ્લાદે શમ્બરો ઽસુરઃ ।
વિનાશમિચ્છન્દુર્બુદ્ધિઃ સર્વત્ર સમદર્શિનિ

સમાહિતમતિર્ભૂત્વા શમ્બરેપિ વિમત્સરઃ ।
મૈત્રેય સો ઽપિ પ્રહ્લાદઃ સસ્માર મધુસૂદનમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતો ભગવતા તસ્ય રક્ષાર્થં ચક્રમુત્તમમ્ ।
આજગામ સમાજ્ઞપ્તં જ્વાલામાલિ સુદર્શનમ્

તેન માયામહસ્રં તચ્છમ્બરસ્યાશુગામિના ।
બાલસ્ય રક્ષતા દેહમેકૈકં ચારિશોધિતમ્

સંશોષકં તથા વાયું દૈત્યેન્દ્રસ્ત્વિદમબ્રવીત્ ।
શીગ્રમેષ મમાદેશાદ્દુરાત્મા નીયતાં ક્ષયમ્

તથેત્યુક્ત્વા તુ સો ઽપ્ય્ એનં વિવેશ પવનો લઘુ ।
શીતોતિરુક્ષઃ શોષાય તદ્દેહસ્યાતિદુઃ સહઃ

તેનાવિષ્ટમથાત્માનં સ બુદ્ધ દત્યબાલકઃ ।
હૃદયેન મહાત્માનં દધાર ધરણીધરમ્

હૃદયસ્થસ્તતસ્તસ્ય તં વાયુમતિ ભીષણમ્ ।
પપૌ જનાર્ધનઃ ક્રુદ્ધઃ સ યયૌ પવનઃ ક્ષયમ્

ક્ષીણાસુ સર્વમાયાસુ પવને ચ ક્ષયં ગતે ।
જગામ સો ઽપિ ભવનં કુરોરેવ મહામતિઃ

અહન્યહન્યથાચાર્યો નીતિં રાજ્યફલપ્રદામ્ ।
ગ્રાહયામાસ તં બાલં રાજ્ઞામુસનસા કૃતામ્

ગૃહીતનીતિશાસ્ત્રં તં વિનીતં ચ યદા ગુરુઃ ।
મેને તદૈનં તત્પિત્રે કથયામાસ શિક્ષિતમ્

આચાર્ય ઉવાચ
ગૃહીતનીતિશાસ્ત્રસ્તે પુત્રો દૈત્યપતે કૃતઃ ।
પ્રહ્લાદસ્તત્ત્વતો વેત્તિ ભાર્ગવેણ યદીરિતમ્

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
મિત્રેષુ વર્તેત કથમરિવર્ગેષુ ભૂપતિઃ ।
પ્રહ્લાદ ત્રિષુ લોકેષુ મધ્યસ્થેષુ કથં ચરેત્

કથં મન્ત્રિ ષ્વમાત્યેષુ બાહ્યોષ્વાભ્યન્તરેષુ ચ ।
ચારેષુ પૌરવર્ગેષુ શઙ્કિતેષ્વિતરેષુ ચ

કૃત્યાકૃત્યવિધાનઞ્ચ દુર્ગાટવિકસાધનમ્ ।
પ્રહ્લાદ કથ્યતાં સમ્યક્ તથા કણ્ટકશોધનમ્

એતચ્ચાન્યચ્ચ સકલમધીતં ભવતા યથા ।
તથા મે કથ્યતાં જ્ઞાતું તવેચ્છામિ મનોગતમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
પ્રણિપત્ય પિતુઃ પાદૌ તદા પ્રશ્રયભૂષણઃ ।
પ્રહ્લાદઃ પ્રાહ દૈત્યેન્દ્રં કૃતાઞ્જલિપુટસ્ તથા

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
મમો પદિષ્ટં સકલં ગુરુમા નાત્ર સંશયઃ ।
ગૃહીતન્તુ મયા કિન્તુ ન સદેતન્મતંમમ

સામ ચોપપ્રદાનં ચ ભેદદણ્ડૌ તથાપરૌ ।
ઉપાયાઃ કથિતાઃ સર્વે મિત્રાદિનાં ચ સાધને

પરમાત્મનિ ગોવિન્દે મિત્રાદીંસ્તાત મા ક્રુદ્ધઃ ।
સાધ્યાભાવે મહાબાહો સાધનૈઃ કિં પ્રયોજનમ્
સર્વભૂતાત્મકે તાત જગન્નાથે જગન્મયે ।
પરમાત્મનિ ગોવિન્દૈ મિત્રાદીંસ્તાત મા ક્રુદ્ધઃ ।
સાધ્યાભાવે મહાબાહો સાધનૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

સર્વબૂતાત્મકે તાત જગન્નાથે જગન્મયે ।
પરમાત્મનિ ગોવિન્દે મિત્રામિત્રકથા કુતઃ

ત્વાય્યસ્તિ ભગવાન્ વિષ્ણુર્મયિ ચાન્યત્ર ચાસ્તિ સઃ ।
યતસ્તતોયં મિત્રં મે શત્રુશ્ચેતિ પૃથક્તુતઃ

તદ્ એભિર્ અલમ્ અત્યર્થં દુષ્ટારમ્ભોક્તિવિસ્તરૈઃ ।
અવિદ્યાન્તર્ગતૈર્ યત્નઃ કર્તવ્યસ્તાત શોભેને

વિદ્યાબુદ્ધિરવિદ્યાયામજ્ઞાનાન્તાત જાયતે ।
બાલો ઽગ્નિં કિં ન ખદ્યોતમ્ અસુરેશ્વર મન્યતે

તત્કર્મ યન્ ન બન્ધાય સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે ।
આયાસાયાપરં કર્મ વિદ્યાન્યા શિલ્પનૈપુણમ્

તદેતદવગમ્યાહમસારં સારમુત્તમમ્ ।
નિશામય મહાભાગ પ્રણિપત્ય બ્રવીમિ તે

ન ચિન્તયતિ કો રાજ્યં કો ધનં નાભિવાઞ્છતિ ।
તથાપિ ભાવ્યમેવૈતદુભયં પ્રાપ્યતે નરૈઃ

સર્વ એવ મહાભાગ મહત્ત્વં પ્રતિ સોદ્યમાઃ ।
તથાપિ પુંસાં ભગ્યાનિ નોદ્યમા ભૂતિહેતવઃ

જડાનામવિવેકાનામશૂરાણમપિ પ્રભો ।
ભાગ્યભોજ્યાનિ રાજ્યાનિ સન્ત્યનીતિમતામપિ

તસ્માદ્યતેત પુણ્યેષુ ય ઇચ્છેન્મહતીં શ્રિયમ્ ।
યતિતવ્યં સમત્વે ચ નિર્વાણમપિ ચેચ્છતા

દેવા મનુષ્યાઃ પશવઃ પક્ષિવૃક્ષસરીસૃપાઃ ।
રૂપમેતદનન્તસ્ય વિષ્ણોર્ ભિન્નમ્ ઇવ સ્થિતમ્

એતદ્વિજાનતા સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
દ્રષ્ટવ્યમાત્મવદ્વિષ્ણુર્ યતો ઽયં વિશ્વરૂપધૃક્

એવં જ્ઞાતે સ ભગવાનનાદિઃ પરમેશ્વરઃ ।
પ્રસીદત્યચ્યુતસ્તસ્મિન્પ્રસન્ને ક્લેશસંક્ષયઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એતચ્છ્રુત્વા તુ કોપેન સમુત્થાય વરાસનાત્ ।
હિરણ્યકશિપુઃ પુત્રં પદા વક્ષસ્યતાડયત્

ઉવાચ ચ સ કોપેન સામર્ષઃ પ્રજ્યલન્નિવ ।
નિષ્પિષ્ય પાણિના પિણિં હન્તુકામો જગદ્યથા

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
હે વિપ્રચિત્તે હે રાહો હે બલૈષ મહાર્ણવે ।
નાગાપાશૈર્ દઢૈર્ બદ્ધા ક્ષિપ્યતાં મા વિલંબ્યતામ્

અન્યથા સકલા લોકાસ્ તથા દૈતેયદાનવાઃ ।
અનુયાસ્યન્તિ મૂઢસ્ય મતમસ્ય દુરાત્મનઃ

બહુશો વારિ તોસ્માભિર્ અયં પાપસ્તથાપ્યરેઃ ।
સ્તુતિં કરોતિ દુષ્ટાનાં વધ એવોપકારકઃ

પરાશર ઉવાચ
તતસ્તે સત્વરા દૈત્યા બદ્ધા તં નાગબન્ધનૈઃ ।
ભર્તુરાજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય ચિક્ષિપુઃ સલિલાર્ણવે

તતશ્ચચાલ ચલતા પ્રહ્લાદેન મહાર્ણવઃ ।
ઉદ્વેલોભૂત્પરં ક્ષોભમુપેત્ય ચ સમ ન્તતઃ

ભુર્લોકમખિલં દૃષ્ટ્વા પ્લાવ્યમાનં મહામ્ભસા ।
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યાનિદમાહ માહમતે

હિરણ્યકશિપુર્ ઉવાચ
દૈતેયાઃ સકલૈઃ શૈલૈર્ અત્રૈવ વરુણાલયે ।
નિશ્છિદ્રૈઃ સર્વશઃ સર્વૈશ્ ચીયતામેષ દુર્મતિઃ

નાગ્નિર્દહતિ નૈવાયં શસ્ત્રૈશ્ છિન્નો ન ચોરગૈઃ ।
ક્ષયં નીતો ન વાતેન ન વિષેણ ન કૃત્યયા

ન માયાભિર્ ન ચૈવોચ્ચત્પાતિતો ન ચ દિગ્ગજૈઃ ।
બાલોતિદુષ્ટચિત્તોયં નાનેનાર્થોસ્તિ જીવતા

તદેષ તોયમધ્યે તુ સમાક્રાન્તો મહીધરૈઃ ।
તિષ્ઠત્વબ્દસહસ્રાન્તં પ્રાણાન્હાસ્યતિ દુર્મતિઃ

તતો દૈત્યાદાનવાશ્ ચ પર્વતૈસ્ તં મહોદધૌ ।
આક્રમ્ય ચયનં ચક્રુર્યોજનાનિ સહસ્રશઃ

સ ચિતઃ પર્વતેરન્તઃ સમુદ્રસ્ય મહામતિઃ ।
તુષ્ટાવાહ્નિક વેલાયામેકાગ્રમતિરચ્યુતમ્

પ્રહ્લા ઉવાચ
નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે પુરુષોત્તમ ।
નમસ્તે સર્વલોકાત્મન્નમસ્તે તિગ્મચક્રિણે

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ ।
જગદ્ધિતાય કૃષ્ણાય ગોવિન્દાય નમોનમઃ

બ્રહ્મત્વે સૃજતે વિશ્વં સ્થિતૌ પાલયતે પુનઃ ।
રુદ્રરૂપાય કલ્પાન્તે નમસ્તુભ્યં ત્રિમૂર્તયે

દેવા યક્ષાઃ સુરાઃ સિદ્ધા નાગા ગન્ધર્વકિન્નરાઃ ।
પિશાચા રાક્ષસાશ્ચૈવ મનુષ્યાઃ પશવસ્ તથા

પક્ષિણસ્થાવરાશ્ચૈવ પિપીલિકસરીસૃપાઃ ।
ભૂમ્યાપોગ્નિર્નભોવાયુઃ શબ્દઃ સ્પર્શસ્ તથા રસઃ

રૂપં ગન્ધો મનો બુદ્ધિરાત્મા કાલસ્ તથા ગુણાઃ ।
એતેષાં પરમાર્થશ્ ચ સર્વમેતત્ત્વમચ્યુત

વિદ્યાવિદ્યે ભવાન્સત્યમસત્યં ત્વં વિષામૃતે ।
પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ કર્મ વેદોદિતં ભવાન્

સમસ્તકર્મભોક્તા ચ કર્મોપકરણાનિ ચ ।
ત્વમેવ વિષ્ણો સર્વાણિ સર્વકર્મફલં ચ યત્

મય્યન્યત્ર તથાન્યેષુ ભૂતેષુ ભુવનેષુ ચ ।
તવૈવાવ્યાપ્તિરૈશ્વર્યગુણસંસૂચિકી પ્રભો

ત્વાં યોગિનશ્ચિન્તયન્તિ ત્વાં યજન્તિ ચ યાજકાઃ ।
હવ્યકવ્યભુગેકસ્ત્વં પિતૃદેવસ્વરૂપધૃક્

રૂપં મહત્તે સ્થિતમત્ર વિશ્વં તતશ્ ચ સૂક્ષ્મં જગદેતદીશ ।
રૂપામિ સર્વાણિ ચ ભૂતભેદાસ્તેષ્વન્તરાત્માખ્યમતીવ સૂક્ષ્મમ્

તસ્માચ્ચ સૂક્ષ્માદિવિશેષણાનામગોચરે યત્પરમાત્મરૂપમ્ ।
કિમપ્યચિન્ત્યં તવ રૂપમસ્તિ તસ્મૈ નમસ્તે પુરુષોત્તમાય

સર્વભૂતેષુ સર્વાત્મન્યા શક્તિરપરા તવ ।
ગુણાશ્રયા નમસ્તસ્યૈ શાશ્વતાયૈ સુરેશ્વર

યાતીતગોચરા વાચાં મનાસાં ચાવિશેષણા ।
જ્ઞાનિજ્ઞાનપરિચ્છેદ્ય તાં વન્દે સ્વેશ્વરીં પરામ્

ઓં નમો વાસુદેવાય તસ્મૈ ભગવતે સદા ।
વ્યતિરિક્તં ન યસ્યાસ્તિ વ્યતિરિક્તોખિલસ્ય યઃ

નમસ્તસ્મૈ નમસ્તસ્મૈ નમસ્તસ્મૈ મહાત્મને ।
નામ રૂપં ન યસ્યૈકો યોસ્તિત્વેનોપલભ્યતે

યસ્યાવતારરૂપામિ સમર્ચન્તિ દિવૌકસઃ ।
અપશ્યન્તઃ પરં રૂપં નમસ્તસ્મૈ મહાત્મને

યોન્તસ્તિષ્ઠન્નશોષસ્ય પશ્યતીશઃ શુભાશુભમ્ ।
તં સર્વસાક્ષિણં વિશ્વં નમસ્યે પરમેશ્વરમ્

નમોસ્તુ વિષ્ણવે તસ્મૈ યસ્યા ભિન્નમિદં જગત્ ।
ધ્યેયઃ સ જગતામાદ્યઃ સ પ્રસીદતુ મે ઽવ્યયઃ

યત્રોતમેતત્પ્રોતં ચ વિશ્વમક્ષરમવ્યયમ્ ।
આધારભૂતઃ સર્વસ્ય સ પ્રસીદતુ મે હરિઃ

ઓં નમો વિષ્ણવે તસ્મૈ નમસ્તસ્મૈ પુનઃ પુનઃ ।
યત્ર સર્વં યતઃ સર્વં યઃ સર્વં સર્વસંશ્રયઃ

સર્વગત્વાદનન્તસ્ય સ એવાહમવસ્થિતઃ ।
મત્તઃ સર્વમહં સર્વં મયિ સર્વં સનાતને

અહમેવાક્ષયો નિત્યઃ પરમાત્માત્મસંશ્રયઃ ।
બ્રહ્મસંજ્ઞો ઽહમેવાગ્રે તથાન્તે ચ પરઃ પુમાન્