વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.14

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે ત્રયોદશોધ્યાયઃ (13)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
પૃતોઃ પુત્રો તુ ધર્મજ્ઞો જજ્ઞાતેન્તર્ધિવાદિનૌ ।
શિખણ્ડિની હવિર્ધાનમન્તર્ધાનાવ્દ્યજાયત

હવિર્ધાનાત્ ષડાગ્નોયી ધિષણાજયત્સુતાના ।
પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વૃજાજિનૌ

પ્રચીનબર્હિર્ભગવાન્મહાનાસીત્પ્રજાપતિઃ ।
હવિર્ધાનાન્મહાભાગ યેન સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ

પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય પૃથિવ્યાં વિશ્રુતા મુને ।
પ્રાચીનવર્હિરભવત્ખ્યાતો ભુવિ મહાબલઃ

સમુદ્રતનયાયાં તુ કૃતદારો મહીપતિઃ ।
મહતસ્તમસઃ પારે સવર્ણાયાં મહામતે

સવર્ણાધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ ।
સર્વે પ્રાચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ

અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્તે તપ્યન્ત મહત્તપઃ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયઃ

શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
યદર્થં તે મહાત્માનસ્તપસ્તેપુર્મહામુને ।
પ્રાચેતસઃ સમુદ્રામ્ભસ્યેતદાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
પિત્રા પ્રચેતસઃ પ્રોક્તાઃ પ્રજાર્થમમિતાત્મના ।
પ્રજાપતિનિયુક્તેન બહુમાનપુરઃસરમ્

પ્રાચીનબર્હિરુવાચ
બ્રહ્મણા દેવદેવેન સમાદિષ્ટોસ્મ્યહં સુતાઃ ।
પ્રજાઃ સંવર્ધનીયાસ્તે મયા ચોક્તં તથેતિ તત્

તન્મમ પ્રીતયે પુત્રાઃ પ્રજાવૃદ્ધિમતન્દ્રિતાઃ ।
કુરુધ્વં માનનીયા વઃ સમ્યગાજ્ઞા પ્રજાપતેઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતસ્તે તત્પિતુઃ શ્રુત્વા વચનં નૃપનન્દનાઃ ।
તથેત્યુક્ત્વા ચ તં ભૂયઃ પપ્રચ્છુઃ પિતરં મુને

પ્રચેતસ ઊચુઃ
યેન તાત પ્રજાવૃદ્ધૌ સમર્થા કર્મણા વયમ્ ।
ભવેમ તત્ સમસ્તં નઃ કર્મ વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

પિતોવાચ
આરાધ્ય વરદં વિષ્ણુમ્ ઇષ્ટપ્રાપ્તિમ્ અસંશયમ્ ।
સમેતિ નાન્યથા મર્ત્યઃ કિમ ન્યત્કથયામિ વઃ

તસ્માત્પ્રજા વિવૃદ્ધ્યર્થં સર્વભૂતપ્રભું હરિમ્ ।
આરાધયત ગોવિન્દં યદિ સિદ્ધિમભીપ્સથઃ

ધર્મમર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ચાન્વિચ્છતાં સદા ।
આરાધનીયો ભગવાનનાદિપુરુષોત્તમઃ

યસ્મિન્નારાધિતે સર્ગં ચકારાદૌ પ્રજાપતિઃ ।
તમારાધ્યાચ્યુતં વૃદ્ધિઃ પ્રજાનાં વો ભવિષ્યતિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યેવમુક્તાસ્તે પિત્રા પુત્રાઃ પ્રાચેતસો દશ ।
મગ્નાઃ પયોધિસલિલે તપસ્તેષુઃ સમાહિતાઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ ન્યસ્તચિત્તા જગત્પતૌ ।
નારાયણે મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વલોકપરાયણે

તત્રૈવાવસ્થિતા દેવમેકાગ્રમનસો હરિમ્ ।
તુષ્ટુવુર્યઃસ્તુતઃ કામાન્ સ્તોતુરિષ્ટાન્પ્રયચ્છતિ

શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
સ્તવં પ્રચેતસો વિષ્ણોઃ સમુદ્રામ્ભસિ સંસ્થિતાઃ ।
ચક્રુસ્તન્મે મુનિશ્રેષ્ઠ સુપુણ્યં વક્તુમર્હસિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
શૃણુ મૈત્રેય ગોવિન્દં યથાપૂર્વં પ્રચેતસઃ ।
તુષ્ટુવુસ્ તન્મયીભૂતાઃ સમુદ્રસલિલેશયાઃ

પ્રચેતસ ઊચુઃ
નતાઃ સ્મ સર્વવચસાં પ્રતિષ્ઠા યત્ર શાશ્વતી ।
તમાદ્યન્તમશેષસ્ય જગતઃ પરમં પ્રભુમ્

જ્યોતિરાદ્યમનૌપમ્યમણ્વનન્તમપારવત્ ।
યોનિભૂતમશેષસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ

યસ્યાહઃ પ્રથમં રૂપમરૂપસ્ય તથા નિશા ।
સંધ્યા ચ પરમેશસ્ય તસ્મૈ કાલાત્મને નમઃ

બુજ્યતે ઽનુદિનં દેવૈઃ પિતૃભિશ્ ચ સુધાત્મકઃ ।
બીજભૂતં સમસ્તસ્ય તસ્મૈ સોમાત્મનેન મઃ

યસ્તમાસ્યત્તિ તીવ્રાત્મા પ્રભાભિર્ ભાસયન્નભઃ ।
ઘર્મશીતામ્ભસા યોનિસ્તસ્મૈ સૂર્યત્મને નમઃ

કાઠિન્યવાન્ યો બિભર્તિ જગદેતદશેષતઃ ।
શબ્દાદિસંશ્રયો વ્યાપી તસ્મૈ ભૂમ્યાત્મને નમઃ

યદ્યોનિભૂતં જગતો વીજં યત્સર્વદેહિનામ્ ।
તત્તોયરૂપમીશસ્ય નમામો હરિમેધસઃ

યો મુખં સર્વદેવાનાં હવ્યભુક્કવ્યભુક્ તથા ।
પિતૄણાં ચ નમસ્તસ્મૈ વિષ્ણવે પાવકાત્મને

પઞ્ચધાવસ્થિતો દેહે યશ્ચેષ્ટાં કુરુતે ઽનિશમ્ ।
આકાશયોનિર્ભગવાંસ્તસ્મૈ વાય્વાત્મને નમઃ

અવકાશમશેષાણાં ભૂતાનાં યઃ પ્રયચ્છતિ ।
અનન્તમૂર્તિમાઞ્ધુદ્ધસ્તસ્મૈ વ્યોમાત્મને નમઃ

સમસ્તોન્દ્રિયસર્ગસ્ય યઃ સદા સ્થાનમુત્તમમ્ ।
તસ્મૈ શબ્દાદિરૂપાય નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે

ગૃહ્ણાતિ વિષયાન્નિત્યમિન્દ્રિયાત્માક્ષરાક્ષરઃ ।
યસ્તસ્મૈ જ્ઞાનમૂલાય નતાસ્મ હરિમેધસે

હૃહીતાનિન્દ્રિયૈર્ અર્થાનાત્મને યઃ પ્રયચ્છતિ ।
અન્તઃકરણરૂપાય તસ્મૈ વિશ્વત્મને નમઃ

યસ્મિન્નનન્તે સકલં વિશ્વં યસ્માત્તથોદ્ગતમ્ ।
લયસ્થાનં ચ યસ્તસ્મૈ નમઃ પ્રકૃતિધર્મિણે

શુદ્ધઃ સંલ્લક્ષ્યતે ભ્રાન્ત્યા ગુણવાનિવ યો ઽગુણઃ ।
તમાત્મરૂપિણં દેવ નતાસ્મ પુરુષોત્તમમ્

અવિકારમજં શુદ્ધં નિર્ગુણં યન્નિરજનમ્ ।
નતાઃસ્મતત્પરં બ્રહ્મ વિષ્ણોર્યત્પરમં પદમ્

અદીર્ઘહ્રસ્વમસ્થૂલણ્વનમશ્યામલોહિતમ્ ।
અસ્નેહચ્છાયમતનુમસક્તમશરીરીણમ્

અનાકાશમસંસ્પર્શમગન્ધમરસં ચ યત્ ।
અચક્ષુશ્રોત્રમચલમવાક્પાણિમમાનિસમ્

અનામગોમત્રસુખમતેજસ્કમહેતુકમ્ ।
અભયં ભ્રાન્તિરહિતમ નિદ્રમજરામરમ્

અરજોશબ્દમમૃતમપ્લુતં યદસંવૃતમ્ ।
પૂર્વાપરેણ વૈ યસ્મિસ્તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

પરમેશત્વગુણવત્સર્વભૂતમ સંશયમ્ ।
નતાસ્મ તત્પદં વિષ્ણોર્જિહ્વાદૃગ્ગોચરં ન યત્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એવં પ્રચેતસો વિષ્ણું સ્તુવન્તસ્તત્સમાધયઃ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ તપશ્ચેરુર્મહાર્ણવે

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાંસ્તેષામન્તર્જલે હરિઃ ।
દદૌ દર્શનમુન્નિદ્રનીલોત્પલદલચ્છવિઃ

પતત્રિ રાજમારૂઢમવલોક્ય પ્રચેતસઃ ।
પ્રણિપેતુઃ શિરોભિસ્ તં ભક્તિભારાવનામિતૈઃ

તતસ્તાનાહ ભગવાન્વ્રયતામીપ્સતો વરઃ ।
પ્રસાદ સુમુખોહં વો વરદઃ સમુપસ્થિતઃ

તતસ્તમૂચુર્વરદં પ્રણિપત્ય પ્રચેતસઃ ।
યથા પિત્રા સમાદિષ્ટં પ્રજાનાં વૃદ્ધિકારણમ્

સ ચાપિ દેવસ્તં દત્ત્વા યથભિલષિતં વરમ્ ।
અન્તર્ધાનં જગામાશુ તે ચ નિશ્ચક્રમુર્જલાત્