વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.15

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે પ્રચેતાસ્તવો નામ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ (14)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
તપશ્ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ ।
અરક્ષ્યમાણામાવવ્રુર્બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ

નાશકન્મરુતો વાતું વૃતં ખમભવદ્દ્રુમૈઃ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ ન શકુશ્ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા જલનિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે ક્રુદ્ધાઃ પ્રચેતસઃ ।
મુખેભ્યો વાયુમગ્નિં ચ તે ઽસૃજન્ જાતમન્યવઃ

ઉન્મૂલાનથ તાન્વૃક્ષાન્કૃત્વા વાયુરશોષયત્ ।
તાનગ્નિરદહદ્ ઘોરસ્ તત્રાભૂદ્ દ્રુમસંક્ષયઃ

દ્રુમક્ષયમ્ અથો દૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિચ્છિષ્ટેષુ શાખિષુ ।
ઉપગમ્યાબ્રવીદેતાન્રાજા સોમઃ પ્રજાપતીન્

કોપં યચ્છત રાજાનઃ શૃણુધ્વઞ્ચ વચો મમ ।
સન્ધાનં વઃ કરિષ્યામિ સહ ક્ષિતિરુહૈર્ અહમ્

રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વાર્ક્ષેયી વરવર્ણિની ।
ભવિષ્યજ્જાનતા પૂર્વં મયા ગોભિર્ વિવર્ધિતા

મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષાણામિતિ નિર્મિતા ।
ભાર્યા વો ઽસ્તુ મહાભાગા ધ્રુવં વંશવિવર્ધિની

યુષ્માકં તેજ સોર્ધેન મમ ચાર્ધેન તેજસઃ ।
અસ્યામુત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્દક્ષોનામ પ્રજાપતિઃ

મમ ચાંશેન સંયુક્તો યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ ।
તેજસાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્ધયિષ્યતિ

કણ્ડુર્નામ મુનિઃ પૂર્વમાસીદ્વેદવિદાં વરઃ ।
મુરમ્યે ગોમતીતીરે મ તેપે પરમં તપઃ

તત્ક્ષોભાય સુરેન્દ્રેણ પ્રમ્લોચાખ્યા વરાપ્સરાઃ ।
પ્રયુક્તા ક્ષોભયામાસ તમૃષિં સા શુચિસ્મિતા

ક્ષોભિતઃ સ તયા સાર્ધં વર્ષાણામધિકં શતમ્ ।
અતિષ્ઠન્મન્દરદ્રોણ્યાં વિષયાસક્તમાનસઃ

તં સા પ્રાહ મહાભાગ ગન્તુમિચ્છામ્યહં દિવમ્ ।
પ્રસાદસુમુખો બ્રહ્મન્નનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ

તયૈવમુક્તઃ સ મુનિસ્તસ્યામાસક્તમાનસઃ ।
દિનાનિ કતિચિદ્ભદ્રે સ્થીયતામિત્યભાષત

એવમુક્તા તતસ્તેન સાગ્રં વર્ષશતં પુનઃ ।
બુભુજે વિષયાંસ્તન્વી તેન સાકં મહાત્મના

અનુજ્ઞાં દેહિ ભગવન્ વ્રજામિ ત્રિદશાલયમ્ ।
ઉક્તસ્તથેતિ સ પુનઃ સ્થીયતામિત્યભાષત

પુનર્ગતે વર્ષશતે સાધિક સા શુભાનના ।
યામીત્યાહ દિવં બ્રહ્મન્પ્રણયસ્મિતશોભનમ્

ઉક્તસ્તયૈવં સ મુનિરુપગુહ્યાયતે ક્ષણામ્ ।
ઇહાસ્યતાં ક્ષણં સુભુ ચિરકાલં ગમિષ્યસિ

સા ક્રીડમાના સુશ્રોણી સહ તેનર્ષિણા પુનઃ ।
શતદ્વયં કિઞ્ચિદૂનં વર્ષણામન્વતિષ્ઠત

ગમનાય મહાભાગ દેવરાજનિવેશનમ્ ।
પ્રોક્તઃ પ્રોક્તસ્તયા તન્વ્યા સ્થીયતામિત્યભાષત

તસ્ય શાપભયાદ્ભીતા દાક્ષિણ્યેન ચ દક્ષિણા ।
પ્રોક્તા પ્રણયભઙ્ગર્તિવેદિની ન જહૌ મુનિમ્

તયા ચ રમતસ્તસ્ય પરમર્ષેરહર્નિશમ્ ।
નવંનવમભૂત્પ્રમ મન્મથાવિષ્ટચેતસઃ

એકદા તુ ત્વરાયુક્તો નિશ્ચક્રામોટજાન્મુનિઃ ।
નિષ્ક્રામન્તં ચ કુત્રેતિ ગમ્યતે પ્રાહ સા શુભા

ઇત્યુક્તઃ સ તયા પ્રાહ પરિવૃત્તમહઃ શુભે ।
સન્ધ્યોપાસ્તિં કરિષ્યામિ ક્રિયાલોપોન્યથા ભવેત્

તતઃ પ્રહસ્ય સુદદી તં સા પ્રાહ મહામુનિમ્ ।
કિમદ્ય સર્વધર્મજ્ઞ પરિવૃત્તમહસ્તવ

બહૂનાં વિપ્ર વર્ષાણાં પરિવૃત્તમ હસ્તવ ।
ગતમેતન્ન કુરુતે વિસ્મયં કસ્ય કથ્યતામ્

મુનિરુવાચ
પ્રાતસ્ત્વમાગતા ભદ્રે નદીતીરમિદં શુભમ્ ।
મયા દૃષ્ટાસિ તન્વઙ્ગિ પ્રવિષ્ટાસિ મમાશ્રમમ્

ઇયં ચ વર્તતે સન્ધ્યા પરિણામમહર્ગતમ્ ।
ઉપહાસઃ કિમર્થોયં સદ્ભાવઃ કથ્યતાં મમ

પ્રમ્લોચોવાચ
પ્રત્યૂષસ્યાગતા બ્રહ્મન્ સત્યમેતન્ન તન્મૃષા ।
નન્વસ્ય તસ્ય કાલસ્ય ગતાન્યબ્દશતાનિ તે

સોમ ઉવાચ
તતઃ સ સાધ્વસો વિપ્રસ્તાં પપ્રચ્છાયતેક્ષણામ્ ।
કથ્યતાં ભીરુ કઃ કાલસ્ ત્વયા મે રમતઃ સહ

પ્રમ્લોચોવાચ
સપ્તોત્તરામ્યતીતાનિ નવવર્ષશતાનિ તે ।
માસાશ્ ચ ષટ્તથૈવાન્યત્સમતીતં દિનત્રયમ્

ઋષિરુવાચ
સત્યં ભીરુ વદસ્ય્ એતત્ પરિહાસો ઽથવા શુભે ।
દિનમેકમહં મન્યેત્વયા સાર્ધમિહાસિતમ્

પ્રમ્લોચોવાચ
વદિષ્યામ્યનૃતં બ્રહ્મન્કથમત્ર તવાન્તિકે ।
વિશેષેણાદ્ય ભવતા પૃષ્ટા માર્ગાનુવર્તિના

સોમ ઉવાચ
નિશમ્ય તદ્વચઃ સત્યં સ મુનિર્નૃપનન્દનાઃ ।
ધિક્ધિક્ મામિત્યતીવેત્થં નિનિન્દાત્માનમાત્મના

મુનિરુવાચ
તપાંસિ મમ નષ્ટનિ હતં બ્રહ્મવિદાં ધનમ્ ।
હતો વિવેકઃ કેનાપિ યોષિન્મોહાય નિર્મિતાઃ

ઊર્મિષટ્કાતિગં બ્રહ્મ જ્ઞેયમાત્મજયેન મે ।
મતિરેષા હૃતા યેન ધિક્ તં કામં મહાગ્રહમ્

વ્રતાનિ વેદવેદ્યાપ્તિકારાણાન્યખિલાનિ ચ ।
નરકગ્રામમર્ગેણ સઙ્ગેનાપહૃતાનિ મે

વિનિન્દ્યેત્થં સ ધર્મજ્ઞઃ સ્વયમાત્માનમાત્મના ।
તામપ્સરસમાસીનામિદં વચનમબ્રવીત્

ગચ્છ પાપે યથાકામં યત્કાર્યં તત્કૃતં ત્વયા ।
દેવરાજસ્ય મત્ક્ષોભં કુર્વન્ત્યા ભાવચેષ્ટિતૈઃ

ન ત્વાં કરોણ્યહં ભસ્મ ક્રોધતીવ્રેણ વહ્નિના ।
સતાં સપ્તપદં મૈત્રુમુષિ તોહં ત્વયા સહ

અથ વા તવ કો દોષઃ કિં વા કુપ્યામ્યહં તવ ।
મમૈવ દોષો નિતરાં યેનાહમજિતેન્દ્રિયઃ

યયા શક્રપ્રિયાર્થિન્યા કૃતો મે તપસો વ્યયઃ ।
ત્વયા ધિક્તાં મહામોહમઞ્જૃષાં સુજુગુપ્સિતામ્

સોમ ઉવાચ
યાવદિત્થં સ વિપ્રર્ષિસ્ તાં બ્રવીતિ સમુધ્યમામ્ ।
તાવદ્ગલત્સ્વેદજલા સાબભૂવાતિવેપથુઃ

પ્રવેપમાનાં સતતં ખિન્નગાત્રલતાં સતીમ્ ।
ગચ્છ ગચ્છેતિ સક્રોધમુવાચ મુનિસત્તમઃ

સા તુ નિર્ભર્ત્સિતા તેન વિનાષ્ક્રમ્ય તદાશ્રમાત્ ।
આકાશગામિની સ્વેદં મમાર્જ તરુપલ્લવૈઃ

નિર્માર્જમાના ગાત્રાણિ ગલત્સ્વેદજલાનિ વૈ ।
વૃક્ષાદ્ધૃક્ષં યયૌ બલા તદગ્રરુણપલ્લવૈઃ

ઋષિણા યસ્તદા ગર્ભસ્તસ્યા દેહે સમાહિતઃ ।
નિર્જગામ સ રોમાઞ્ચસ્વેદરૂપી તદઙ્ગતઃ

તં વૃક્ષા જગૃહુર્ગર્ભમેકં ચક્રે તુ મારુતઃ ।
મયા ચાપ્યાયિતો ગોભિઃ સ તદા વવધે શનૈઃ

વૃક્ષાગ્રગર્ભસમ્ભૂતા મારિષાખ્યા વરાનના ।
તાં પ્રદાસ્યન્તિ વો વૃક્ષાઃ કોપ એષ પ્રશામ્યતામ્

કણ્ડોરપત્યમેવં સા વૃક્ષેભ્યશ્ ચ સમુદ્ગતા ।
મમાપત્યં તથા વાયોઃ પ્રમ્લોચાતનયા ચ સા

સ ચાપિ ભગવાન્ કણ્ડુઃ ક્ષીણે તપસિ સત્તમઃ ।
પુરુષોત્તમાખ્યં મૈત્રેય વિષ્ણોરાયતનં યયૌ

તત્રૈકાગ્રમતિર્ભૂત્વા ચકારારાધનં હરેઃ ।
બ્રહ્મપારમયં કુર્વઞ્જપમેકાગ્રમાનસઃ ।
ઊર્ધ્વબાહુર્મહાયોગી સ્થિત્વાસૌ ભૂપનન્દનાઃ

પ્રચેતસ ઊચુઃ
બ્રહ્મપારં મુને શ્રોતુમિચ્છામઃ પરમં સ્તવમ્ ।
જપતા કણ્ડુના દેવો યેનારાધ્યત કેશવઃ

સોમ ઉવાચ
પારં પરં વિષ્ણુરપારપારઃ પરઃ પરેભ્યઃ પામારથરૂપી ।
સબ્રહ્પારઃ પરપારભૂતઃ પરઃ પરાણામપિ પારપારઃ

સ કારણં કારણતસ્તતોપિ તસ્યાપિ હેતુઃ ।
કાર્યેષુ ચૈવં સહ કર્મકર્તૃરૂપૈર્ અશેષૈર્ અવતીહ સર્વમ્

બ્રહ્મ પ્રભુર્બ્રહ્મ સ સર્વભૂતો બ્રહ્મ પ્રજાનાં પતિરચ્યુતો ઽસૌ ।
બ્રહ્માવ્યયં નિત્યમજં સ વિષ્ણુરપક્ષયાદ્યૈર્ અખિલૈર્ અસઙ્ગિ

બ્રહ્માક્ષરમજં નિત્યં યથાસૌ પુરુષોત્તમઃ ।
તથા રાગાદયો દોષઃ પ્રયાન્તુ પ્રશમં મમ

સોમ ઉવાચ
એતદ્બ્રહ્મ પરાખ્યં વૈ સંસ્તવં પરમં જપન્ ।
અવાપ પરમાંસિદ્ધિં સ તમારાધ્ય કેશવમ્
ઇમં સ્તવં યઃ પઠતિ શૃણુયાદ્વાપિનિત્યશઃ ।
સ કામદેષૈર્ અશિલૈર્ મુક્તઃ પ્રાપ્રોતિ વાઞ્છિતમ્

1 ॥
ઇયં ચ મારીષા પૂર્વમાસીદ્ય તાં બ્રવીમિ વઃ ।
કાર્યગૌરવમેતસ્યાઃ કથને ફલદાયિ વઃ

અપુત્રા પ્રાગિયં વિષ્ણું મૃતે ભર્તરિ સત્તમાઃ ।
ભીપપત્ની મહાભાગા તોષયામાસ ભક્તિતઃ

આરાધિતસ્તયા વિષ્ણુઃ પ્રાહ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ ।
વરં વૃણીષ્વેતિ શુભે સા ચ પ્રાહાત્મવાઞ્છિતમ્

ભગવન્બાલવૈધવ્યાદ્વૃથાજન્માહમીદૃશી ।
મન્દભાગ્યા સમુદ્ભુતા વિફલા ચ જગત્પતે

ભવન્તુ પતયઃ શ્લાઘ્યા મમ જન્મનિ જન્મનિ ।
ત્વત્પ્રસાદાત્તથા પુત્રઃ પ્રજાપતિસમોસ્તુ મે

કુલં શીલં વયઃ સત્યં દાક્ષિણ્યં ક્ષિપ્રકારિતા ।
અવિસંવાદિતા સત્ત્વં વૃદ્ધસેવા કૃતજ્ઞતા

રૂપસમ્પત્સમાયુક્તા સર્વસ્ય પ્રિયદર્શના ।
અયોનિજા ચ જાયેયં ત્વન્પ્રસાદાદાધેક્ષજ

સોમ ઉવાચ
તયૈવમુક્તો દેવેશો હૃષીકેશ ઉવાચ તામ્ ।
પ્રણામનમ્રામુત્થાપ્ય વરદઃ પરમેશ્વરઃ

દેવ ઉવાચ
ભવિષ્યન્તિ મહાવીર્યા એકસ્મિન્નેવ જન્મનિ ।
પ્રખ્યાતોદારકર્ણાણો ભવત્યાઃ પતયો દશ

પુત્રઞ્ચ સુમહાવીર્યં મહાબલપરાક્રમમ્ ।
પ્રજાપતિગુણૈર્ યુક્તં ત્વમવાપ્સ્યસિ શોભને

વંશાનાં તસ્ય કર્તૃત્વં જગત્યસ્મિન્ભવિષ્યતિ ।
ત્રૈલોક્યમખિલા સૂતિસ્તસ્ય ચાપૂરયિષ્યતિ

ત્વં ચાપ્યયોનિજા સાધ્વી રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતા ।
મનઃ પ્રીતિકરી નૄણાં મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવસ્તાં વિશાલવિલોચનામ્ ।
સા ચેયં મારિષા જાતા યુષ્મત્પત્ની નૃપાત્મજાઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ ।
સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીધર્મોણ મારીષામ્

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારીષાયાં પ્રજાપતિઃ ।
જજ્ઞે દક્ષો મહાભાગો યઃ પૂર્વં બ્રહ્મણો ઽભવત્

સ તુ દક્ષો મહાભાગઃસૃષ્ટ્યર્થં સુમહામતે ।
પુત્રાનુત્પાદયામાસ પ્રજાસૃષ્ટ્યર્થમાત્મનઃ

અવરાંશ્ ચ વરાંશ્ચૈવ દ્વિપદોથ ચતુષ્પદાન્ ।
આદેશં બ્રહ્મણઃ કુર્વન્ સૃષ્ટ્યર્થં સમુપસ્થિતઃ

સ સૃષ્ટ્વા મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદસૃજત સ્ત્રિયઃ ।
દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ ।
કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે

તાસુ દેવાસ્ તથા દૈત્યા નાગા ગાવસ્ તથા ખગાઃ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ દાનવાદ્યાશ્ ચ જજ્ઞિરે

તતઃ પ્રભૃતિ મૈત્રેય પ્રજા મૈથુનસમ્ભવાઃ ।
સંકલ્પાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાત્પૂર્વેષામભવન્ પ્રજાઃ ।
તપોવિશેષૈઃ સિદ્ધાનાં તદાત્યન્તતપસ્વિનામ્

શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
અઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષિણાદ્દક્ષઃ પૂર્વં જાતો મયા શ્રુતઃ ।
કથં પ્રાચેતસો ભૂયઃ સમુત્પન્નો મહામુને

એષ મે સંશયો બ્રહ્મન્સુમહાન્હૃદિ વર્તતે ।
યદ્દૈહિત્રશ્ ચ સોમસ્ય પુનઃ શ્વશુરતાં ગતઃ

શ્રીરાશર ઉવાચ
ઉત્પત્તિશ્ ચ નિરોધશ્ ચ નિત્યો ભૂતેષુ સર્વાદ ।
ઋષયોત્ર ન સુહ્યન્તિ યે ચાન્યે દિવ્યચક્ષુષઃ

યુગેયુગે ભવન્ત્યેતે દક્ષાદ્યા મુનિસત્તમ ।
પુનશ્ચૈવં નિરુદ્ધ્યન્તે વિદ્વાંસ્તત્ર ન મુહ્યતિ

કાનિષ્ઠ્યં જ્યૈષ્ઠ્યમપ્યેષાં પૂર્વં નાભૂદ્દ્દ્વિજોત્તમ ।
તપ એવ ગરીયોભૂત્પ્રભા વશ્ચૈવ કારણમ્

મૈત્રેય ઉવાચ
દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
ઉત્પત્તિં વિસ્તરેણેહ મમ બ્રહ્મન્પ્રકીર્તય

શ્રીપરાશર ઉવાચ
પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષઃ સ્વયંભુવા ।
યથા સસર્જ ભૂતાનિ તથા શૃણુ મહામુને

માનસાન્યેવ ભૂતાનિ પૂર્વં દક્ષો ઽસૃજત્તદા ।
દેવાનૃષીન્સગન્ધર્વાનસુરાન્પન્નગાંસ્ તથા

યદાસ્ય સૃજમાનસ્ય ન વ્યવર્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ ।
તતઃ સંચિન્ત્ય સ પુનઃ સૃષ્ટિહેતોઃ પ્રજાપતિઃ

મૈથુનેનૈવ ધર્મેણ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।
અસક્નીમાવહત્કન્યાં વીરણસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
સુતાં સુતપસા યુક્તાં મહતીં લોકધારિણીમ્

અથ પુત્રસહસ્રાણૈ વૈરુણ્યાં પઞ્ચ વીર્યવાન્ ।
અસિક્ન્યાં જનયામાસ સર્ગહેતોઃ પ્રજાપતિઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા નારદો વિપ્ર સંવિવર્ધયિષૂન્પ્રજાઃ ।
સંગમ્ય પ્રિયસંવાદો દેવર્ષિરિદમબ્રવીત્

હે હર્યશ્વા મહાવીર્યાઃ પ્રજા યૂયં કરિષ્યથ ।
ઈદૃશો દૃશ્યતે યત્નો ભવતાં શ્રૂયતામીદમ્

બાલિશ બત યૂયં વૈ નાસ્યા જાનીત વૈ ભુવઃ ।
અન્તરૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ કથં સૃક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ

ઊર્ધ્વં તિર્યગધશ્ચૈવ યદાપ્રતિહતા ગતિઃ ।
તદા કસ્માદ્ભુવો નાન્તં સર્વે દ્રક્ષ્યથ બાલિશાઃ

તે તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રયાતાઃ સર્વતો દિશમ્ ।
અદ્યાપિ નો નિવર્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ

હર્ય શ્વેષ્વથ નષ્ટોષુ દક્ષઃ પ્રાચેતસઃ પુનઃ ।
વૈરુણ્યામથ પુત્રાણાં સહસ્રમસૃજત્પ્રભુઃ

વિવર્ધયિષવસ્તે તુ શબલાશ્વાઃ પ્રજાઃ પુનઃ ।
પૂર્વોક્તં વચનં બ્રહ્મન્નારદેનૈવ નોદિતાઃ

અન્યોન્યમૂચુસ્તે સર્વે સમ્યગ્ આહ મહામુનિઃ ।
ભ્રતૄણાં પદવી ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ

જ્ઞાત્વા પ્રમાણં પૃથ્વ્યાશ્ ચ પ્રજાઃસૃજ્યામહે તતઃ

તેપિ તેનૈવ માર્ગેણ પ્રયાતાઃ સર્વતોમુખમ્ ।
અદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ ।
તતઃ પ્રભૃતિ વૈ ભ્રાતા ભ્રાતુરન્વેષણે દ્વિજ ।
પ્રયાતો નશ્યતિ તથા તન્ન કાર્યં વિજાનતા

તાં શ્ચાપિ નષ્ટાન્ વિજ્ઞાય પુત્રાન્ દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ ।
ક્રોધં ચક્રે મહાભાગો નારદં સ શશાપ ચ

સર્ગકામસ્તતો વિદ્વાન્સ મૈત્રેય પ્રજાપતિઃ ।
ષષ્ટિં તક્ષો ઽસૃજત્કન્યા વૈરુણ્યામિતિ નઃ શ્રુતમ્

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ ।
સપ્તવિંશતિ સોમાય ચતસ્ત્રો ઽરિષ્ટનેમિને

દ્વે ચૈવ બહુપુત્રાય દ્વે ચૈવાઙ્ગિરસે તથા ।
દ્વેકૃશાશ્વાય વિદુષે તાસાં નામાનિ મે શૃણુ

અરુન્ધતી વસુર્જામિર્લઙ્ઘા ભાનુમરુત્વતી ।
સંકલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા ચ તાદૃશી ।
ધર્મપત્ન્યો દશત્વેતાસ્તાસ્વપત્યાનિ મે શૃણુ ।
વિશ્વેદેવાસ્તુ વિશ્વાયાઃ સાધ્યા સાધ્યાનજાયત ।
મરુત્વત્યાં સરુત્વન્તો વસોશ્ ચ વસવઃ સ્મૃતા

ભાનોસ્તુ ભાનવઃ પુત્રા મુહૂર્તાયાં મુહૂર્તજાઃ

લઙ્ઘાયાશ્ચૈવ ઘોષોથ નાગવીથી તુ જામિતા

પૃથિવીવિષયં સર્વમરુન્ધત્યામ જાયત ।
સંકલ્પાયાસ્તુ સર્વાત્મા જજ્ઞે સંકલ્પ એવ હિ

યે ત્વનેકવસુપ્રાણદેવા જ્યોતિઃ પુરોગમાઃ ।
વસવોષ્ટૌ સમાખ્યાતાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્

આપો ધ્રુવશ્ ચ સોમશ્ ચ ધર્મશ્ચૈવાનિલો ઽનલઃ ।
પ્રત્યૂષશ્ ચ પ્રભાસશ્ ચ વસવો નામભિઃ સ્મૃતાઃ

આપસ્ય પુત્રો વૈતણ્ડઃ શ્રમઃ શાન્તો ઽધ્વનિસ્ તથા ।
ધ્રુવસ્ય પુત્રો ભગવાન્કાલો લોકપ્રકાલનઃ

સોમસ્ય ભગવાન્વર્ચો વર્ચસ્વી યેન જાયતે

ધર્મસ્ય પુત્રો દ્રવિણો હુતહવ્યવહસ્ તથા ।
મનોહરાયાં શિશિરઃ પ્રાણોથ રવણસ્ તથા

અનિલસ્ય શિવા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો મનોજવઃ ।
અવિજ્ઞાતગતિશ્ચૈવ દ્વૌ પુત્રાવનિલસ્ય તુ

અગ્નિપુત્રઃ કુમારસ્તુ શરસ્તમ્બે વ્યજાયત ।
તસ્ય શાખો વિશાખશ્ ચ નૈગમેયશ્ ચ પૃષ્ઠજાઃ

અપત્યં કૃત્તિકાનાં તુ કાર્ત્તિકેય ઇતિ સ્મૃતઃ

પ્રત્યૂષસ્ય વિદુઃ પુત્રં ઋષિ નામ્નાથ દેવલમ્ ।
દ્વૌ પુત્રૌ દેવલસ્યાપિ ક્ષમાવન્તૌ મનીષિણૌ

બૃહસ્પતેસ્તુ ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મચારિણી ।
યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા વિચરત્યુત ।
પ્રભાસસ્ય તુ સા ભાર્યા વસૂનામષ્ટમસ્ય તુ

વિશ્વકર્મા મહાભાગસ્તસ્યાં જજ્ઞે પ્રજાપતિઃ ।
કર્તા શિલ્પસહસ્રાણાં ત્રિદશાનાં ચ વાર્ધકિઃ

ભૂષણાનાં ચ સર્વેષાં કર્તાશિલ્પવતાં વરઃ ।
યઃ સર્વૈષાં વિમાનાનિ દેવતાનાં ચકાર હ ।
મનુષ્યાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પં મહાત્મનઃ

અજૈકપાદ્ અહિર્બુધ્ન્યસ્ ત્વષ્ટા રુદ્રશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
ત્વષ્ટુશ્ચાપ્યાત્મજઃ પુત્રો વિશ્વરૂપો મહાતપાઃ

હરશ્ ચ બહુરૂપશ્ ચ ત્ર્યમ્બકશ્ચાપરાજિતઃ ।
વૃષાકપિશ્ ચ શમ્ભુશ્ ચ કપર્દીરૈવતઃ સ્મૃતઃ

મૃગવ્યાધશ્ ચ શર્વશ્ ચ કપાલી ચ મહામુને ।
એકાદશૈતે કથિતા રુદ્રાસ્ત્રિભુવનેશ્વરાઃ

શતં ત્વેકં સમાખ્યાતં રુદ્રાણામમિતૌજસામ્ ।
કાશ્યપસ્ય તુ ભાર્યા યાસ્તાસાં નામાનિ મે શૃણુ ।
અદિતિર્દિતિર્દનુશ્ચૈવારિષ્ટા ચ સુરસા ખસા

સુરભિર્ વિનતા ચૈવ તામ્રા ક્રોધવશા ઇરા ।
કદ્રુર્મુનિશ્ ચ ધર્મજ્ઞ તદપત્યાનિ મે શૃણુ

પૂર્વમન્વન્તરે શ્રેષ્ઠા દ્વાદશાસન્સુરોત્તમાઃ ।
તુષિતા નામ તે ઽન્યોન્યમૂચુર્વૈવસ્વતેન્તરે

ઉપસ્થિતે ઽતિયશસશ્ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।
સમવાયીકૃતાઃ સર્વે સમાગમ્ય પરસ્પરમ્

આગચ્છત દ્રુતં દેવા અદિતિં સંપ્રવિશ્ય વૈ ।
મન્વન્તરે પ્રસૂયામસ્તન્નઃ શ્રેયો ભવેદિતિ

એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ ।
મારીચાત્કશ્યપાજ્જાતા અદિત્યા દક્ષકન્યયા

તત્ર વિષ્ણુશ્ ચ શક્રશ્ ચ જજ્ઞાતે પુનર્ એવ હિ ।
અર્યમા ચૈવ ધાતા ચ ત્વષ્ટા પૂષા તથૈવ ચ

વિવસ્વાન્સવિતા ચૈવ મિત્રો વરુણ એવ ચ ।
અંશુર્ભગશ્ચાતિતેજા આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

ચાક્ષુષસ્યાન્તરે પૂર્વમાસન્યે તુષિતાઃ સુરાઃ ।
વૈવસ્વતે ઽન્તરે તે વૈ આદિત્યા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

સપ્તવિંશતિ યાઃ પ્રોક્તાઃ સોમપત્ન્યોથ સુવ્રતાઃ ।
સર્વા નક્ષત્રયોગિન્યસ્તન્નામ્નશ્ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ ।
તાસામપત્યાન્યભવન્દીપ્તાન્યમિતતેજસામ્

અરિષ્ટનેમિપત્નીનામપત્યાનીહ ષોડશ

બહુપુત્રસ્ય વિદુષશ્ચતસ્ત્રોવિદ્યુતઃ સ્મૃતાઃ

પ્રત્યઙ્ગિરસજાઃ શ્રેષ્ઠા ઋચો બ્રહ્મર્ષિસત્કૃતાઃ

કૃશાશ્વસ્ય તુ દેવર્ષેર્દેવપ્રહરણાઃ સ્મૃતાઃ

એતે યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે પુનરેવ હિ ।
સર્વે દેવગણાસ્તાત ત્રયસ્ત્રિંશત્તુ છન્દજાઃ ।
તેષામપીહ સતતં નિરોધોત્પત્તિરુચ્યતે

યથા સૂર્યસ્ય મૈત્રેય ઉદયાસ્તમનાવિહ ।
એવં દેવનિકાયાસ્તે સમ્ભવન્તિ યુગેયુગે

દિત્યા પુત્રદ્વયં જજ્ઞે કશ્યપાદિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
હિરણ્યકશિપુશ્ચૈવ હિરણ્યાક્ષશ્ ચ દુર્જયઃ

સિંહિકા ચાભવત્કન્યા વિપ્રચિત્તેઃ પરિગ્રહઃ

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાશ્ચાત્વારઃ પ્રથિતૌજસઃ ।
અનુહ્લાદશ્ ચ હ્લાદશ્ ચ પ્રહ્લાદશ્ચૈવ બુદ્ધિમાન્ ।
સંહ્લાદશ્ ચ મહાવીર્યા દૈત્યવંશવિવર્ધનાઃ

તેષાં મધ્યે મહાભાગ સર્વત્ર સમદૃગ્વાશી ।
પ્રહ્લાદઃ પરમાં ભક્તિં ચ ઉવાચ જનાર્દને

દૈત્યેન્દ્રદીપિતો વહ્નિઃ સર્વાઙ્ગોપચિતો દ્વિજ ।
ન દદાહ ચ યં વિપ્ર વાસુદેવ હૃદિ સ્થિતે

મહાર્ણવાન્તઃ સલિલે સ્થિતસ્ય ચલતો મહી ।
ચચાલ ચલતા યસ્ય પાશબદ્ધસ્ય ધીમતઃ

ન ભિન્નં વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈર્ યસ્ય દૈત્યેન્દ્રપાતિતૈઃ ।
શરીરમદ્રિકઠિનં સર્વત્રાચ્યુતચેતસઃ

વિષાનલોજ્જ્વલમુખા યસ્ય દૈત્યપ્રચોદિતાઃ ।
નાન્તાય સર્પપતયો બભૂવુરુરુતેજસઃ

શૈલૈર્ આક્રાન્તદેહોપિ યઃ સ્મરન્પુરુષોત્તમમ્ ।
તત્યાજ નાત્મનઃ પ્રાણાન્ વિષ્ણુસ્મરણદંશિતઃ

પતન્તમુચ્ચાદવનિર્યમુપેત્ય મહામતિમ્ ।
દધાર દૈત્યપતિના ક્ષિપ્તં સ્વર્ગનિવાસિના

યસ્ય સશોષકો વાયુર્દેહે દૈત્યેન્દ્રયોજિતઃ ।
અવાપ સંક્ષયં સદ્યશ્ચિત્તસ્થે મધુસૂદને

વિષાણભઙ્ગમુન્મત્તા મદહાનિં ચ દિગ્ગજાઃ ।
યસ્ય વક્ષઃસ્થલે પ્રાપ્તા દૈત્યેન્દ્રપરિણામિતાઃ

યસ્ય ચોત્પાદિતા કૃત્યા દૈત્યરાજપુરોહિતૈઃ ।
બભૂવ નાન્તાય પુરા ગોવિન્દાસક્તચેતસઃ

શમ્બરસ્ય ચ માયાનાં સહસ્રમતિમાયિનઃ ।
યસ્મિન્પ્રયુક્તં ચક્રેણ કૃષ્ણસ્ય વિતથિકૃતમ્

દૈત્યેન્દ્રસૂદોપહૃતં યસ્ય હાલાહલં વિષમ્ ।
જરયામાસ મતિમાનવિકારમમત્સરી

સમચેતા જગત્યસ્મિન્યઃ સર્વેષ્વેવ જન્તુષુ ।
યથાત્મનિ તથાન્યેષાં પરં મૈત્રગુણાન્વિતઃ

ધર્માત્મા સત્યશૌર્યાદિગુણાનામાકરઃ પરઃ ।
ઉપમાનમશેષાણાં સાધૂનાં યઃ સદાભવત્