વિગ્રહવ્યાવર્તની · શ્લોક 21-40

ઇહ પૂર્વં ચેત્ પ્રતિષેધઃ પશ્ચાચ્ ચ પ્રતિષેધ્યં । નિઃસ્વભાવ્યં નોપપન્નં । અસતિ હિ પ્રતિષેધ્યે કસ્ય પ્રતિષેધઃ ॥ અથ પશ્ચાત્ પ્રતિષેધઃ પૂર્વં પ્રતિષેધ્યમ્ ઇતિ ચ નોપપન્નં । સિદ્ધે હિ પ્રતિષેધ્યે કિં પ્રતિષેધઃ કરોતિ । અથ યુગપત્પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યે તથાપિ ન પ્રતિષેધ્યઃ પ્રતિષેધ્યસ્યાર્થસ્ય કારણં પ્રતિ ન પ્રતિષેધ્યઃ । ન પ્રતિષેધસ્ય ચ । યથા યુગપદુત્પન્નયોર્ ગોવિષાણયોઃ નૈવ દક્ષિણં સવ્યસ્ય કારણં સવ્યં વા દક્ષિણસ્ય ગારણં ભવતીતિ । તત્ર યદ્ ઉક્તં નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવા ઇતિ તન્ ન ।
અત્રોચ્યતે । યત્ તાવદ્ ભવતોક્તં
સર્વેષાં ભાવાનાં સર્વત્ર ન વિદ્યતે સ્વભાવશ્ ચેત્ ।
ત્વદ્વચનમ્ અસ્વભાવં ન નિવર્તયિતું સ્વભાવમ્ અલમ્ ઇતિ । [1]
અત્ર બ્રૂમઃ ।
હેતુપ્રત્યયસામગ્રાં પૃથગ્ભાવે ઽપિ મદ્વચો ન યદિ ।
નનુ શૂન્યત્વં સિદ્ધં ભાવાનામ્ અસ્વભાવત્વાત્

યદિ મદ્વચો હેતૌ નાસ્તિ મહાભૂતેષુ સંપ્રયુક્તેષુ વિપ્રયુક્તેષુ વા પ્રત્યયેષુ નાસ્તિ । ઉરઃકણ્થોજિહ્વાદન્તતાલુનાસિકમૂર્ધપ્રભૃતિષુ ય + + સામગ્ર્યામ્ અસ્તિ હેંપ્રત્યયસામગ્રીં વિનિર્મુક્તં પૃથગ્ વાસ્તિ । તસ્માન્ નિઃસ્વભાવા નિઃસ્વભાવત્વાચ્ છૂન્યં । એવં । નનુ શૂન્યત્વં સિદ્ધં નિઃસ્વભાવત્વાદ્ અસ્ય મદીયવચસઃ । યથા ચૈતન્ મદ્વચં નિઃસ્વભાવત્વાચ્ છૂન્યં । તથા સર્વભાવા નિઃસ્વભાવત્વાચ્ છૂન્યા ઇતિ । યદ્ ભવતોક્તં ત્વદીયવચસઃ શૂન્યત્વાત્ શૂન્યતા સર્વભાવાનાં નોપપદ્યત ઇતિ તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
યશ્ ચ પ્રતીત્ય ભાવાનાં શૂન્યતેતિ તં બ્રૂ + + ।
યસ્ તુ પ્રતીત્યભાવો ભવતિ હિ તસ્યાસ્વભાવત્વં

શૂન્યતાર્થઞ્ ચ ભવાન્ ભાવાનામ્ અનવસમ્ય શૂન્યતાર્થમ્ અજ્ઞાત્વા પ્રવૃત્તિ ઉપાલમ્ભં વક્તું ત્વદ્વચનસ્ય શૂન્યત્વાત્ ત્વદ્વચનસ્ય નિઃસ્વભાવત્વાદ્ એવં ત્વદ્વચનેન નિઃસ્વભાવેન ભાવાનાં સ્વભાવપ્રતિષેધો નોપપદ્યત ઇતિ । ઇહ હિ યઃ પ્રતીત્ય ભવાનાં ભાવઃ સા શૂન્યતા । કસ્માન્ નિઃસ્વભાવત્વાત્ । યે હિ પ્રતીત્યસમુત્પાન્ના ભાવાસ્ તે સ સસ્વભાવા ભવન્તિ । સ્વભાવાભાવાત્ । તસ્માદ્ ધેતુપ્રત્યયાપેક્ષત્વાત્ । યદિ હિ સ્વભાવતો ભાવા ભવેયુઃ । પ્રત્યાખ્યાયાપિ હેતુપ્રત્યયાંશ્ ચ ભવેયુઃ । ન ચેવં ભવન્તિ । તસ્માન્ નિઃસ્વભાવાઃ નિઃસ્વભાવત્વાચ્ છૂન્યા ઇત્ય્ અભિધીયન્તે । એવં મદીયમ્ અપિ વચનં । પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાન્ નિઃસ્વભાવં નિઃસ્વભાવત્વાત્ શૂન્યમ્ ઇત્ય્ ઉપપન્નં ।
યથા ચ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્ સ્વભાવશૂન્યાઃ । રથપટઘટાદયઃ સ્વેષુ સ્વેષુ કાર્યેષુ કાષ્ઠાહણમૃત્તિકહરણમધૂદકપયસાં ધારણા શીતવાતાતપપરિત્રાણપ્રભૃતિષુ વર્તન્તે । એવમ્ ઇદં મદીયવચનં પ્રત્યયસમુત્પન્નત્વાન્ નિઃસ્વભાવં નિઃસ્વભાવત્વપ્રસાધનં પ્રત્યયભાવાનાં વર્તતે । ત્ર યદ્ ઉક્તં । નિઃસ્વભવત્વાત્ ત્વદીયવચનસ્ય શૂન્યત્વં શૂન્યત્વાત્ તસ્ય ચ તેન સર્વભાવસ્વભાવપ્રતિષેધ ઉપપન્નમ્ ઇતિ તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
નિર્મિતકો નિર્મિતકં માયાપુરુષ સ્વમાયયા સૃષ્ટમ્ ।
પ્રતિષેધયતિ યદ્વત્ પ્રતિષેધો યં તથૈવ સ્યાત્

યથા નિર્મિતકઃ પુરુષમ્ અભ્યાપતં તુ કશ્ચિદ્ અર્થેન વર્તમાનં પ્રતિષેધયેત્ । માયાકારેણ વા સૃષ્ટો માયાપુર્ન્ષો ઽન્યં માયાપુરુષ સમભ્યવ તન્ ન કસ્મિન્શ્ચિદ્ અર્થે વર્તમાનં પ્રતિષેધયેત્ । તત્ર યો નિર્મિતકઃ પુરુષઃ પ્રતિષેધ્યતે સ શૂન્યઃ યઃ પ્રતિષેધયતિ સો ઽપિ માયાપુરુષઃ શૂન્ય એવમ્ એવ મદ્વચનેન શૂન્યેન સર્વભાવાનાં સ્વભાવપ્રતિષેધ ઉપપન્નઃ ॥ તત્ર યદ્ ભવતોક્તં । શૂન્યત્વાત્ ત્વદ્વચનસ્ય સર્વભાવસ્વભાવપ્રતિષેધો નોપપન્નમ્ ઇતિ ન તન્ ન । ષટ્કોટિકો વાદ ઉક્તઃ સ એવં પ્રતિસિદ્ધઃ નૈવ હ્ય્ એવં સતિ ન સર્વભાવાન્તર્ગતં મદ્વચનં નાપ્ય્ અશૂન્યં નાપિ સર્વભાવાશૂન્યાઃ ।
યત્ પુનર્ ભવતોક્તમ્
અથ સસ્વભાવમ્ એતદ્ વાક્યં પૂર્વા હતા પ્રતિજ્ઞા તે
વૈષમિકત્વં તસ્મિન્ વિશેષહેતુશ્ ચ વક્તવ્ય ઇત્ય્ [2]
અત્રાપિ બ્રૂમઃ ।
ન સ્વાભાવિકમ્ એતદ્ વાક્યં તસ્માન્ ન વાદહાનિર્ મે ।
નાસ્તિ ચ વૈષમિકત્વં વિશેસહેતુશ્ ચ ન નિગદ્યઃ

ન તાવદ્ એતન્ મમ વચનં પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્ સ્વભાવોપપન્નં યથા પૂર્વમ્ ઉક્તં । સ્વભાવાનુપપન્નત્વાત્ શૂન્યં । યસ્માચ્ ચ ઇદમ્ અપિ મદ્વચનં શૂન્યં શેષાપિ સર્વભાવાઃ શૂન્યાસ્ તસ્માન્ નાસ્તિ વૈષમિકત્વં । યદિ હિ વયં બ્રૂમઃ । ઇદં વચનમ્ અશૂન્યં શેષાઃ સર્વભાવાઃ શૂન્યા ઇતિ તતો વૈષમિકત્વં । સ્યાન્ ન ચૈતદ્ એવં તસ્માન્ ન વૈષમિકત્વં । યસ્માચ્ ચ વૈષમિકત્વં ન સંભવતિ ઇદં વચનમ્ અશૂન્યં શેષાઃ પુનઃ સર્વભાવાઃ શૂન્યા ઇતિ । તસ્માદ્ અસ્માભિર્ વિશેષહેતુર્ અપિ ન વક્તવ્યઃ અનેન ઇદં વચનં અશૂન્યં સર્વભાવાઃ પુનઃ શૂન્યા ઇતિ । તત્ર યદ્ ભવતોક્તં વાદહાનિસ્ તે વૈષમિકત્વં ચ વિશેષહેતુશ્ ચ ત્વયા વક્તવ્ય ઇતિ તન્ ન ।
યત્ પુનર્ ભવતોક્તં ।
મા શબ્દવદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અસ્માત્ તે બુદ્ધિર્ ન ચૈતદ્ ઉપપન્નં ।
શબ્દેન હ્ય્ અત્ર સતા ભવિષ્યતો વારણં તસ્યેતિ । [3]
અત્ર બ્રૂમઃ ।
મા શબ્દવદ્ ઇતિ નાયં દૃષ્ટાન્તો યસ્ ત્વયા મમારહ્ધઃ ।
શબ્દેન હિ તચ્ ચ શબ્દસ્ય વારણં નૈદમ્ એવ ચઃ

નાપ્ય્ અયમ્ અસ્માકં દૃષ્ટાન્તઃ । યથા કશ્ચિન્ મા શબ્દં કર્ષીર્ ઇતિ બ્રુવં શબ્દમ્ એવ કરોતિ શબ્દઞ્ ચ પ્રતિષેધયતિ । યદ્વત્ શૂન્યેન વચનેન શૂન્યતાં પ્રતિષેધયતિ । કિં કારણં । અત્ર હિ દૃષ્ટાન્તે શબ્દેન શબ્દસ્ય વ્યાવર્તનં ક્રિયતે । ન ચૈતદ્ એવં વયં બ્રૂમઃ । નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવાઃ નિઃસ્વભાવત્વાત્ તદ્ અશૂન્યામ્ ઇતિ ।
કિં કરણં
નૈઃસ્વભાવ્યાનાં ચેન્ નૈઃસ્વાભાવ્યેન વારણં યદિ હિ ।
નૈઃસ્વભાવ્યનિર્વૃત્તૌ સ્વભાવ્યં હિ પ્રસિદ્ધં સ્યાત્

યથા મા શબ્દમ્ ઇતિ શબ્દેન શબ્દસ્ય વ્યાવર્તનં ક્રિયતે । એવં યદિ નૈઃસ્વભાવ્યેન વચનેન નૈઃસ્વભાવ્યાનાં વ્યાવર્તનં ક્રિયતે તતો ઽયં દૃષ્ટાન્તોપપન્નઃ સ્યાત્ । ઇહ તુ નૈઃસ્વભાવ્યેન વચનેન ભાવાનાં સ્વભાવપ્રતિષેધઃ ક્રિયતે । એવં યદિ નૈઃસ્વભાવ્યેન વચનેન નિઃસ્વભાવાનાં નૈઃસ્વભાવ્યપ્રતિષેધઃ ક્રિયતે । નૈઃસ્વભવ્યપ્રતિષેધાદ્ એવ સસ્વભાવા ભવેયુઃ । સસ્વભાવત્વાદ્ અશૂન્યાઃ સ્યુઃ । શૂન્યતાઞ્ ચ વયં ભાવાનામ્ આચક્ષ્મહે નાશૂન્યતામ્ ઇત્ય્ અદૃષ્ટાન્ત એવાયમ્ ઇતિ ।
અથ વા નિર્મિતકાયાં યથા સ્ત્રિયાં સ્ત્રિયમ્ ઇત્ય્ અસત્ગ્રાહમ્ ।
નિર્મિતકઃ પ્રતિહન્યાત્ કસ્યચિદ્ એવં ભવેદ્ એત્તત

અથ વા કસ્યચિત્ પુરુષસ્ય નિર્મિતકાયાં સ્ત્રિયાં સ્વભાવશૂન્યાયાં પરમાર્થતઃ સ્ત્રિયમ્ ઇત્ય્ અસદ્ગ્રાહઃ । સ્યાદ્ એવ તસ્યાં તેનાસદ્ગ્રાહેણ રાગમ્ ઉત્પાદયેત્ । તદ્ યથા તથાગતેન વા તચ્છ્રાવકેણ વા નિર્મિતકો નિર્મિતઃ સ્યાત્ । તથાગતાધિષ્ઠાનેન વા તથાગતસ્રાવકાધિષ્ઠાનેન વા તસ્ય તમ્ અસદ્ગ્રાહં વિનિવર્તયેત્ । એવમ્ એવ નિર્મિતકોપમેન શૂન્યેન વચનેન નિર્મિતકસ્ત્રીસદૃશ્યેષુ નિઃસ્વભાવેષુ યો ઽયં સ્વબ્બાવગ્રાહઃ સ નિવર્ત્યતે સ પ્રતિષિધ્યતે । તસ્માદ્ અયમ્ અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ શૂન્યતાપ્રસાધનં પ્રત્યુપપદ્યમાનો નેતરઃ ।
અથ વા સાધ્યસમો યં હેતુર્ ન હિ વિદ્યતે ધ્વનેઃ સત્તા ।
સંવ્યવહારઞ્ ચ વયં નાનભ્યુપગમ્ય કથયામઃ

મા શબ્દવદ્ ઇતિ સાધ્યસમ એવાયં હેતુઃ । કસ્માત્ સર્વભાવાનાં નૈઃસ્વભાવ્યેનાવિશિષ્ટત્વાત્ । ન હિ તસ્ય ધ્વનેઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્ । સ્વભવં સત્તાઃ વિદ્યતે । તસ્યાઃ સ્વભાવસત્તાયાઃ અવિદ્યમાનત્વાત્ ।
યદ્ ઉક્તં
શબ્દેન હ્ય્ અત્ર સત્તા ભવિષ્યતો વારણં તસ્યેતિ ।
તત્ વ્યાહન્યતે ।
અપિ ચ ન વયં વ્યવહારસત્યં પ્રત્યાખ્યાય વ્યવહારસત્યમ્ અનભ્યુપગમ્ય કથયામઃ । શૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ । ન હિ વ્યવહારસત્યમ્ અનાગમ્ય શક્યા ધર્મદેશના કર્તું ।
યથોક્તં
વ્યવહારમ્ અનાશ્રિત્ય પરમાર્થો ન દેશ્યતે ।
પરમાર્થમ્ અનાગમ્ય નિર્વાણં નાધિગમ્યત ઇતિ । [= મ્મ્ક્ 24.18]
તસ્માન્ મદ્વચનવત્ શૂન્યાઃ સર્વભાવાઃ સર્વભાવાનાઞ્ ચ નિઃસ્વભાવત્વમ્ ઉભયથોપપદ્યમાનમ્ ઇતિ ॥
યત્ પુનર્ ભવતોક્તં ।
પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યો ઽપ્ય્ એવમ્ ઇતિ મતં ભવેત્ તદ્ અસદ્ એવ ।
એવં તવ પ્રતિજ્ઞા લક્ષણતો દૂષ્યેત ન મમેતિ । [4]
અત્ર બ્રૂમઃ ।
યદિ કાચન પ્રતિજ્ઞા તત્ર સ્યાન્ ન મે તત્* એષ મે ભવેદ્ દોષઃ ।
નાસ્તિ ચ મમ પ્રતિજ્ઞા તસ્માન્ નૈવાસ્તિ મે દોષઃ

યદિ ચ કાચિન્ મમ પ્રતિજ્ઞા સ્યાત્ તતો મમ પ્રતિજ્ઞાલક્ષણપ્રાપ્તત્વાત્ સ પૂર્વકો દોષઃ । યથા ત્વયોક્તં ભાવાઃ તથા મમ સ્યાન્ ન ચ મમ કાચિદ્ અસ્તિ પ્રતિજ્ઞા । તસ્માત્ સર્વહ્હાવેષુ શૂન્યેષ્વ્ અત્યન્તોપશાન્તેષુ પ્રકૃતિવિવિક્તેષુ કુતઃ પ્રતિજ્ઞાલક્ષણપ્રાપ્તિઃ કુતઃ પ્રતિજ્ઞાલક્ષણતાપ્રાપ્તિકૃતો દોષઃ । તત્ર યત્ ભવતોક્તં પ્રતિજ્ઞાલક્ષણપ્રાપ્તત્વાત્ તવૈવ દોષ ઇતિ તન્ નાસ્તિ ।
યત્ પુનર્ ભવતોક્તં
પ્રત્યક્ષેણ હિ તાવદ્ યદ્ય્ ઉપલભ્ય નિવર્તયસિ ભાવાન્
તન્ નાસ્તિ પ્રત્યક્ષં ભાવા યેનોપલભ્યંત । [5]
અનુમાનં પ્રત્યુક્તં પ્રત્યક્ષેણાગમોપમાને
ચાનુમાનાગમસાધ્યા યે ઽર્થા દૃષ્ટાન્તસાધ્યાશ્ ચેતિ । [6]
અત્ર વયં બ્રૂમઃ ।
યદિ કિઞ્ચિદ્ ઉપલભેયં પ્રવર્તેયં નિવર્તયેયં વા ।
પ્રત્યક્ષાદિભિર્ અર્થૈસ્ તદભાવાન્ મે ઽનુપાલમ્ભઃ

યદ્ય્ અહં કિઞ્ચિદ્ અર્થમ્ ઉપલભેયં પ્રત્યક્ષાનુમાનોપ + + + + હેતુભિઃ પ્રમાણૈઃ । ચતુર્ણાં વા પ્રમાણાનાં । અન્યતમાન્યતમેન । અત એવં પ્રવર્તયેયં વાર્થમ્ એવાહં કિઞ્ચિન્ નોપલભતે તસ્માન્ ન પ્રવર્તયામિ ન નિવર્તયામિ । તત્રૈવં સતિ યૌ ભવતોપાલમ્ભોક્તઃ । યદિ પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણાનામ્ અન્યતમેન ઉપલભ્ય ભાવાન્ વિનિવર્તયસીતિ । નનુ ભવતોક્તાનિ પ્રમાણાનિ ન સન્તિ તૈશ્ ચ પ્રમાણૈર્ અપિ ગમ્યાર્થા ઇતિ સ મે ભવત્ય્ એવાનુપાલમ્ભ ઇતિ ।
+ + + + ।
યદિ ચ પ્રમાણતસ્ તેષાં તેષાં પ્રસિદ્ધિર્ અર્થાનામ્ ।
તેષાં પુનઃ પ્રસિદ્ધિં બ્રૂહિ કથં તેષાં પ્રમાણાનાં

પ્રસિદ્ધિર્ ઇતિ
યદિ ચ પ્રમાણતસ્ તેષાં તેષામ્ અર્થાનાં પ્રમેયાનાં સિદ્ધિં મન્યસે યથા માનૈર્ મેયાનાં । તથા તેષામ્ ઇદાનીં પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનાગમાનાં ચતુર્ણાં પ્રમાણાનાં કુતઃ પ્રસિદ્ધિઃ । યદિ તાવન્ નિઃપ્રમાણાનાં પ્રમાણં સ્યાન્ નાદેઃ સિદ્ધિસ્ તત્રાસ્તિ નૈવ મધ્યસ્ય નાન્તસ્ય । યદિ પુનઃ મન્યસે પ્રમાણૈઃ પ્રસિદ્ધિઃ પ્રમાણતો ઽર્થાનાં પ્રસિદ્ધિર્ ઇતિ । હીયતે પ્રતિજ્ઞા ।
તથાપિ
અન્યૈઃ યદિ પ્રમાણૈઃ પ્રમાણસિધિર્ ભવત્ય્ અનવસ્થા સ્યાન્ ।
નાદેઃ સિદ્ધિસ્ તત્રાસ્તિ નૈવ મધ્યસ્ય નાન્તસ્ય

યદિ પુનર્ મન્યસે । પ્રમાણૈઃ પ્રમેયાણાં પ્રસિદ્ધિસ્ તેષાં પ્રમાણાનામ્ અન્યૈઃ પ્રમાણૈઃ પ્રસિદ્ધિર્ અનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ । અનવસ્થાપ્રસઙ્ગે કો દોષઃ ।
નાદેઃ સિદ્ધિસ્ તત્રાસ્તિ નૈવ મધ્યસ્ય નાન્તસ્ય ।
અસ્યાનવસ્થાપ્રસઙ્ગે આદેઃ સિદ્ધિર્ નાસ્તિ । કિં કારણં તેષમ્ અપિ હિ પ્રમાણાનામ્ અન્યૈઃ પ્રમાણૈઃ સિદ્ધિસ્ તેષામ્ અન્યૈર્ ઇતિ નાસ્ત્ય્ આદિઃ । આદેર્ અસદ્ભાવાત્ કુતો મધ્યં કુતો અન્તઃ । તસ્માત્ તેષાં પ્રમાણાનામ્ અન્યૈઃ પ્રમાણૈઃ પ્રસિદ્ધિઃ નોપપદ્યતેતિ ।
તેષામ્ અથ પ્રમાણૈર્ વિના પ્રસિદ્ધિઃ વિહીયતે વાદઃ ।
વૈષમિકત્વં તસ્મિન્ વિશેષહેતુશ્ ચ વક્તવ્યઃ

અથ મન્યસે તેષાં પ્રમાણાનાં વિના પ્રમાણૈઃ પ્રસિદ્ધિઃ પ્રમેયાનાં પુનર્ અર્થાનાં પ્રમાણૈઃ પ્રસિદ્ધિર્ ઇતિ । એવં સતિ યસ્ તે વાદઃ પ્રમાણૈઃ પ્રસિદ્ધિર્ અર્થાનામ્ ઇતિ હીયતે વૈષમિકત્વઞ્ ચ ભવતિ । કેષાઞ્ચિત્ । અર્થાનાં પ્રમાણૈઃ પ્રસિદ્ધિઃ કેષાઞ્ચિન્ નેતિ વિશેષહેતુશ્ ચ વક્તવ્યઃ । યેન હેતુના કેષાંચિદ્ અર્થાનાં પ્રમાણૈઃ પ્રસિદ્ધિઃ કેષાઞ્ચિન્ નેતિ । સા ચ નોપદિષ્ટઃ તસ્માદ્ ઇયમ્ અપિ કલ્પના નોપપન્નેતિ ।
અત્રાહ । પ્રમાણાન્ય્ એવ મમ સ્વાત્માનં પરાત્માનઞ્ ચ પ્રસાધયન્તિ । યથોક્તં ।
દ્યોતયતિ સ્વાત્માનં યથા હુતાસઃ તથા પરાત્માનં ।
સ્વપરાત્માનાવ્ એષાં પ્રસાધયન્તિ પ્રમાણાનિ ।
પરમ્ ઇવ સ્વાત્માનં પરાત્માનઞ્ ચેતિ ॥
અત્રોચ્યતે ।
વિષમોપન્યાસો ઽયં ન હ્ય્ આત્માનં પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ ।
ન હિ તસ્યાનુપલબ્ધિઃ દૃષ્ટા તમસીવ કુમ્ભસ્ય

વિષમ એવાયમ્ ઉપન્યાસઃ । અગ્નિવત્ પ્રમાણાનિ સ્વાત્માનઞ્ ચ પ્રસાધયન્તિ પરાત્માનઞ્ ચ પ્રસાધયન્તીતિ । ન હ્ય્ અગ્નિર્ આત્માનં પ્રકાશયતિ । યદિ હિ યથા પ્રાગ્ એવાગ્નિના અપ્રકાશિતસ્ તમસિ કુમ્ભો નોપલભ્યતે । અથોત્તરકાલમ્ ઉપલભ્યતે ઽગ્નિના પ્રકાશિતઃ સન્ એવમ્ એવ યદ્ય્ અગ્નિના ન પ્રકાશિતઃ પ્રાગ્ અગ્નિઃ સ્યાદ્ ઉત્તરકાલમ્ અગ્નેઃ પ્રકાશનં સ્યાત્ । અતઃ સ્વાત્માનં પ્રકાશયેન્ નૈતદ્ એવં । તસ્માદ્ ઇયમ્ અપિ કલ્પના નોપપદ્યન્તેતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
યદિ ચ સ્વાત્માનમ્ અયં ત્વદ્વચનેન પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ ।
પરમ્ ઇવ ન ત્વ્ આત્માનં પરિધક્ષ્યત્ય્ અપિ હુતાશઃ

યદિ ચ ત્વદ્વચનેન યથા પરાત્માનં પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ એવમ્ એવ સ્વાત્માનમ્ અપિ પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિર્ ઇતિ । નનુ યથા પરાત્માનં દહતિ । એવમ્ એવ સ્વાત્માનમ્ અપિ ધક્ષ્યતીતિ । ન ચૈતદ્ એવં । તત્ર યદ્ ઉક્તં પરાત્માનમ્ ઇવ સ્વાત્માનં પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિર્ ઇતિ તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
યદિ ચ સ્વપરાત્માનૌ ત્વદ્વચનેન પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ ।
પ્રછાદયિષ્યતિ તમઃ સ્વપરાત્માનૌ હુતાશ ઇવ

યદિ ચ ભવતો ભવતો મતેન સ્વાત્માપરાત્માનૌ પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ । નન્વ્ ઇદાનીં પ્રતિપક્ષભૂતતમો ઽપિ સ્વપરાત્માનૌ છાદયેત્ । નૈતદ્ ઇષ્ટં । તત્ર યદ્ ઉક્તં સ્વપરાત્માનૌ પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિર્ ઇતિ તન્ ન ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
નાસ્તિ તમશ્ ચ જ્વલને યત્ર ચ તિષ્ઠતે પરાત્મનિ જ્વલનઃ ।
કુરુતે કથં પ્રકાશં સ હિ પ્રકાશો અન્ધકારવધઃ

ઇહ ચાગ્નૌ નાસ્તિ તમઃ । નાપિ ચ યત્રાગ્નિસ્ તત્રાસ્તિ તમઃ । પ્રકાશશ્ ચ નામ તમસઃ પ્રતિઘાતસ્ તત્ર કથમ્ અસ્ય તમસઃ । પ્રતિઘાતમ્ અગ્નિઃ કરોતિ । યસ્ય પ્રતિઘાતત્ સ્વપરાત્માનૌ પ્રકાશયતીતિ ॥
આહ । યદ્ યસ્માદ્ એવં નાગ્નૌ તમો ઽસ્તિ । નાપિ યત્રાગ્નિસ્ તત્ર તમો ઽસ્તિ । યસ્માદ્ એવં સ્વપરાત્માનૌ ન પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ । તેન હ્ય્ ઉત્પદ્યમાનેનૈવાગ્નિના તમસઃ પ્રતિઘતઃ કુતઃ તસ્માન્ નાગ્નૌ તમો ઽસ્તિ । નાપિ યત્રાગ્નિઃ તત્ર તમો ઽસ્તિ । યસ્માદ્ ઉત્પદ્યમાન એવોભયં પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ સ્વાત્માનં પરાત્માનઞ્ ચેતિ ।
અત્રોચ્યતે
ઉત્પદ્યમાન એવ પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિર્ ઇત્ય્ અસદ્વાદઃ ।
ઉત્પદ્યમાન એવ પ્રાપ્નોતિ તમો ન હિ હુતાશઃ

અયમ્ અગ્નિર્ ઉત્પદ્યમાન એવ પ્રકાશયતિ સ્વાત્માનં પરાત્માનઞ્ ચેતિ । નાયમ્ ઉપપદ્યતે વાદઃ । કસ્માન્ ન હ્ય્ ઉત્પદ્યમાન એવાગ્નિઃ તમઃ પ્રાપ્નોતિ । અપ્રાપ્તત્વાન્ નૈવોપહન્તિ । તમસશ્ ચાનુપઘાતાન્ નાસ્તિ પ્રકાશઃ ।
અપ્રાપ્તો ઽપિ જ્વલનો યદિ વા પુનર્ અન્ધકારમ્ ઉપહન્યાત્ ।
સર્વેષુ લોકધાતુષુ તમો ઽયમ્ ઇહ સંસ્થિત ઉપહન્યાત્

અથાપિ મન્યસે અપ્રાપ્તો ઽપ્ય્ અગ્નિર્ અન્ધકારમ્ ઉપહન્તીતિ । નન્વ્ ઇદાનીમ્ ઇહ સંસ્થિતો અગ્નિઃ સર્વલોકધાતુસ્થમ્ ઉપહનિષ્યતિ તમઃ તુલ્યાયામ્ અપ્રાપ્તો ન ચૈતદ્ એવં દૃષ્ટં । તસ્માદ્ અપ્રાપ્યૈવાગ્નિર્ અન્ધકારમ્ ઉપહન્તીતિ યદ્ ઇષ્ટં । તન્ ન ।
યદિ ચ સ્વતઃ પ્રમાણસિદ્ધિર્ અનપેક્ષ્ય તે પ્રમેયાણિ ।
ભવતિ પ્રમાણસિદ્ધિઃ નાપરાપેક્ષા હિ સિદ્ધિર્ ઇતિ