વિગ્રહવ્યાવર્તની · શ્લોક 61-70

ન હિ વયં ધર્માણાં સ્વભાવં પ્રતિષેધયામઃ । ધર્મવિનિર્મુક્તસ્ય વા કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય સ્વભાવમ્ અભ્યુપગચ્છામઃ । નન્વ્ એવં સતિ ય ઉપાલમ્ભો ભવતિ । યદિ ધર્મા નિઃસ્વભાવાઃ કસ્ય ખલ્વ્ ઇદાનીમ્ અન્યસ્યાર્થસ્ય ધર્મવિનિર્મુક્તસ્ય સ્વભાવો ભવતિ । સ યુક્તમ્ એવોપદેષ્ટમ્ ઇતિ । દૂરાપકૃષ્ટમ્ એવૈતત્ ભવતિ ।
યત્ પુનર્ ભવતોક્તં ।
સત એવ પ્રતિષેધો નાસ્તિ ઘટો ગેહ ઇત્ય્ અયં યસ્માત્ ।
દૃષ્ટઃ પ્રતિષેધો ઽયં મતઃ સ્વભાવસ્ય તે તસ્માત્ । [11] ઇત્ય્
અત્ર બ્રૂમઃ ।
સત એવ પ્રતિષેધો યદિ શૂન્યત્વં નન્વ્ અપ્રતિસિદ્ધમ્ ઇદમ્ ।
પ્રતિષેધયતે હિ હ્હવાન્ ભાવાનાં નિઃસ્વભાવત્વં

યદિ સ્વત એવ પ્રતિષેધો ભવતિ । નામતો ભાવાનાં નિઃસ્વભાવત્વં પ્રતિષેધયતિ । નનુ પ્રતિસિધં સર્વભાવાનાં નિઃસ્વભાવત્વં ત્વદ્વચનેન । પ્રતિષેધયસિ ત્વં સદ્ભાવાત્ । નિઃસ્વભાવત્વસ્ય ચ સર્વભાવાનાં પ્રતિસિધત્વાત્ । પ્રતિસિદ્ધા શૂન્યતેતિ
પ્રતિષેધયસે અથ ત્વં શૂન્યત્વં તચ્ ચ નાસ્તિ શૂન્યત્વમ્ ।
પ્રતિષેધઃ સત ઇતિ તે નન્વ્ એષ વિહીયતે વાદઃ

અથ શૂન્યત્વં પ્રતિષેધયસિ ત્વં । સર્વભાવાનાં નિઃસ્વભાવત્વં શૂન્યત્વં નાસ્તિ તચ્ ચ શૂન્યત્વમ્ । યા તર્હિ તે પ્રતિજ્ઞા સતઃ પ્રતિષેધો ભવતિ નાસત ઇતિ સા હીના ॥
કિઞ્ચાન્યત્ ।
પ્રતિષેધયામિ નાહં કિઞ્ચિત્ પ્રતિષેધ્યમ્ અસ્તિ ન ચ કિઞ્ચિત્ ।
તસ્માત્ પ્રતિષેધયસીત્ય્ અધિલય એવ ત્વયા ક્રિયતે

એવમ્ અપિ તુ કૃત્વા યદ્ય્ અહં કિઞ્ચિત્ પ્રતિષેધયામિ તતો યુક્તમ્ એવ વક્તું સ્યાત્ । ન ચૈવહં કિઞ્ચિત્ પ્રતિષેધયામિ તસ્માન્ ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિ ષેધવ્યમ્ અસ્તિ । તસ્માત્ શૂન્યેષુ સર્વભાવેષ્વ્ અવિદ્યમાને પ્રતિષેધ્યે પ્રતિષેધયસીત્ય્ એષ ત્વયાત્ર સદ્ભૂતો ઽધિલયઃ ક્રિયત ઇતિ ॥
યત્ પુનર્ ભવતોક્તં ।
અથ નાસ્તિ સ સ્વભાવઃ કિન્ નુ પ્રતિષિધ્યતે ત્વયાનેન
વચનેન ર્તે વચનાત્ પ્રતિષેધઃ સિધ્યતે હ્ય્ અસતઃ ॥ [12]
અત્ર બ્રૂમઃ ।
યચ્ ચાહં તે વચનાદ્ અસતઃ પ્રતિષેધવચનસિદ્ધિર્ ઇતિ ।
અત્ર જ્ઞાપયતે વાગ્ અસદ્ ઇતિ તન્ ન પ્રતિનિહન્તિ

ય ચ ભવાન્ બ્રવીતિ । સતે ઽપિ વચનાદ્ અસતઃ પ્રતિષેધઃ પ્રતિસિદ્ધઃ તત્ર કિન્ નિઃસ્વભાવાઃ સર્વભાવાઃ ઇતિ । એતદ્ વચનં કરોતીતિ ॥ અત્ર બ્રૂમઃ નિઃસ્વભાવા ઇતિ એતત્ ખલુ વચનં ન નિઃસ્વભાવાન્ સર્વભાવાન્ કરોતિ । કિન્ત્વ્ અસત સ્વભાવ ભાવાનામ્ અસત સ્વભાવાનામ્ ઇતિ જ્ઞાપયતિ । તત્ર કશ્ચિત્ બ્રૂયાદ્ અવિદ્યમાહગૃહે દેવદત્તસ્ તમ્ અસ્તિ ગૃહે દેવદત્ત ઇતિ । તત્રૈનં કશ્ચિત્ પ્રતિબ્રૂયાન્ નાસ્તીતિ । ન તદ્. + + + + + દેવદત્તસ્યાસંભવાં કરોતિ । કિન્તુ જ્ઞાપયતિ કેવલમ્ અસદ્ભાવં ગૃહે દેવદત્તસ્યેતિ ॥ તદ્વા નાસ્તિ સ્વભાવો ભાવાનામ્ ઇત્ય્ એતદ્વચનં ન સ્વભાવાનાં નિઃસ્વભાવત્વં કરોતિ । ભાવેષુ સ્વભાવસ્યાભાવં જ્ઞાપયતિ ॥ તત્ર યદ્ ભવતોક્તં કિમ્ અસતિ સ્વભાવે નાસ્તિ સ્વભાવ ઇત્ય્ એતદ્વચનં કરોતિ । ઋતે ઽપિ વચનાત્ પ્રસિદ્ધિઃ સ્વભાવસ્યાભાવ ઇતિ । તત્ તે ન યુક્તં
યદ્ ઉક્તં
બાલાનામ્ ઇવ મૃગતૃષ્ણાયાં સ યથાજલગ્રાહઃ ।
એવં મિથ્યાગ્રાહઃ સ્યાત્ તે પ્રસિધ્યતે હ્ય્ અસતઃ । [13]
યત્ પુનર્ ભવતો મૃગાતૃષ્ણાયામ્ ઇત્ય્ અત્ર બ્રૂમઃ ।
મૃગતૃષ્ણાદૃષ્ટાન્તે યઃ પુનર્ ઉક્તં ત્વયા મહાંશ્ ચર્ચઃ ।
તત્રાપિ નિર્ણયં શૃણુ યથા સ દૃષ્ટાન્ત ઉપપન્નઃ

ય એવ ત્વયા મૃગતૃષ્ણાદૃષ્ટાન્તે મહાંશ્ ચર્ચ ઉક્તઃ । તત્રાપિ તયા નિર્ણયઃ સ શ્રૂયતાં ઉપપન્ન એવ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ ।
સ યદિ સ્વભાવતઃ સ્યાદ્ ભાવો ન સ્યાત્ પ્રતીત્ય સમુદ્ભૂતઃ ।
યશ્ ચ પ્રતીત્ય હ્હવતિ ગ્રાહો નનુ શૂન્યતા સૈવ

યદિ ચ મૃગતૃષ્ણાયાં સ યથાજલગ્રાહઃ સ્વભાવતઃ સ્યાત્ । ન સ્યાત્ પ્રતીત્યસમુત્પન્નો । યતો મૃગતૃષ્ણાઞ્ ચ પ્રતીત્ય વિપરીતઞ્ ચ દર્શનં પ્રતીત્ય યોનિશોમનસ્કારઞ્ ચ પ્રતીત્ય પ્રાદુર્ભૂતો અતઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નઃ યતશ્ ચ પ્રતીત્યસમુત્પન્નો ઽતઃ સ્વભાવતઃ શૂન્ય એવ । યથા પૂર્વમ્ ઉક્તં તથા
કિઞ્ચાન્યત્ ।
યદિ ચ સ્વભાવતઃ સ્યાદ્ ગ્રાહઃ કસ્ તં વિનિવર્તયેદ્ ગ્રાહમ્ ।
શેષેષ્વ્ અપ્ય્ એષ વિધિઃ તસ્માદ્ એષો ઽનુપાલમ્ભઃ

યદિ ચ મૃગતૃષ્ણાયાં જલગ્રાહઃ સ્વભાવતઃ સ્યાત્ । ક એવ તં વિનિવર્તયેતા । ન હિ સ્વભાવઃ શક્યો નિવર્તયિતું । તથાગ્નેર્ ઉષ્ણત્વમ્ અપાં દ્રવત્વમ્ આકાશસ્ય નિરવવરણત્વં । દૃષ્ટં ચાસ્ય વિનિવર્તનં । તસ્માચ્ છૂન્યસ્વભાવઃ ગ્રાહઃ । યદા ચૈતદ્ એવં શેષેષ્વ્ અપિ ધર્મેષ્વ્ એષ ક્રમઃ પ્રત્યવગન્તવ્યઃ ગ્રાહ્યપ્રવૃત્તિષુ પઞ્ચસુ । તત્ર યદ્ ભવતો + + + + પાદ્ અશૂન્યાઃ સર્વભાવા ઇતિ તન્ ન ॥
યત્ પુનર્ ભવતોક્તં ।
હેતોશ્ ચ તે ન સિદ્ધિર્ નૈઃસ્વબ્બાવ્યાત્ કુતો હિ તે હેતુઃ
નિર્હેતુકસ્ય સિદ્ધિર્ ન ચોપપન્નાસ્ય તે ઽર્થસ્ય [લ્7] ઇતિ ॥
અત્ર બ્રૂમઃ ।
એતેન હેત્વભાવઃ પ્રત્યુક્તઃ પૂર્વમ્ એવ સ સમત્વાત્ ।
મૃગતૃષ્ણાદૃષ્ટાન્તવ્યાવૃત્તિવિધૌ ય ઉક્તઃ પ્રાગ્

એતેનૈવ ચેદાનીં ચર્ચેન પૂર્વોક્તેન હેત્વભાવો ઽપિ પ્રત્યવગન્તવ્યઃ । ય એવ હિ ચર્ચઃ પૂર્વસ્મિન્ હેતાવ્ ઉક્તઃ ષટ્કપ્રતિષે + + + + + + હાપિ ચર્ચયિતવ્યઃ ।
યત્ પુનર્ ભવતોક્તં ।
પૂર્વં ચેત્ પ્રતિષેધઃ પશ્ચાત્ પ્રતિષેધ્યમ્ ઇલ્ય્ અનુપપન્નં ।
પશ્ચાચ્ ચાનુપપન્નો યુગપચ્ ચ યતઃ સ્વભાવો ઽસન ॥ [20]
અત્ર બ્રૂમઃ ।
યત્ ત્રૈકાલ્યે હેતુઃ પ્રત્યુક્તં પૂર્વમ્ એવ સ સમત્વાત્ ।
ત્રૈકાલ્યપ્રતિહેતુશ્ ચ શૂન્યભાવાદિના પ્રાપ્તઃ

સ એષ હેતુઃ ત્રૈકાલ્યે પ્રતિષેધવાચી સ તૂક્તોત્તરઃ પ્રત્યવમન્તઃ । કસ્માત્ સાધ્યસમત્વાત્ । યથા હિ પ્રતિષેધસ્ ત્રૈકાલ્યે નોપપદ્ય્.એ + + + + + + પ્રતિષેધપ્રતિષેધે ઽપિ । તસ્માત્ પ્રતિષેધપ્રતિષેધ્યે ઽસતિ ભવાન્ મન્યતે પ્રતિષેધઃ પ્રતિસિદ્ધ ઇતિ તન્ ન । યતશ્ ચૈષ ત્રિકાલપ્રતિષેધવાચી હેતુર્ એષ એવ શૂન્યતાવાદિનાં પ્રાપ્તઃ સર્વભાવસ્વભાવપ્રતિષેધકત્વાન્ ન ભવતઃ ।
અથ વા કથમ્ એતદ્ ઉક્તોત્તરં ।
પ્રતિષેધયામિ નાહં કિઞ્ચિત્ પ્રતિષેધ્યમ્ અસ્તિ ન ચ કિઞ્ચિત્
તસ્માત્ પ્રતિષેધયસીત્ય્ અધિલય એષ ત્વયા ક્રિયત [63] ઇતિ ॥
અથ મન્યસે ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ + + + + + + + દૃષ્ટઃ પૂર્વકાલીનો ઽપિ હેતુઃ ઉત્તરકાલીનો ઽપિ । યુગપત્કાલીનો ઽપિ હેતુઃ । કથં પૂર્વકલીનઃ । યથા પિતા પુત્રસ્ય ત્વદ્વચનેન પશ્ચાત્કાલીનઃ । યથા શિષ્યાચાર્યસ્ય યુગપત્કાલીનઃ યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશસ્યેતિ ॥ અત્ર બ્રૂમઃ । ન ચૈતદ્ એવ યુક્તા હ્ય્ એતસ્મિં ત્રયે પૂર્વદોષઃ ॥ અપિ ચ પુનઃ યદ્ય્ એવં કમઃ । પ્રતિષેધસદ્ભાવસ્ ત્વયાભ્યુપગમ્યતે । પ્રતિજ્ઞાહાનિશ્ ચ તે ભવતિ । એ + + + + + + + સ્વભા + + + .એધો ઽપિ સિ + + ભવતીતિ ।
પ્રભવતિ ચ શૂન્યતેયં યસ્ય પ્રભવન્તિ તસ્ય સર્વાર્થાઃ ।
પ્રભવતિ ન તસ્ય કિન્ન પ્રભવતિ શૂન્યતા યસ્યેતિ