વિગ્રહવ્યાવર્તની (અન્ય આવૃત્તિ) · શ્લોક 42-61

અનપેક્ષ્ય હિ પ્રમેયાનર્થાન્ યદિ તે પ્રમાણસિદ્ધિઃ ।
ભવતિ ન ભવતિ કસ્યચિદેવમિમાનિ પ્રમાણાનિ

અથ મતમપેક્ષ્ય સિદ્ધિસ્તેષામિત્યત્ર કો દોષઃ ।
સિદ્ધસ્ય સાધનં સ્યાન્નાસિદ્ધો ઽપેક્ષતે હ્યન્યત્

સિધ્યન્તિ હિ પ્રમેયાણ્યપેક્ષ્ય યદિ સર્વથા પ્રમાણાનિ ।
ભવતિ પ્રમેયસિદ્ધિરનપેક્ષ્યૈવ પ્રમાણાનિ

યદિ ચ પ્રમેયસિદ્ધિરનપેક્ષ્યૈવ ભવતિ પ્રમાણાનિ ।
કિં તે પ્રમાણસિદ્ધ્યા તાનિ યદર્થં પ્રસિદ્ધં તત્

અથ તુ પ્રમાણસિદ્ધિર્ભવત્યપેક્ષ્યૈવ તે પ્રમેયાણિ ।
વ્યત્યય એવં સતિ તે ધ્રુવં પ્રમાણપ્રમેયાણામ્

અથ તૈ પ્રમાણસિદ્ધ્યા પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમેયસિદ્ધ્યા ચા
ભવતિ પ્રમાણસિદ્ધિર્નાસ્ત્યુભયસ્યાપિ તે સિદ્ધિઃ

સિધ્યન્તિ હિ પ્રમાણૈર્યદિ પ્રમેયાણિ તાનિ તૈરેવ ।
સાધ્યાનિ ચ પ્રમેયૈસ્તાનિ કથં સાધયિષ્યન્તિ

સિધ્યન્તિ ચ પ્રમેયૈર્યદિ પ્રમાણાનિ તાનિ તૈરેવ ।
સાધ્યાનિ ચ પ્રમેયૈસ્તાનિ કથં સાધયિષ્યન્તિ

પિત્રા યદ્યુત્પાદ્યઃ પુત્રો યદિ તેન ચૈવ પુત્રેણ ।
ઉત્પાદ્યઃ સ યદિ પિતા વદ તત્રોત્પાદયતિ કઃ કમ્

કશ્ચ પિતા કઃ પુત્રસ્તત્ર ત્વં બ્રૂહિ તાવુભાવપિ ચ ।
પિતાપુત્રલક્ષણધરૌ યતો નઃ પુત્રસંદેહઃ

નૈવ સ્વતઃપ્રસિદ્ધિર્ન પરસ્પરતઃ પ્રમાણૈર્વા ।
ભવતિ ન ચ પ્રમેયૈર્ન ચાપ્યકસ્માત્ પ્રમાણાનામ્

કુશલાનાં ધર્માણાં ધર્માવસ્થાવિધો બ્રૂવતે યત્ ।
કુશલસ્વભાવમેવં પ્રવિભાગેનાભિધેયઃ સ્યાત્

યદિ ચ પ્રતીત્ય કુશલઃ સ્વભાવ ઉત્પદ્યતે સ કુશલાનામ્ ।
ધર્માણાં પરભાવઃ સ્વભાવ એવં કથં ભવતિ

અથ ન પ્રતીત્ય કિંચિત્ સ્વભાવ ઉત્પદ્યતે સ કુશલાનામ્ ।
ધર્માણામેવં સ્યાદ વાસો ન બ્રહ્મચર્યસ્ય

નાધર્મો ધર્મો વા સંવ્યવહારાશ્ચ લૌકિકા ન સ્યુઃ ।
નિત્યાશ્ચ સર્વભાવાઃ સ્યુર્નિત્યત્વાદહેતુમતઃ

એષ ચાકુશલેઃવવ્યાકૃતેઃઉ નૈર્યાણાદિઃઉ ચ દોઃઅઃ ।
તસ્માત્ સર્વં સંસ્કૃતમસંસ્કૃતં તે ભવત્યેવમ્

યઃ સદ્ભૂતં નામ બ્રૂયાત્ સ સ્વભાવ ઇત્યેવમ્ ।
ભવતા પ્રતિવક્તવ્યો નામ બ્રૂમશ્ચ ન વ્યં સત્

નામાસદિતિ ચ યદિદં તત્કિં નુ સતો ભવત્યુતાસતઃ ।
યદિ હિ સતો યદ્યસતો દ્વિધાપિ તે હીયતે વાદઃ

સર્વેષાં ભાવાનાં શૂન્યત્વં ચોપપાદિતં પૂર્વમ્ ।
સ ઉપાલમ્ભસ્તસ્માદ્ ભવત્યયં ચ પ્રતિજ્ઞાયાઃ

અથ વિદ્યતે સ્વભાવઃ સ ચ ધર્માણાં ન વિદ્યત ઇતિ ।
ઇદમાશઙ્કિતં યદુક્તં ભવત્યનાશઙ્કિતં તચ્ચ