વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 1.11

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રથમે ઽંશે દશમો ઽધ્યાયઃ (10)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ મનોઃ સ્વાયંભુવસ્ય તુ ।
દ્વૌ પુત્રૌ તુ મહાવીર્યૌ ધર્મજ્ઞૌ કથિતૌ તવ

તયોરુત્તાનપાદસ્ય સુરુચ્યામુત્તમઃ સુતઃ ।
અભીષ્ટાયામભૂદ્બ્રહ્યન્પિતુરત્યન્તવલ્લભઃ

સુનીતિર્નામ યા રાજ્ઞસ્તસ્યાસીન્ મહિષી દ્વિજ ।
સ નાતિ પ્રીતિમાંસ્તસ્યામભૂદ્યસ્યા ધ્રુવઃ સુતઃ

રાજાસનસ્થિતસ્યાઙ્કં પિતુર્ભ્રતરમાશ્રિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વોત્તમં ધ્રુવ શ્ચક્રે તમારોઢું મનોરથમ્

પ્રત્યક્ષં ભૂપતિસ્તસ્યાઃ સુરુચ્યા નાભ્યનન્દત ।
પ્રણયેનાગતં પુત્રમુત્સંગારોહણોત્સુકમ્

સપત્ની તનયં દૃષ્ટ્વા તમઙ્કારોહણોત્સુકમ્ ।
સ્વપુત્રં ચ તથારૂઢં સુરુચિર્વાક્યમબ્રવીત્

ક્રિયતે કિં વૃથા વત્સ મહાનેષ મનોરથઃ ।
અન્યસ્ત્રીગર્ભજાતેન હ્ય્ અસંભૂય મમોદરે

ઉત્તમોત્તમમપ્રાપ્યમવિવેકો હિ વાઞ્છસિ ।
સત્યં સુતસ્ત્વમપ્ય્ અસ્ય કિં તુ ન ત્વં મયા ધૃતઃ

એતદ્રાજાસનં સર્વ ભૂભૃત્સંશ્રયકેતનમ્ ।
યોગ્યં મમૈવ પુત્રસ્ય કિમાત્મા ક્લિશ્યતેત્વયા

ઉચ્ચૈર્મનોરથસ્તેયં મત્પુત્રસ્યેવ કિં વૃથા ।
સુનીત્યામાત્મનો જન્મ કિં ત્વયા નાવગમ્યતે

શ્રીપરાશર વાચ
ઉત્સૃજ્ય પિતરં બાલસ્તચ્ છ્રુત્વા માતૃભાષિતમ્ ।
જગામ કુપિતો માતુર્નિજાયા દ્વિજમન્દિરમ્

તં દૃષ્ટ્વા કુપિતં પુત્રમીષત્પ્રસ્ફુરિતાધરમ્ ।
સુનીતિરઙ્કમારોપ્ય મૈત્રેયેદમભાષત

વત્સ કઃ કોપહેતુસ્તે કશ્ ચ ત્વાં નાભિ નન્દતિ ।
કોવજાનાતિ પિતરં વત્સ યસ્તેપરાધ્યતિ

શ્રીપરાશર વાચ
ઇત્યુક્તઃ સકલં માત્રે કથયામાસ તદ્યથા ।
સુરુચિઃ પ્રાહ ભૂપાલપ્રત્યક્ષમતગર્વિતા

વિનિશ્વસ્યેતિ કથિતે તસ્મિન્પુત્રેણ દુર્મનાઃ ।
શ્વસક્ષામેક્ષણા દીના સુનીતિર્વાક્યમબ્રવીત્

સુનીતિરુવાચ
સુરુચિઃ સત્યમાહેદં મન્દભાગ્યોસિઃપુત્રક ।
ન હિ પુણ્યવતાં વત્સ સપત્નૈર્ એવ મુચ્યતે

નોદ્વેગસ્તાત કર્તવ્યઃ કૃતં યદ્ભવતા પુરા ।
તત્કોપહર્તુ શક્નોતિ દાતું કશ્ચાકૃતં ત્વયા

તત્ત્વયા નાત્ર કર્તવ્યં દુઃખં તદ્વાક્યસમ્ભવમ્

રાજાસનં રાજચ્છત્રં વરાશ્ચાવરવારણાઃ ।
યસ્ય પુણ્યાનિ તસ્યૈતે મત્વૈતચ્છાંમ્ય પુત્રક

અન્યજન્મકૃતૈઃ પુણ્યૈઃ સુરુચ્યા સુરુચિર્નૃપઃ ।
ભાર્યેતિ પ્રોચ્યતે ચાન્યાં મદ્વિધા પુણ્યવર્જિતા

પુણ્યોપચયસંપન્નસ્તસ્યાઃ પુત્રસ્તથોત્તમઃ ।
મમ પુત્રસ્ તથા જાતઃ સ્વલ્પપુણ્યો ધ્રુવો ભવાન્

તથાપિ દુઃખં ન ભવાન્ કર્તુમર્હસિ પુત્રક ।
યસ્ય યાવત્સ તેનૈવ સ્વેન તુષ્યતિ માનવઃ

યદિ તે દુઃખમત્યર્થં સુરુચ્યા વચસાભવત્ ।
તત્પુણ્યોપચયે યત્નં કુરુ સર્વફલપ્રદે

સુશીલો ભવ ધર્માત્મા મૈત્રઃ પ્રાણિહિતે રતઃ ।
નિમ્નં યથાપઃ પ્રવણાઃ પાત્રમાયાન્તિ સમ્પદઃ

ધ્રુવ ઉવાચ
અમ્બ યત્ત્વમિદં પ્રાત્થ પ્રશમાય વચો મમ ।
નૈતદ્દુર્વાચસા ભિન્ને હૃદયે મમ તિષ્ઠતિ

સો ઽહં તથા યતિષ્યામિ યથા સર્વોત્તમોત્તમમ્ ।
સ્થાનં પ્રાપ્સ્યામ્યશોષાણાં જગતામભિ પૂજિતમ્

સુરુચિર્દયિતા રાજ્ઞસ્તસ્યા જાતોસ્મિ નોદરાત્ ।
પ્રભાવં પશ્ય મેંબ ત્વં વૃદ્ધસ્યાપિ તવોદરે

ઉત્તમઃ સ મમ ભ્રાતા યો ગર્ભેણ ધૃતસ્તયા ।
સ રાજાસનમાપ્નોતુ પિત્રા દત્તં તથાસ્તુ તત્

નાન્યદત્તમભીપ્સ્યામિ સ્તાનમમ્બ સ્વકર્મણા ।
ઇચ્છામિ તદહં સ્થાનં યત્ર પ્રાપ પિતા મમ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
નિર્જગામ ગૃહાન્માતુરિત્યુક્ત્વા માતરં ધ્રુવઃ ।
પુરાચ્ચ નિર્ગમ્ય તતસ્તદ્બાહ્યોપવનં યયો

સ દદર્શ મુનીંસ્ તત્ર સપ્તપૂર્વાગતાન્ધ્રુવઃ ।
કુષ્માજિનોત્તરીયેષુ વિષ્ટરેષુ સમાસ્થિતાન્

સ રાજપુત્રસ્તાન્સર્વાન્પ્રણિપત્યાભ્ય ભાષત ।
પ્રશ્રયાવનતઃ સમ્યગભિવાદનપૂર્વકમ્

ધ્રુવ ઉવાચ
ઉત્તાનપાદતનયં માં નિબોધત સત્તમાઃ ।
જાતં સુનીત્યાં નિર્વેદાદ્યુષ્માકં પ્રાપ્તમન્તિકમ્

ઋષય ઊચુઃ
ચતુઃપઞ્ચા બ્દસંભૂતો બાલસ્ત્વં તૃપનન્દન ।
નિર્વેદકારણં કિઞ્ચિત્તવ નાદ્યાપિ વર્તતે

ન ચિન્ત્યં ભવતઃ કિઞ્ચિદ્ધ્રયતે ભૂપતિઃ પિતા ।
ન ચૈવૈષ્ટ વિયોગાદિ તવ પશ્યામ બાલક

શરીરે ન ચ તે વ્યાધિરસ્માભિર્ ઉપલક્ષ્યતે ।
નિર્વેદઃ કિન્નિમિત્તસ્તે કથ્યતાં યદિ વિદ્યતે

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃ સ કથયામાસ સુરુચ્યા યદુદાહૃતમ્ ।
તન્નિશમ્ય તતઃ પ્રોચુર્મુનયસ્તે પરસ્પરમ્

અહો ક્ષાત્રં પરં તેજો બાલસ્યાપિ યદક્ષમા ।
સપત્ન્યા માતુરુક્તં યદ્ધૃદયાન્નાપસર્પતિ

ભોભોઃ ક્ષત્રિયદાયાદઃ નિર્વેદાદ્યત્ત્વાયાધુના ।
કર્તું વ્યવસિતં તન્નઃ કથ્યતાં યદિ રોચતે

યચ્ચ કાર્યં તવાસ્માભિઃ સાહાય્યમમિતદ્યુતે ।
તદુચ્યતાં વિવક્ષુસ્ત્વમસ્માભિર્ ઉપલક્ષ્યસે

ધ્રુવ ઉવાચ
નાહ મર્થમભીપ્સામિ ન રાજ્યં દ્વિજસત્તમાઃ ।
તત્સ્થાનમેકમિચ્છામિ ભુક્તં નાન્યેન યત્પુરા

એતન્મે ક્રિયતાં સમ્યક્કથ્યતાં પ્રાપ્યતે યથા ।
સ્થાનમગ્ર્યં સમસ્તેભ્યઃ સ્થાનેભ્યો મુનિસત્તમાઃ

મરીચિરુવાચ
અનારાધિતગોવિન્દૈર્ નરૈઃ સ્થાનં નૃપાત્મજ ।
ન હિ સંપ્રાપ્યતે શ્રેષ્ઠં તસ્માદારાધયાચ્યુતમ્

અત્રિરુવાચ
પરઃ પરાણાં પુરુષો યસ્ય તુષ્ટો જનાર્દનઃ ।
સંપ્રાપ્નોત્યક્ષયં સ્થાનમેતત્સત્યં મયોદિતમ્

અઙ્ગિરા ઉવાચ
યસ્યાન્તઃ સર્વમેવેદમચ્યુતસ્યાવ્યયાત્મનઃ ।
તમારાધય ગોવિન્દં સ્થાનમગ્ર્યં યદીચ્છસિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ
પરં બ્રહ્મ પરં ધામ યો ઽસૌ બ્રહ્મ તથા પરમ્ ।
તમારાધ્ય હરિં યાતિ મુક્તિમપ્યતિ દુર્લભામ્

પુલહ ઉવાચ
ઐન્દ્રમિન્દ્રઃ પરં સ્થાનં યમારાધ્ય જગત્પતિમ્ ।
પ્રાપ યજ્ઞપતિં વિષ્ણું તમારાધય સુવ્રત

ક્રતુરુવાચ
યો યજ્ઞપુરુષો યજ્ઞો યોગેશઃ પરમઃ પુમાન્ ।
તસ્મિંસ્તુષ્ટે યદપ્રાપ્યં કિન્તદસ્તિ જનાર્દને

વસિષ્ઠ ઉવાચ
પ્રાપ્નોષ્યારાધિતે વિષ્ણૌ મનસા યદ્યદિચ્છતિ ।
ત્રેલોક્યાન્તર્ગતં સ્થાનં કિમુ વત્સોત્તમોત્તમમ્

ધ્રુવ ઉવાચ
આરાધ્યઃ કથિતો દેવો ભવદ્ભિઃ પ્રણતસ્ય મે ।
મયા તત્પરીતોષાય યજ્જપ્તવ્યં તદુચ્યતામ્

યથા ચારાધનં તસ્ય મયા કાર્યં મહાત્મનઃ ।
પ્રસાદસુમુખાસ્તન્મે કથયન્તુ મહર્ષયઃ

ઋષય ઊચુઃ
રાજપુત્ર યથા વિષ્ણોરારાધનપરૈર્ નરૈઃ ।
કાર્યમારાધનં તન્નો યથાવચ્છ્રોતુમર્હસિ

બાહ્યાર્થાદખિલાચ્ચિત્તં ત્યાજયેત્પ્રથમં નરઃ ।
તસ્મિન્નેવ જગદ્ધામ્નિ તતઃ કુર્વિત નિશ્ચલમ્

એવમેકાગ્રચિત્તેન તન્મયેન ધૃતાત્મના ।
જપ્તવ્યં યન્નિ બોધૈતત્તન્રઃ પાર્થિવનન્દન

હિરણ્યગર્ભપુરુષપ્રધાનવ્યક્તરૂપિણે ।
ઓં નમો વાસુદેવાય શુદ્ધજ્ઞાનસ્વરૂપિમે

એતજ્જજાપ ભગવાન્ જપ્યં સ્વાયંભુવો મનુઃ ।
પિતામહસ્તવ પુરા તસ્ય તુષ્ટો જનાર્દનઃ

દદો યથાભિલષિતાં સિદ્ધિં ત્રૈલોક્યદુર્લભામ્ ।
તથા ત્વમપિ ગોવિન્દં તોષયૈતત્સદા જપન્