Vibhramaviveka · શ્લોક 61-80

પ્રવર્તતે યત્ તત્રૈવ તત્ તત્સંનિધિકારિતમ્
અન્યત્ર ભેદગ્રહણાદ્ વિવેકાગ્રહણાત્ તથા ॥

પ્રવૃત્તિભેદઃ સાદૃશ્યાદ્ વિવેકાગ્રહણં યદિ
અદૃષ્ટેષુ પ્રવર્તેત લોષ્ટાદિષ્વ્ અવિવેકતઃ ॥

ન તત્ર યદિ તદ્બુદ્ધિઃ શુક્તિકાશકલે ઽપિ ન
અથાસ્તિ વિપરીતાર્થા ખ્યાતિર્ નિહ્નૂયતે કથમ્ ॥

અદૃષ્ટત્વાદ્ અપ્રવૃત્તિઃ શુક્તિકાશકલે સમા
દૃષ્ટં તદ્ યેન રૂપેણ તત્ પ્રવૃત્તેર્ અકારણમ્ ॥

દૃષ્ટસ્મૃતાવિવેકાચ્ ચેદ્ ઇદમ્ અત્ર પરીક્ષ્યતામ્
તત્ત્વબોધાદ્ અપાતત્વ બોધાદ્ રજતવેદનાત્ ॥

દૃષ્ટે પ્રવૃત્તિઃ પૂર્વસ્મિન્ વિપરીતાર્થતા મતેઃ
ન દૃષ્ટાદૃષ્ટયોર્ ભેદઃ પરસ્મિન્ નોપયોગિની ॥

ખયોગદર્શને તે હિ સમારોપોપયોગિની
નાદૃષ્ટે ઽસંપ્રયુક્તે વા ચાક્ષુષઃ સ્યાદ્ વિપર્યયઃ ॥

સ્મૃતિપ્રમાણફલયોર્ નાનાત્વં યદિ ચેષ્યતે
વિવેચિતસ્ તયોસ્ સ્વાર્થો ઽવિવેકઃ કિંનિબન્ધનઃ ॥

અન્યસ્માત્ સા સ્વવિષયં વિવિનક્તિ સ્મૃતિર્ ન ચેત્
સામાન્યદૃષ્ટૌ ચાન્યસ્ય સ્મૃતૌ સ્યાદ્ વા સદા ભ્રમઃ ॥

સ્મરામીતિ વિવેકાન્ ન યદિ નૈતત્ પ્રકલ્પતે
ફલાભેદે ફલોન્નેય જ્ઞાનભેદમતિઃ કુતઃ ॥

સ્મરામીતિ ચ વિજ્ઞાનં સ્મૃતેર્ અન્યદ્ ઉદાહૃતમ્
ન ચ માનફલાદ્ ભિન્ના તત્ સિદ્ધ્યતિ ફલાદ્ ઋતે ॥

મનોદોષાદ્ યદિ સ્વાર્થો ન સ્મૃત્યા પ્રવિવિચ્યતે
તિમિરાદૌ કથં સ્વસ્થે સ્વાન્તે કેશાદિવિભ્રમઃ ॥

ન તત્રાપિ મનો દુષ્ટમ્ અર્થાન્તરવિવેચનાત્
જ્ઞાનાદ્ એવ હિ દૃષ્ટત્વ કલ્પનાયાશ્ ચ ગૌરવાત્ ॥

બુધ્યમાનો વિવેકં ચ પશ્યામીન્દ્રિયદોષતઃ
ચિત્રાદિરૂપાન્ દીપાદીન્ ઇતિ લોકઃ પ્રભાષતે ॥

ઇન્દ્રિયાણાં દોષભેદાન્ નિયતભ્રાન્તિદર્શનમ્
ન સ્યાદ્ યસ્યાગ્રહે દોષ વ્યાપાર ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

ન ચ સર્વા નિયોગેન ભ્રાન્તિઃ સાદૃશ્યબન્ધના
શ્વેતે પીતભ્રમો દૃષ્ટો મધુરે તિક્તવિભ્રમઃ ॥

અવ્યાપૃતૌ ચ તત્પ્રાપ્તેર્ નાતઃપિત્તપ્રવેદનમ્
અત્યાસન્નસ્ય સંવિત્તિર્ દુર્લભા ચાઞ્જનાદિવત્ ॥

ન ચાક્ષવૃત્તિતજ્જન્મ જ્ઞાનભેદાવિવેકજાઃ
દ્વિચન્દ્રાદિભ્રમાસ્ તે હિ ન પ્રત્યક્ષે ન ચ સ્મૃતે ॥

અન્યથાલમ્બનત્વે ચ ન નિરાલમ્બના મતિઃ
અન્યેનાપિ હિ રૂપેણ ચક્ષુર્ નાલમ્બતે ઽક્ષધીઃ ॥

આલમ્બનાર્થસ્ તદ્યુક્ત વ્યવહારસ્ય યોગ્યતા
અન્યસ્યાપિ હિ નૈવાન્યસ્ સ ઇત્ય્ એવ હિ દર્શિતમ્ ॥