વેદાર્થસંગ્રહ · શ્લોક 23-42

શોધકવાક્યાન્ય્ અપિ નિરવદ્યં સર્વકલ્યાણગુણાકરં પરં બ્રહ્મ બોધયન્તિ । સર્વપ્રત્યનીકાકારતાબોધને ઽપિ તત્તત્પ્રત્યનીકાકારતાયાં ભેદસ્યાવર્જનીયત્વાન્ ન નિર્વિશેષવસ્તુસિદ્ધિઃ ।

નનુ ચ જ્ઞાનમાત્રં બ્રહ્મેતિ પ્રતિપાદિતે નિર્વિશેષજ્ઞાનમાત્રં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચીયતે । નૈવં । સ્વરૂપનિરૂપણધર્મશબ્દા હિ ધર્મમુખેન સ્વરૂપમ્ અપિ પ્રતિપાદયન્તિ । ગવાદિશબ્દવત્ । તદ્ આહ સૂત્રકારઃ -- તદ્ગુણસારત્વાત્ તદ્વ્યપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્ । યાવદ્ આત્મભાવિતત્વાચ્ ચ ન દોષ ઇતિ । જ્ઞાનેન ધર્મેણ સ્વરૂપમ્ અપિ નિરૂપિતં ન જ્ઞાનમાત્રં બ્રહ્મેતિ । કથમ્ ઇદમ્ અવગમ્યત ઇતિ ચેદ્ યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્ ઇત્યાદિજ્ઞાતૃત્વશ્રુતેઃ પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ । વિજ્ઞાતારમ્ અરે કેન વિજાનીયાદ્ ઇત્યાદિશ્રુતિશતસમધિગતમ્ ઇદમ્ । જ્ઞાનસ્ય ધર્મમાત્રત્વાદ્ ધર્મમાત્રસ્યૈકસ્ય વસ્તુત્વપ્રતિપાદનાનુપપત્તેશ્ ચ । અતઃ સત્યજ્ઞાનાદિપદાનિ સ્વાર્થભૂતજ્ઞાનાદિવિશિષ્ટમ્ એવ બ્રહ્મ પ્રતિપાદયન્તિ । તત્ ત્વમ્ ઇતિ દ્વયોર્
અપિ પદયોઃ સ્વાર્થપ્રહાણેન નિર્વિશેષવસ્તુસ્વરૂપોપસ્થાપનપરત્વે મુખ્યાર્થપરિત્યાગશ્ ચ ।

નન્વ્ ઐક્યે તાત્પર્યનિશ્ચયાન્ ન લક્ષણાદોષઃ । સો ઽયં દેવદત્ત ઇતિવત્ । યથા સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અત્ર સ ઇતિ શબ્દેન દેશાન્તરકાલાન્તરસંબન્ધી પુરુષઃ પ્રતીયત અયમ્ ઇતિ ચ સંનિહિતદેશવર્તમાનકાલસંબન્ધી, તયોઃ સામાનાધિકરણ્યેનાઇક્યં પ્રતીયતે । તત્રૈકસ્ય યુગપદ્વિરુદ્ધદેશકાલસંબન્ધિતયા પ્રતીતિર્ ન ઘટત ઇતિ દ્વયોર્ પદયોઃ સ્વરૂપમાત્રોપસ્થાપનપરત્વં સ્વરૂપસ્ય ચાઇક્યં પ્રતિપદ્યત ઇતિ ચેન્ નૈતદ્ એવમ્ । સો ઽયં દેવદત્ત ઇત્ય્ અત્રાપિ લક્ષણાગન્ધો ન વિદ્યતે । વિરોધાભાવાત્ । એકસ્ય ભૂતવર્તમાનક્રિયાદ્વયસંબંધો ન વિરુદ્ધઃ । દેશાન્તરસ્થિતિર્ ભૂત્વા સંનિહિતદેશસ્થિતિર્ વર્તતે । અતો ભૂતવર્તમાનક્રિયાદ્વયસંબન્ધિતયાઇક્યપ્રતિપાદનમ્ અવિરુદ્ધમ્ । દેશદ્વયવિરોધશ્ ચ કાલભેદેન પરિહૃતઃ । લક્ષણાયામ્ અપિ ન દ્વયોર્ અપિ પદયોર્
લક્ષણાસમાશ્રયણમ્ । એતેનૈવ લક્ષિતેન વિરોધપરિહારાત્ । લક્ષણાભાવ એવોક્તઃ । દેશાન્તરસંબન્ધિતયા ભૂતસ્યૈવાન્યદેશસંબન્ધિતયા વર્તમાનત્વાવિરોધાત્ ।

એવમ્ અત્રાપિ જગત્કારણબૂતસ્યૈવ પરસ્ય બ્રહ્મણો જીવાન્તર્યામિતયા જીવાત્મત્વમ્ અવિરુદ્ધમ્ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । યથા ભૂતયોર્ એવ હિ દ્વયોર્ ઐક્યં સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતીયતે । તત્પરિત્યાગેન સ્વરૂપમાત્રાઇક્યં ન સામાનાધિકરણ્યાર્થઃ -- ભિન્નપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં શબ્દાનામ્ એકસ્મિન્ન્ અર્થે વૃત્તિઃ સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇતિ હિ તદ્વિદઃ । તથાભૂતયોર્ ઐક્યમ્ ઉપપાદિતમ્ અસ્માભિઃ । ઉપક્રમવિરોધ્યુપસંહારપદેન વાક્યતાત્પર્યનિશ્ચયશ્ ચ ન ઘટતે । ઉપક્રમે હિ તદ્ ઐક્ષત બહુ સ્યામ્ ઇત્યાદિના સત્યસંકલ્પત્વં જગદેકકારણત્વમ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્વિરોધિ ચાવિદ્યાશ્રયત્વાદિ બ્રહ્મણઃ ।

અપિ ચાર્થભેદતત્સંસર્ગવિશેષબોધનકૃતપદવાક્યસ્ય સ્વરૂપતાલબ્ધપ્રમાણભાવસ્ય શબ્દસ્ય નિર્વિશેષવસ્તુબોધનાસામર્થાન્ ન નિર્વિશેષવસ્તુનિ શબ્દઃ પ્રમાણમ્ । નિર્વિશેષ ઇત્યાદિશબ્દાસ્ તુ કેનચિદ્ વિશેષેણ વિશિષ્ટતયાવગતસ્ય વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરગતવિશેષનિષેધપરતયા બોધકાઃ । ઇતરથા તેષમ્ અપ્ય્ અનવબોધકત્વમ્ એવ । પ્રકૃતિપ્રત્યયરૂપેણ પદસ્યૈવાનેકવિશેષગર્ભત્વાદ્ અનેકપદાર્થસંસર્ગબોધકત્વાચ્ ચ વાક્યસ્ય ।

અથ સ્યાત્ -- નાસ્માભિર્ નિર્વિશેષે સ્વયંપ્રકાશે વસ્તુનિ શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સ્વતઃસિદ્ધસ્ય પ્રમાણાનપેક્ષત્વાત્ । સર્વૈઃ શબ્દૈસ્ તદુપરાગવિશેષા જ્ઞાતૃત્વાદયઃ સર્વે નિરસ્યન્તે । સર્વેષુ વિશેષેષુ નિવૃત્તેષુ વસ્તુમાત્રમ્ અનવચ્છિન્નં સ્વયંપ્રકાશં સ્વત એવાવતિષ્ઠત ઇતિ । નૈતદ્ એવમ્ । કેન શબ્દેન તદ્વસ્તુ નિર્દિશ્ય તદ્ગતવિશેષા નિરસ્યન્તે । જ્ઞપ્તિમાત્રશબ્દેનેતિ ચેન્ ન । સો ઽપિ સવિશેષમ્ એવ વસ્ત્વવલમ્બતે । પ્રકૃતિપ્રત્યયરૂપેણ વિશેષગર્ભત્વાત્ । જ્ઞા અવબોધન ઇતિ સકર્મકઃ સકર્તૃકઃ ક્રિયાવિશેષઃ ક્રિયાન્તરવ્યાવર્તકસ્વભાવવિશેષશ્ ચ પ્રકૃત્યાવગમ્યતે । પ્રત્યયેન ચ લિઙ્ગસંખ્યાદયઃ । સ્વતઃસિદ્ધાવ્ અપ્ય્ એતત્સ્વભાવવિશેષવિરહે સિદ્ધિર્ એવ ન સ્યાત્ । અન્યસાધનસ્વભાવતયા હિ જ્ઞપ્તેઃ સ્વતઃસિદ્ધિર્ ઉચ્યતે ।

બ્રહ્મસ્વરૂપં કૃત્સ્નં સર્વદા સ્વયમ્ એવ પ્રકાશતે ચેન્ ન તસ્મિન્ન્ અન્યધર્માધ્યાસઃ સંભવતિ । ન હિ રજ્જુસ્વરૂપે ઽવભાસમાને સર્પત્વાદિર્ અધ્યસ્યતે । અત એવ હિ ભવદ્ભિર્ આચ્છાદિકાવિદ્યાભ્યુપગમ્યતે । તતશ્ ચ શાસ્ત્રીયનિવર્તકજ્ઞાનસ્ય બ્રહ્મણિ તિરોહિતાંશો વિષયઃ । અન્યથા તસ્ય નિવર્તકત્વં ચ ન સ્યાત્ । અધિષ્ઠાનાતિરેકિરજ્જુત્વપ્રકાશનેન હિ સર્પત્વં બાધ્યતે । એકશ્ ચેદ્ વિશેષો જ્ઞાનમાત્રે વસ્તુનિ શબ્દેનાભિધીયતે સ ચ બ્રહ્મવિશેષણં ભવતીતિ સર્વશ્રુતિપ્રતિપાદિતસર્વવિશેષણવિશિષ્ટં બ્રહ્મ ભવતિ ।

અતઃ પ્રામાણિકાનાં ન કેનાપિ પ્રમાણેન નિર્વિશેષવસ્તુસિદ્ધિઃ । નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષે ઽપિ સવિશેષમ્ એવ વસ્તુ પ્રતીયતે । અન્યથા સવિકલ્પકે સો ઽયમ્ ઇતિ પૂર્વાવગતપ્રકારવિશિષ્ટપ્રત્યયાનુપપત્તેઃ । વસ્તુસંસ્થાનવિશેષરૂપત્વાદ્ ગોત્વાદેર્ નિર્વિકલ્પતદશાયામ્ અપિ સસંસ્થાનમ્ એવ વસ્ત્વ્ ઇત્થમ્ ઇતિ પ્રતીયતે । દ્વિતીયાદિપ્રત્યયેષુ તસ્ય સંસ્થાનવિશેષસ્યાનેકવસ્તુનિષ્ઠતામાત્રં પ્રતીયતે । સંસ્થાનરૂપપ્રકારાખ્યસ્ય પદાર્થસ્યાનેકવસ્તુનિષ્ઠતયાનેકવસ્તુવિશેષણત્વં દ્વિતીયાદિપ્રત્યયાવગમ્યમ્ ઇતિ દ્વિતીયાદિપ્રત્યયાઃ સવિકલ્પકા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । અત એવૈકસ્ય પદાર્થસ્ય ભિન્નાભિન્નત્વરૂપેણ દ્વ્યાત્મકત્વં વિરુદ્ધં પ્રત્યુક્તમ્ । સંસ્થાનસ્ય સંસ્થાનિનઃ પ્રકારતયા પદાર્થાન્તરત્વમ્ । પ્રકારત્વાદ્ એવ પૃથક્સિદ્ધ્યનર્હત્વં પૃથગનુપલમ્ભશ્
ચેતિ ન દ્વ્યાત્મકત્વસિદ્ધિઃ ।

અપિ ચ નિર્વિશેષવસ્ત્વાદિના સ્વયંપ્રકાશે વસ્તુનિ તદુપરાગવિશેષાઃ સર્વૈઃ શબ્દૈર્ નિરસ્યન્ત ઇતિ વદતા કે તે શબ્દા નિષેધકા ઇતિ વક્તવ્યમ્ । વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્ય્ એવ સત્યમ્ ઇતિ વિકારનામધેયયોર્ વાચારમ્ભણમાત્રત્વાત્ । યત્ તત્ર કારણતયોપલક્ષ્યતે વસ્તુમાત્રં તદ્ એવ સત્યમ્ અન્યદ્ અસત્યમ્ ઇતીયં શ્રુતિર્ વદતીતિ ચેન્ નૈતદ્ ઉપપદ્યતે । એકસ્મિન્ વિજ્ઞાતે સર્વં વિજ્ઞાતં ભવતીતિ પ્રતિજ્ઞાતે ઽન્યજ્ઞાનેનાન્યજ્ઞાનાસંભવં મન્વાનસ્યૈકમ્ એવ વસ્તુ વિકારાદ્યવસ્થાવિશેષેણ પારમાર્થિકેનૈવ નામરૂપમ્ અવસ્થિતં ચેત્ તત્રૈકસ્મિન્ વિજ્ઞાતે તસ્માદ્ વિલક્ષણસંસ્થાનાન્તરમ્ અપિ તદ્ એવેતિ તત્ર દૃષ્ટાન્તો ઽયં નિદર્શિતઃ । નાત્ર કસ્યચિદ્ વિશેષસ્ય નિષેધકઃ કો ઽપિ શબ્દો દૃશ્યતે । વાચારમ્ભણમ્ ઇતિ વાચા વ્યવહારેણારભ્યત
ઇત્ય્ આરમ્ભણમ્ । પિણ્ડરૂપેણાવસ્થિતાયાઃ મૃત્તિકાયા નામ વાન્યદ્વ્યવહારશ્ ચાન્યઃ । ઘટશરાવાદિરૂપેણાવસ્થિતાયાસ્ તસ્યા એવ મૃત્તિકાયા અન્યાનિ નામધેયાનિ વ્યવહારાશ્ ચાન્યદ્દશાઃ । તથાપિ સર્વત્ર મૃત્તિકાદ્રવ્યમ્ એકમ્ એવ નાનાસંસ્થાનનાનાનામધેયાભ્યાં નાનાવ્યવહારેણ ચારભ્યત ઇત્યેતદ્ એવ સત્યમ્ ઇત્ય્ અનેનાન્યજ્ઞાનેનાન્યજ્ઞાનસંભવો નિદર્શિતઃ । નાત્ર કિંચિદ્ વસ્તુ નિષિધ્યત ઇતિ પૂર્વમ્ એવાયમ્ અર્થઃ પ્રપઞ્ચિતઃ ।

અપિ ચ યેનાશ્રુતં શ્રુતમ્ ઇત્યાદિના બ્રહ્મવ્યતિરિક્તસ્ય સર્વસ્ય મિથ્યાત્વં પ્રતિજ્ઞાતં ચેદ્ યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેનેત્યાદિદૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ સ્યાત્ । રજ્જુસર્પાદિવન્ મૃત્તિકાવિકારસ્ય ઘટશરાવાદેર્ અસત્યત્વં શ્વેતકેતોઃ શુશ્રૂષોઃ પ્રમાણાન્તરેણ યુક્ત્યા ચાસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ સિષાધયિષિતમ્ ઇતિ ચેત્ । યથેતિ દૃષ્ટાન્તયોપાદાનં ન ઘટતે ।

સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્ એવાદ્વિતીયમ્ ઇત્ય્ અત્ર સદ્ એવૈકમ્ એવેત્ય્ અવધારણદ્વયેનાદ્વિતીયમ્ ઇત્ય્ અનેન ચ સન્માત્રાતિરેકિસજાતીયવિજાતીયાઃ સર્વે વિશેષા નિષિદ્ધા ઇતિ પ્રતીયત ઇતિ ચેન્ન્ એતદ્ એવમ્ । કાર્યકારણભાવાવસ્થાદ્વયાવસ્થિતસ્યૈકસ્ય વસ્તુન એકાવસ્થાવસ્થિતસ્ય જ્ઞાનેનાવસ્થાન્તરાવસ્થિતસ્યાપિ વસ્ત્વૈક્યેન જ્ઞાતતાં દૃષ્ટાન્તેન દર્શયિત્વા શ્વેતકેતોર્ અપ્રજ્ઞાતં સર્વસ્ય બ્રહ્મકારણત્વં ચ વક્તું સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ ઇત્ય્ આરબ્ધમ્ । ઇદમ્ અગ્રે સદ્ એવાસીદ્ ઇતિ । અગ્ર ઇતિ કાલવિશેષઃ । ઇદંશબ્દવાચ્યસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય સદાપત્તિરૂપાં ક્રિયાં સદ્રવ્યતાં ચ વદતિ । એકમ્ એવેતિ ચાસ્ય નાનાનામરૂપવિકારપ્રહાણમ્ । એતસ્મિન્ પ્રતિપાદિતે ઽસ્ય જગતઃ સદુપાદાનતા પ્રતિપાદિતા ભવતિ । અન્યત્રોપાદાનકારણસ્ય સ્વવ્યતિરિક્તાધિષ્ઠાત્રપેક્ષાદર્શને
ઽપિ સર્વવિલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વશક્તિયોગો ન વિરુદ્ધ ઇત્ય્ અદ્વિતીયપદમ્ અધિષ્ઠાત્રન્તરં નિવારયતિ । સર્વશક્તિયુક્તત્વાદ્ એવ બ્રહ્મણઃ । કાશ્ચન શ્રુતયઃ પ્રથમમ્ ઉપાદાનકારણત્વં પ્રતિપાદ્ય નિમિત્તકારણમ્ અપિ તદ્ એવેતિ પ્રતિપાદયન્તિ । યથેયં શ્રુતિઃ । અન્યાશ્ ચ શ્રુતયો બ્રહ્મણો નિમિત્તકારણત્વમ્ અનુજ્ઞાયાસ્યૈવોપાદાનતાદિ કથમ્ ઇતિ પરિચોદ્ય, સર્વશક્તિયુક્તત્વાદ્ ઉપાદાનકારણં તદિતરાશેષોપકરણં ચ બ્રહ્મૈવેતિ પરિહરન્તિ -- કિંસ્વિદ્ વનં ક ઉ સ વૃક્ષ આસીદ્ યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટક્ષુર્મણીષિણો મનસા પૃચ્છતેદ્ ઉત્દ્યદ્ અધ્યતિષ્ઠદ્ ભુવનાનિ ધારયન્ । બ્રહ્મ વનં બ્રહ્મ સ વૃક્ષ આસીદ્ યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુર્ મનીષિણો મનસા વિબ્રવીમિ વઃ બ્રહ્માધ્યતિષ્ઠદ્ ભુવનાનિ
। ધારયન્ન્ ઇતિ સામાન્યતો દૃષ્ટેન વિરોધમ્ આશઙ્ક્ય બ્રહ્મણઃ સર્વવિલક્ષણત્વેન પરિહાર ઉક્તઃ । અતઃ સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ અગ્ર ઇત્યાદ્યનેકવિશેષા બ્રહ્મણો પ્રતિપાદિતાઃ । ભવદભિમતવિશેષનિષેધવાચી કો ઽપિ શબ્દો ન દૃશ્યતે । પ્રત્ય્ ઉત જગદ્બ્રહ્મણોઃ કાર્યકારણભાવજ્ઞાપનાયાગ્ર ઇતિ કાલવિશેષસદ્ભાવઃ । આસીદ્ ઇતિ ક્રિયાવિશેષો, જગદુપાદાનતા જગન્નિમિત્તતા ચ, નિમિત્તોપાદાનયોર્ ભેદનિરસનેન તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સર્વશક્તિયોગશ્ ચેત્ય્ અપ્રજ્ઞાતઃ સહસ્રશો વિશેષા એવ પ્રતિપાદિતાઃ ।

યતો વાસ્તવકાર્યકારણભાવાદિવિજ્ઞાને પ્રવૃત્તમ્ અત એવાસદ્ એવેદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇત્યારભ્યાસત્કાર્યવાદનિષેધશ્ ચ ક્રિયતે -- કુતસ્ તુ ખલુ સોમ્યૈવં સ્યાદ્ ઇતિ । પ્રાગસત ઉત્પત્તિર્ અહેતુકેત્યર્થઃ । તદ્ એવોપપાદયતિ -- કથમ્ અસતઃ સજ્ જાયેતેતિ । અસત ઉત્પન્નમ્ અસદાત્મકમ્ એવ ભવતીત્યર્થઃ । યથા મૃદ્ ઉત્પન્નં ઘટાદિકં મૃદાત્મકમ્ । સત ઉત્પત્તિર્ નામ વ્યવહારવિશેષહેતુભૂતો ઽવસ્થાવિશેષયોગઃ ।

એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । એકમ્ એવ કારણભૂતં દ્રવ્યમ્ અવસ્થાન્તરયોગેન કાર્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિપિપાદયિષિતમ્ । તદ્ અસત્કાર્યવાદે ન સેત્સ્યતિ । તથા હિ નિમિત્તસમવાય્યસમવાયિપ્રભૃતિઃ કારણૈર્ અવયવ્યાખ્યં કાર્યં દ્રવ્યાન્તરમ્ એવોત્પદ્યત ઇતિ કારણભૂતાદ્ વસ્તુનઃ કાર્યસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વાન્ ન તજ્જ્ઞાનેનાસ્ય જ્ઞાતતા કથમ્ અપિ સંભવતીતિ । કથમ્ અવયવિ દ્રવ્યાન્તરં નિરસ્યત ઇતિ ચેત્ । કારણગતાવસ્થાન્તરયોગસ્ય દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિવાદિનઃ સંપ્રતિપન્નસ્યૈવૈકત્વનામાન્તરાદેર્ ઉપપાદકત્વાદ્ દ્રવ્યાન્તરાદર્શનાચ્ ચેતિ કારણમ્ એવાવસ્થાન્તરાપન્નં કાર્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।

નનુ નિરધિષ્ઠાનભ્રમાસંભવજ્ઞાપનાયાસત્કાર્યવાદનિરાસઃ ક્રિયતે । તથા હ્ય્ એકં ચિદ્રૂપં સત્યમ્ એવાવિદ્યાચ્ છાદિતં જગદ્રૂપેણ વિવર્તત ઇત્ય્ અવિદ્યાશ્રયત્વાય મૂલકારણં સત્યમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અસત્કાર્યવાદનિરાસઃ । નૈતદ્ એવમ્ । એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તમુખેન સત્કાર્યવાદસ્યૈવ પ્રસક્તત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ભવત્પક્ષે નિરધિષ્ઠાનભ્રમાસંભવસ્ય દુરુપપાદત્વાચ્ ચ । યસ્ય હિ ચેતનગતદોષઃ પારમાર્થિકો દોષાશ્રયત્વં ચ પારમાર્થિકં તસ્ય પારમાર્થિકદોષેણ યુક્તસ્યાપારમાર્થિકગન્ધર્વનગરાદિદર્શનમ્ ઉપપન્નં, યસ્ય તુ દોષશ્ ચાપારમાર્થિકો દોષાશ્રયત્વં ચાપારમાર્થિકં તસ્યાપારમાર્થિકેનાપ્ય્ આશ્રયેણ તદ્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ ભવત્પક્ષે ન નિરધિષ્ઠાનભ્રમાસંભવઃ ।

શોધકેષ્વ્ અપિ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ, આનન્દો બ્રહ્મેત્યાદિષુ વાક્યેષુ સામાન્યાધિકરણ્યવ્યુત્પત્તિસિદ્ધાનેકગુણવિશિષ્ટૈકાર્થાવબોધનમ્ અવિરુદ્ધમ્ ઇતિ સર્વગુણવિશિષ્ટં બ્રહ્માભિધીયત ઇતિ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્ ।

અથાત આદેશો નેતિ નેતીતિ બહુધા નિષેધો દૃષ્યત ઇતિ ચેત્ । કિમ્ અત્ર નિષિધ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્ । દ્વે વાવ બ્રહ્મણો રૂપે મૂર્તં ચૈવામૂર્તં ચેતિ મૂર્તામૂર્તાત્મકઃ પ્રપઞ્ચઃ સર્વો ઽપિ નિષિધ્યત ઇતિ ચેન્ નૈવમ્ । બ્રહ્મણો રૂપતયાપ્રજ્ઞાતં સર્વં રૂપતયોપદિશ્ય પુનર્ તદ્ એવ નિષેદ્ધુમ્ અયુક્તમ્ । પ્રક્ષાલનાદ્ ધિ પઙ્કસ્ય દૂરાદ્ અસ્પર્શનં વરમ્ ઇતિ ન્યાયાત્ । કસ્ તર્હિ નિષેધવાક્યાર્થઃ । સૂત્રકારઃ સ્વયમ્ એવ વદતિ -- પ્રકૃતૈતાવત્ત્વં હિ પ્રતિષેધતિ તતો બ્રવીતિ ચ ભૂય ઇતિ । ઉત્તરત્ર અથ નામધેયં સત્ય્ અસ્ય સત્યં પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામ્ એષ સત્યમ્ ઇતિ સત્યાદિગુણગણસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્ પૂર્વપ્રકૃતૈતાવન્માત્રં ન ભવતિ બ્રહ્મેતિ, બ્રહ્મણ એતાવન્માત્રતા પ્રતિષિધ્યત ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।

નેહ નાનાસ્તિ કિંચનેત્યાદિના નાનાત્વપ્રતિષેધ એવ દૃષ્યત ઇતિ ચેત્ । અત્રાપ્ય્ ઉત્તરત્ર સર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશન ઇતિ સત્યસઙ્કલ્પત્વસર્વેશ્વરત્વપ્રતિપાદનાચ્ ચેતનવસ્તુશરીર ઈશ્વર ઇતિ સર્વપ્રકારસંસ્થિતઃ સ એક એવેતિ તત્પ્રત્યનીકાબ્રહ્માત્મકનાનાત્વં પ્રતિષિદ્ધં ન ભવદભિમતમ્ । સર્વાસ્વ્ એવંપ્રકારાસુ શ્રુતિષ્વ્ ઇયમ્ એવ સ્થિતિર્ ઇતિ ન ક્વચિદ્ અપિ બ્રહ્મણઃ સવિશેષત્વનિષેધકવાચી કો ઽપિ શબ્દો દૃશ્યતે ।

અપિ ચ નિર્વિશેષજ્ઞાનમાત્રં બ્રહ્મ તચ્ ચાછાદિકાવિદ્યાતિરોહિતસ્વરૂપં સ્વગતનાનાત્વં પશ્યતીત્ય્ અયમ્ અર્થો ન ઘટતે । તિરોધાનં નામ પ્રકાશનિવારણમ્ । સ્વરૂપાતિરેકિપ્રકાશધર્માનભ્યુપગમેન પ્રકાશસ્યૈવ સ્વરૂપત્વાત્ સ્વરૂપનાશ એવ સ્યાત્ । પ્રકાશપર્યાયં જ્ઞાનં નિત્યં સ ચ પ્રકાશો ઽવિદ્યાતિરોહિત ઇતિ બાલિશભાષિતમ્ ઇદમ્ । અવિદ્યયા પ્રકાશતિરોહિત ઇતિ પ્રકાશોત્પત્તિપ્રતિબન્ધો વિદ્યમાનસ્ય વિનાશો વા । પ્રકાશસ્યાનુત્પાદ્યત્વાદ્ વિનાશ એવ સ્યાત્ । પ્રકાશો નિત્યો નિર્વિકારસ્ તિષ્ઠતીતિ ચેત્ । સત્યામ્ અપ્ય્ અવિદ્યાયાં બ્રહ્મણિ ન કિંચિત્ તિરોહિતમ્ ઇતિ નાનાત્વં પશ્યતીતિ ભવતામ્ અયં વ્યવહારઃ સત્સ્વ્ અનિર્વચનીય એવ ।

નનુ ચ ભવતો ઽપિ વિજ્ઞાનસ્વરૂપ આત્માભ્યુપગન્તવ્યઃ । સ ચ સ્વયંપ્રકાશઃ । તસ્ય ચ દેવાદિસ્વરૂપાત્માભિમાને સ્વરૂપપ્રકાશતિરોધાનમ્ અવશ્યમ્ આશ્રયણીયમ્ । સ્વરૂપપ્રકાશે સતિ સ્વાત્મન્ય્ આકારાન્તરાધ્યાસાયોગાત્ । અતો ભવતશ્ ચાયં સમાનો દોષઃ । કિં ચાસ્માકમ્ એકસ્મિન્ન્ એવાત્મનિ ભવદુદીરિતં દુર્ઘટત્વમ્ ભવતામ્ આત્માનન્ત્યાભ્યુપગમાત્ સર્વેષ્વ્ અયં દોષઃ પરિહરણીયઃ ।

અત્રોચ્યતે -- સ્વભાવતો મલપ્રત્યનીકાનન્તજ્ઞાનાનન્દૈકસ્વરૂપં સ્વાભાવિકાનવધિકાતિશયાપરિમિતોદારગુણસાગરં નિમેષકાષ્ઠાકલામુહૂર્તાદિપરાર્ધપર્યન્તાપરિમિતવ્યવચ્છેદસ્વરૂપસર્વોત્પત્તિસ્થિતિવિનાશાદિસર્વપરિણામનિમિત્તભૂતકાલકૃતપરિણામાસ્પષ્ટાનન્તમહાવિભૂતિ સ્વલીલાપરિકરસ્વાંશભૂતાનન્તબદ્ધમુક્તનાનાવિધચેતનતદ્ભોગ્યભૂતાનન્તવિચિત્રપરિણામશક્તિચેતનેતરવસ્તુજાતાન્તર્યામિત્વકૃતસર્વશક્તિશરીરત્વસર્વપ્રકર્શાવસ્થાનાવસ્થિતં પરં બ્રહ્મૈવ વેદ્યં,
તત્સાક્ષાત્કારક્ષમભગવદ્દ્વૈપાયનપરાશરવાલ્મીકિમનુયાજ્ઞવલ્ક્યગૌતમાપસ્તમ્બપ્રભૃતિમુનિગણપ્રણીતવિધ્યર્થવાદમન્ત્રસ્વરૂપવેદમૂલેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રોપભૃંહિતપરમાર્થભૂતાનાદિનિધનાવિચ્છિન્નપાઠસંપ્રદાયર્ગ્યજુઃસામાથર્વરૂપાનન્તશાખં વેદં ચાભ્યુપગચ્છતામ્ અસ્માકં કિં ન સેત્સ્યતિ । યથોક્તં ભગવતા દ્વૈપાયનેન મહાભારતે --
યો મામ્ અજમ્ અનાદિં ચ વેત્તિ લોકમહેશ્વરમ્ ।
દ્વાવ્ ઇમૌ પુરષૌ લોકે ક્ષરશ્ ચાક્ષર એવ ચ ।
ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થો ઽક્ષર ઉચ્યતે ॥
ઉત્તમઃ પુરુષસ્ ત્વ્ અન્યઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃતઃ ।
યો લોકત્રયમ્ આવિશ્ય વિભર્ત્યવ્યય ઈશ્વરઃ ॥
કાલં ચ પચતે તત્ર ન કાલસ્ તત્ર વૈ પ્રભૂઃ ।
એતે વૈ નિરયાસ્ તાત સ્થાનસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
અવ્યક્તાદિવિશેષાન્તં પરિણામર્દ્ધિસંયુક્તમ્ ।
ક્રીડા હરેર્ ઇદં સર્વં ક્ષરમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યતામ્ ॥
કૃષ્ણ એવ હિ લોકાનામ્ ઉત્પત્તિર્ અપિ ચાપ્યયઃ ।
કૃષ્ણસ્ય હિ કૃતે ભૂતમ્ ઇદં વિશ્વં ચરાચરમ્ ॥
ઇતિ । કૃષ્ણસ્ય હિ કૃત ઇતિ કૃષ્ણસ્ય શેષભૂતં સર્વમ્ ઇત્યર્થઃ ।
ભગવતા પરાશરેણાપ્ય્ ઉક્તમ્ --
શુદ્ધે મહાવિભૂત્યાખ્યે પરે બ્રહ્મણિ શબ્દ્યતે ।
મૈત્રેય ભગવચ્છબ્દઃ સર્વકારણકારણે ॥
જ્ઞાનશક્તિબલાઇશ્વર્યવીર્યતેજાંસ્ય્ અશેષતઃ ।
ભગવચ્છબ્દવાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ ॥
એવમ્ એષ મહાશબ્દો મૈત્રેય ભગવાન્ ઇતિ ।
પરમબ્રહ્મભૂતસ્ય વાસુદેવસ્ય નાન્યગઃ ॥
તત્ર પૂજ્યપદાર્થોક્તિપરિભાષાસમન્વિતઃ ।
શબ્દો ઽયં નોપચારેણ ત્વ્ અન્યત્ર હ્ય્ ઉપચારતઃ ॥
એવંપ્રકારમ્ અમલં સત્યં વ્યાપકમ્ અક્ષયમ્ ।
સમસ્તહેયરહિતં વિષ્ણ્વાખ્યં પરમં પદમ્ ॥
કલામુહૂર્તાદિમયશ્ ચ કાલો ન યદ્વિભૂતેઃ પરિણામહેતુઃ ॥
ક્રીડતો બાલકસ્યેવ ચેષ્ટાસ્ તસ્ય નિશામય ॥
ઇત્યાદિ । મનુનાપિ --
પ્રશાસિતારં સર્વેષામ્ અણીયાંસમ્ અણીયસામ્ ।
ઇત્યુક્તમ્ । યાજ્ઞવલ્ક્યેનાપિ --
ક્ષેત્રસ્યેશ્વરજ્ઞાનાદ્ વિશુદ્ધિઃ પરમા મતા ।
ઇતિ । આપસ્તમ્બેનાપિ -- પૂઃ પ્રાણિનઃ સર્વ એવ ગુહાશયસ્યેતિ । સર્વે પ્રાણિનો ગુહાશયસ્ પરમાત્મનઃ પૂઃ -- પુરં શરીરમ્ ઇત્યર્થઃ । પ્રાણિન ઇતિ સજીવાત્મભૂતસંઘાતઃ ।