Vibhramaviveka · શ્લોક 41-60

યદ્ય્ આલમ્બનરૂપાચ્ ચ ધીર્ અન્યદ્ અવભાસતે
તતો ઽનાલમ્બનૈવ સ્યાત્ તસ્ય તલ્લક્ષણચ્યુતેઃ ॥

તથા ચ તત્સ્વભાવાયા નાર્થતત્ત્વવિનિશ્ચયઃ
સાપેક્ષાયા અપિ ગ્રાહ્ય હીના સા ચેદ્ અવેદિકા ॥

........ ........ ॥

સ્મૃતિત્વાશઙ્કયા નાત્ર વર્તમાને ન નિશ્ચયઃ
વિવેકાગ્રહણં યસ્માદ્ ધેતુભાવે ન યુજ્યતે ॥

હેતૂપઘાતે ખલુ તત્ તદભાવે સ્ફુટગ્રહઃ
યત્નેનાનુપલબ્ધેશ્ ચ તદભાવે ચ નિશ્ચયઃ ॥

સદૃશાદૃષ્ટચિન્તાદ્યાઃ સ્મૃતિબીજસ્ય બોધકાઃ
સ્મરામીતિ ચ પ્રમોષાત્ પ્રાયેણાધ્યક્ષવિભ્રમઃ ॥

એકાન્તસત્ત્વે કા ભ્રાન્તિર્ અસત્ત્વે કિં પ્રકાશતામ્
દ્વયાનુગુણ્યાદ્ વૃદ્ધાનાં સંમતા ખ્યાતિર્ અન્યથા ॥

યત્ર ન પ્રથતે કિઞ્ચિત્ તત્ર તાવન્ ન વિભ્રમઃ
સુષુપ્તાવ્ ઇવ ભૂચ્છાયા તમો ભાવો યથેક્ષ્યતે ॥

દ્વયોર્ એકસ્ય વા ખ્યાતિર્ અસમ્યગ્ વિભ્રમો મતઃ
તત્ર કેયમ્ અસમ્યક્તા વિજ્ઞાનસ્થમ્ અપાટવમ્ ॥

અથ સર્વપ્રકારાણામ્ અગ્રહઃ કસ્યચિદ્ ગ્રહઃ
વસ્તુનો ઽતત્પ્રકારસ્ય તથા ખ્યાતિસ્ તુ નેષ્યતે ॥

તત્ર દૂરસ્થિતે સૂક્ષ્મે ભવત્ય્ અપટુદર્શનમ્
સામાન્યમાત્રખ્યાતિર્ વા ન ભ્રમશ્ ચ પ્રતીયતે ॥

ન ચ સર્વાત્મનાર્થસ્ય જ્ઞાનં કિઞ્ચન બોધકં
સર્વવિજ્ઞાનમિથ્યાત્વમ્ આપન્નં પુનર્ અન્યથા ॥

અતો નાવર્તમાનત્વા જ્ઞાનાત્ સ્વપ્નમતિર્ મૃષા
વર્તમાનત્વબોધાત્ તુ તથૈકત્વાધિરોપણાત્ ॥

મિથ્યા રજતધીર્ નાત્ર વિવેકાનવધારણાત્
પ્રત્યભિજ્ઞાનવિભ્રાન્તૌ ન સ્મૃતિત્વં ન ગમ્યતે ॥

એકસ્ય ચ વિવિક્તત્વાદ્ ઇતરસ્ય વિવિક્તતા
પ્રત્યક્ષાદ્ અવિવેકાચ્ ચ યુક્તઃ પ્રત્યક્ષવિભ્રમઃ ॥

સ્યાત્ સ્મૃતાદ્ અવિવેકાચ્ ચ સ્મૃતિગોચરવિભ્રમઃ
........ ........ ॥

........ ........
નિયતા ન પ્રવૃત્તિઃ સ્યાન્ નેષ્ટા ચેત્ ખ્યાતિર્ અન્યથા ॥

ન દૃશ્યાદૃશ્યયોર્ ભેદઃ ખ્યાતિશ્ ચેન્ નેપ્સિતાત્મનઃ
નનુ નો વિપરીતાર્થા ધીઃ પ્રતીતિવિરોધતઃ ॥

અનાશ્વાસાચ્ ચ રજત પ્રત્યયો રજતે સ્મૃતિઃ
નૈતન્ ન હિ પ્રવર્તેત શુક્તિકાશકલે તદા ॥

રજતે સા પ્રવૃત્તિશ્ ચેન્ ન તસ્યાસંનિધાનતઃ
અસંનિધાનાબોધાચ્ ચેત્ પ્રવૃત્તિનિયમઃ કુતઃ ॥