વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 8

॥સૂત ઉવાચ॥
ગન્ધર્વાપ્સરસઃ પુણ્યા મૌનેયાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ।
ચિત્રસેનોગ્રસેનશ્ચ ઊર્ણાયુરનઘસ્તથા

ધૃતરાષ્ટ્રઃ પુલોમા ચ સૂર્યવર્ચ્ચાસ્તથૈવ ચ।
યુગપત્તૃણપત્કાલિર્દિતિશ્ચિત્રરથ સ્તથા

ત્રયોદશો ભ્રમિશિરાઃ પર્જન્યશ્ચ ચતુર્દશઃ।
કલિઃ પઞ્ચદશશ્વૈવ નારદશ્ચૈવ ષોડશઃ।
ઇત્યેતે દેવગન્ધર્વા મૌનેયાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ

ચતુસ્ત્રિંશદ્યવીયસ્યસ્તેષામપ્સરસઃ શુભાઃ ।
અન્તરા દારવત્યા ચ પ્રિયમુખ્યા સુરોત્તમા

મિશ્રકેશી તથા શાચી પર્ણિની વાપ્યલમ્બુષા।
મારીચી પુત્રિકા ચૈવ વિદ્યુદ્વર્ણા તિલોત્તમા

અદ્રિકા લક્ષણા ચૈવ દેવી રમ્ભા મનોરમા।
સુવરા ચ સુબાહુશ્ચ પૂર્ણિતા સુપ્રતિષ્ઠિતા

પુણ્ડરીકા સુગન્ધા ચ સુદન્તા સુરસા તથા।
હેમાસરા સુતી ચૈવ સુવૃત્તા કમલા ચ યા

સુભુજા હંસપાદા ચ લૌકિક્યોઽપ્સરસસ્તથા।
ગન્ધર્વાપ્સરસો હ્યેતા મૌનેયાઃ પરિકીર્તિતાઃ

ગન્ધર્વાણાં દુહિતરો મયા યાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ।
તાસાં નામાનિ સર્વાસાં કીર્ત્ત્યમાનાનિ મે શ્રૃણુ

સુયશા પ્રથમા તાસાં ગાન્ધર્વી તદનન્તરમ્ ।
વિદ્યાવતી ચારુમુખી સુમુખી ચ વરાનના

તત્રેમે સુયશાપુત્રા મહાબલપરાક્રમાઃ।
પ્રચેતસઃ સુતા યક્ષાસ્તેષાં નામાનિ મે શ્રૃણુ

કમ્બલો હરિકેશશ્ચ કપિલઃ કાઞ્ચનસ્તથા।
મેઘમાલીતુ યક્ષાણાં ગણ એષ ઉદાહૃતઃ

સુયશાયા દુહિતરશ્ચતસ્રોઽપ્સરસઃ સ્મૃતાઃ।
તાસાં નામાનિ વૈ સમ્યગ્ બ્રુવતો મે નિબોધત

લોહેયી ત્વભવજ્જ્યેષ્ઠા ભરતા તદનન્તરમ્।
કૃશાઙ્ગી ચ વિશાલા ચ રૂપેણાપ્રતિમા તથા

તાભ્યોઽપરે યક્ષગણાશ્ચત્વારઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ।
ઉત્પાદિતા વિશાલેન વિક્રાન્તેન મહાત્મના

લોહેયો ભરતેયશ્ચ કૃશાઙ્ગેયશ્ચ વિશ્રુતઃ ।
વિશાલેશ્ચ યક્ષાણાં પુરાણે પ્રથિતા ગણાઃ

ઇત્યેતૈરસુરૈર્ઘોરૈર્મહાબલપરાક્રમૈઃ।
લોકૈર્યક્ષગણૈર્વ્યાપ્તા લોકાલોક વિદાંવરાઃ

ગન્ધર્વાશ્ચાથ વાલેયા વિક્રાન્તેન મહાત્મના।
ઉત્પાદિતા મહાવીર્યા મહાગન્ધર્વનાયકાઃ

વિક્રમૌદાર્યસમ્પન્ના મહાબલપરાક્રમાઃ।
તેષાં નામાનિ વક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ

ચિત્રાઙ્ગદો મહાવીર્યશ્ચિત્રવર્મા તથૈવ ચ।
ચિત્રકેતુર્મહાભાગઃ સોમદત્તોઽથ વીર્યવાન્।
તિસ્રો દુહિતરશ્ચૈવ તાસાં નામાનિ વક્ષ્યતે

પ્રથમા ત્વગ્નિકા નામ કમ્બલા તદનન્તરમ્।
તથા વસુમતી નામ રૂપેણાપ્રતિમૌજસઃ

તાભ્યઃ પરે કુમારેણ ગણા ઉત્પાદિતાસ્ત્વિમે।
ત્રયો ગન્ધર્વમુખ્યાનાં વિક્રાન્તા યુદ્ધદુર્મદાઃ

આગ્નેયાઃ કામ્બલેયાશ્ચ તથા વસુમતીસુતાઃ।
તૈર્ગણૈર્વિવિધૈર્વ્યાપ્તમિદં લોકચરાચરમ્

વિદ્યાવન્તશ્ચ તેનૈવ વિક્રાન્તેન મહાત્મના।
ઉત્પાદિતા મહાભાગા રૂપવિદ્યાધનેશ્વરાઃ

તેષામુદીર્ણ વીર્યાણાં ગન્ધર્વાણાં મહાત્મનામ્।
નામાનિ કીર્ત્ત્યમાનાનિ શ્રૃણુધ્વં મે વિવક્ષતઃ

હિરણ્યરોમા કપિલઃ સુલોમા માગધસ્તથા।
ચન્દ્રકેતુશ્ચ વૈ ગાઙ્ગો ગોદશ્ચૈવ મહાબલઃ

મહાવિદ્યાવદાતાનાં વિક્રાન્તાનાં તપસ્વિનામ્।
ઇત્યેવમાદિર્હિ ગણો દ્વે ચાન્યે ચ સુલોચને

શિવા ચ સુમનાશ્ચૈવ તાભ્યામપિ મહાત્મના।
ઉત્પાદિતા વિશ્રવસા વિદ્યાચરણગોચરાઃ

શૈવેયાશ્ચૈવ વિક્રાન્તાસ્તથા સૌમનસો ગણાઃ।
એતૈર્વ્યાપ્તમિદં લોકં વિદ્યાધરગણૈસ્ત્રિભિઃ

એભ્યોઽનેકાનિ જાતાનિ અમ્બરાન્તરચારિણામ્।
લોકે ગણશતાન્યેવ વિદ્યાઘરવિચેષ્ટિતાત્

અશ્વમુખાશ્ચ તેનૈવ વિક્રાન્તેન મહાત્મના।
ઉત્પાદિતા હ્યશ્વમુખાઃ કિન્નરાંસ્તાન્નિબોધત

સમુદ્રઃ સેનઃ કાલિન્દો મહાનેત્રો મહાબલઃ।
સુવર્ણઘોષઃ સુગ્રીવો મહાઘોષશ્ચ વીર્યવાન્

ઇત્યેવમાદિર્હિ ગણઃ કિન્નરાણાં મહાત્મનામ્।
હયાનનાનાં વિદ્વદ્ભિર્વિસ્તીર્ણઃ પરિકીર્ત્ત્યતે

તથાસમુત્થિતેનૈવ વિક્રાન્તેન મહાત્મના।
ઉત્પાદિતા નરમુખાઃ કિન્નરાઃ શાંશપાયનાઃ

હરિષેણઃ સુષેણશ્ચ વારિષેણશ્ચ વીર્યવાન્।
રુદ્રદત્તેન્દ્રદત્તૌ ચ ચન્દ્રદ્રુમ મહાદ્રુમૌ

બિન્દુશ્ચ બિન્દુસારશ્ચ ચન્દ્રવંશાશ્ચ કિન્નરાઃ।
ઇત્યેતે કિન્નરાઃ શ્રેષ્ઠા લોકે ખ્યાતાઃ સુશોભનાઃ

નૃત્યગીતપ્રગલ્ભાનામેતેષાં દ્વિજસત્તમાઃ।
લોકે ગણશતાન્યેવ કિન્નરાણાં મહાત્મનામ્

યક્ષા યક્ષોપશાન્તશ્ચ લૌહેયા રૂપશાલિની।
દુહીતા સુરવિન્દેતિ પ્રકાશા સિદ્ધસમ્મતા

ઉપાયાકેતનસ્યાહિ સ્વયમુત્પાદિતો ગણઃ ।
કરાલકેન ભૂતાનાં તેષાં નામાનિ મે શ્રૃણુ

ભૂતા ભૂતગણૈર્જ્ઞેયા આવેશકનિવેશકાઃ।
ઇત્યેવમાદિર્હિ ગણો ભૂમિગોચરકઃ સ્મૃતઃ

વિજ્ઞેય ઇહ લોકેઽસ્મિન્ ભૂતાનાં ભૂતનાયકઃ।
યે ઉત્કૃષ્ટા ભવન્ત્યેષામમ્બરાન્તરચારિણામ્।
વૃક્ષાગ્રમાત્રમાકાશં તે ચરન્તિ ન સંશયઃ

તત્રેમે દેવગન્ધર્વાઃ પ્રાયેણ કથિતા મયા।
દેવોપસ્થાનનિરતા વિજ્ઞેયાસ્તે યશસ્વિનઃ

નારાયણં સુરગુરું વિરજં પુષ્કરેક્ષણમ્।
હિરણ્યગર્ભઞ્ચ તથા ચતુર્વક્ત્રં સ્વયમ્ભુવમ્

શઙ્કરઞ્ચ મહાદેવમીશાનઞ્ચ જગત્પ્રભુમ્।
ઇન્દ્રપૂર્વાંસ્તથા દિત્યાન્ રુદ્રાંશ્ચ વસુભિઃ સહ

ઉપતસ્થુઃ સગન્ધર્વા નૃત્ત્યગીતવિશારદાઃ।
ત્રિદશાઃ સર્વલોકસ્થા નિપુણા ગીતવાદિનઃ

હંસો જ્યેષ્ઠઃ કનિષ્ઠોઽન્યો મધ્યમૌ ચ હહા હુહૂઃ।
ચતુર્થો ધિષણશ્ચૈવ તતો વાસિરુચિસ્તથા

ષષ્ઠસ્તુ તુમ્બુરુસ્તેષાં તતો વિશ્વાવસુઃ સ્મૃતઃ।
ઇમાશ્ચાપ્સરસો દિવ્યા વિહિતાઃ પુણ્યલક્ષણાઃ

સુષુવેઽષ્ટૌ મહાભાગા વરિષ્ઠા દેવપૂજિતાઃ।
અનવદ્યામનવશામન્વતાં મદનપ્રિયામ્।
અરૂષાં સુભગાં ભાસી મરિષ્ટાઽષ્ટૌ વ્યજાયત

મનોવતી સુકેશા ચ તુમ્બુરોસ્તુ સુતે ઉભે।
પઞ્ચચૂડાસ્ત્વિમા દિવ્યા દૈવિક્યોઽપ્સરસો દશ

મેનકા સહજન્યા ચ પર્ણિની પુઞ્જિકસ્થલા।
ઘૃતસ્થલા ઘૃતાચી ચ વિશ્વાચી પૂર્વચીત્યપિ।
પ્રમ્લોચેત્યભિવિખ્યાતાનુમ્લોચન્તી તથૈવ ચ

અનાદિનિધનસ્યાથ જજ્ઞે નારાયણસ્ય યા।
ઊરોઃ સર્વાનવદ્યાઙ્ગી ઉર્વશ્યેકાદશી સ્મૃતા

મેનસ્ય મેનકા કન્યા બ્રહ્મણો હૃષ્ટચેતસઃ ।
સર્વાશ્ચ બ્રહ્મ વાદિન્યો મહાયોગાશ્ચ તાઃ સ્મૃતાઃ

ગણા અપ્સરસાઙ્ખ્યાતાઃ પુણ્યાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ।
આહૂતાઃ શોભયન્તશ્ચ ગણા હ્યેતે ચતુર્દ્દશ

બ્રહ્મણો માનસાઃ કન્યાઃ શોભયન્ત્યો મનોઃ સુતાઃ।
વેગવન્ત્યસ્ત્વરિષ્ટાયા ઊર્જ્જાયાશ્ચાગ્નિસમ્ભવાઃ

આયુષ્મન્ત્યશ્ચ સૂર્યસ્ય રશ્મિજાતાઃ સુભા સ્વરાઃ।
વારિજા હ્યમૃતોત્પન્ના અમૃતા નામતઃ સ્મૃતાઃ

વાયૂત્પન્ના મુદા નામ ભૂમિજાતા ભવાસ્તુ વૈ ।
વિદ્યુતશ્ચ રુચો નામ મૃત્યોઃ કન્યાશ્ચ ભૈરવાઃ

શોભયન્ત્યઃ કામગુણા ગણાઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્દ્દશ।
સેન્દ્રોપેન્દ્રૈઃ સુરગણૈઃ રૂપાતિશયનિર્મિતાઃ

શુભરૂપા મહાભાગા દિવ્યા નારી તિલોત્તમા।
બ્રહ્મણશ્ચાગ્નિકુણ્ડાચ્ચ દેવનારી પ્રભાવતી।
રૂપયૌવનસમ્પન્ના ઉત્પન્ના લોકવિશ્રુતા

વે દીતલસમુત્પન્ના ચતુર્વક્ત્રસ્ય ધીમતઃ।
નામ્ના વેદવતી નામ સુરનારી મહાપ્રભા

તથા યમસ્ય દુહિતા રૂપયૌવનશાલિની।
વરહેમવિભા હેમા દેવનારી સુલોચના

ઇત્યેતે બહુસાહસ્રં ભાસ્વરા હ્યપ્સરોગણાઃ।
દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ પત્ન્યસ્તા માતરશ્ચ હ

સુગન્ધાશ્ચમ્પવર્ણાશ્ચ સર્વાશ્ચાપ્સરસઃ સમાઃ।
સમ્પ્રયોગે તુ કાન્તેન માદ્યન્તિ મદિરાં વિના।
તાસામાપ્યાયતે સ્પર્શાદાનન્દશ્ચ વિવર્દ્ધતે

પર્વતે નારદે પૂર્વં રેતઃ સ્કન્નં પ્રજાપતેઃ।
પર્વતસ્તત્ર સંભૂતો નારદશ્ચૈવ તાવુભૌ॥
તયોર્યવીયસી ચૈવ તૃતીયારન્ધતી સ્મૃતા।
દેવરુખ્યો સૂર્યજન્મ તસ્મિન્નારદપર્વતૌ॥(પાઠભેદઃ)
વિનતાયાસ્તુ પુત્રૌ દ્વાવરુણો ગરુડશ્ચ હ।
ષટ્‌ત્રિંશત્તુ સ્વસારશ્ચ યવીયસ્યસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ

ગાયત્ર્યાદીનિ ચ્છન્દાંસિ સૌપર્ણેયાશ્ચ પક્ષિણઃ।
ઇત્યેવાહાનિ સર્વાણિ દિક્ષુ સન્નિહિતાનિ ચ

કદ્રૂર્નાગસહસ્રં વૈ ચરા ચરમજીજનત્ ।
અનેકશિરસાં તેષાં ખેચરાણાં મહાત્મનામ્।
બહુધાનામધેયાનાં પ્રાયશસ્તુ નિબોધત

તેષાં પ્રધાનનાગાશ્ચ શેષવાસુકિતક્ષકાઃ।
સકણીરશ્ચ જમ્ભશ્ચ અઞ્જનો વામનસ્તથા

ઐરાવતમહાપઝૌ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ।
ઐલપત્રશ્ચ શઙ્ખશ્ચ કર્કોટકધનઞ્જયૌ

મહાકર્ણો મહાનીલો ધૃતરાષ્ટ્રબલાહકૌ।
કુમારઃ પુષ્પદન્તશ્ચ સુમુખો દુર્મુખસ્તથા

શિલીમુખો દધિમુખઃ કાલીયઃ શાલિપિણ્ડકઃ ।
બિન્દુપાદઃ પુણ્ડરીકો નાગશ્ચાપૂરણસ્તથા

કપિલશ્ચામ્બરીષશ્ચ ધૃતપાદશ્ચ કચ્છપઃ ।
પ્રહ્લાદઃ પઝચિત્રશ્ચ ગન્ધર્વોઽથ નમસ્વિકઃ

નહુષઃ ખરરોમા ચ મણિરિત્યેવમાદયઃ।
કાદ્રવેયા મયા ખ્યાતાઃ ખશાયાંસ્તુ નિબોધત

ખશા વિજજ્ઞે પુત્રૌ દ્વૌ વિશ્રુતૌ પુરુષાદકૌ।
જ્યેષ્ઠં પશ્ચિમસઙ્ખ્યાયાં પૂર્વસ્યાં મનુજાસ્તથા

વિલોહિતં વિકર્ણઞ્ચ પૂર્વં સાઽજનયત્ સુતમ્।
ચતુર્ભુજં ચતુષ્પાદં દ્વિમૂર્દ્ધાનં દ્વિધાગતિમ્

સર્વાઙ્ગકેશં સ્થૂલાઙ્ગં તુઙ્ગનાસં મહોદરમ્।
સ્થૂલશીર્ષં મહાકર્ણં મુઞ્જાકેશં મનોરથમ્

હસ્ત્યોષ્ઠં દીર્ઘજઙ્ઘઞ્ચ અશ્વદંષ્ઠ્રં મહાહનુમ્।
રક્તજિહ્વં જટાક્ષઞ્ચ સ્થૂલાસ્યં દીર્ઘનાસિકમ્

ગુહ્યકં શિતિકર્ણઞ્ચ મહાનન્દં મહામુખમ્।
એવંવિધં ખશાપુત્રં વિજજ્ઞે સાઽતિભીષણમ્

તસ્યાનુજં દ્વિતીયન્તુ ખશા ચૈવ વ્યજાયત।
ત્રિશીર્ષઞ્ચ ત્રિપાદઞ્ચ ત્રિહસ્તં કૃષ્ણલોચનમ્

ઊર્દ્ધ્વકેશં હરિચ્છ્મશ્રું શિલાસંહનનં દૃઢમ્ ।
હ્રસ્વ કાયં સુબાહુઞ્ચ મહાકાયં મહાબલમ્

આકર્ણદારિતાસ્યઞ્ચ લમ્બભ્રૂં સ્થૂલનાસિકમ્।
સ્થૂલોષ્ઠમષ્ટદંષ્ટ્રઞ્ચ દ્વિજિહ્વં શઙ્કુકર્ણકમ્

પિઙ્ગલોદ્વૃત્તનયનં જટિલં પિઙ્ગલં તથા।
મહાકર્ણં મહોરસ્કં કટિહીનં કૃશોદરમ્।
નખિનં લોહિતગ્રીવં સા કનિષ્ઠં પ્રસૂયતે

સદ્યઃ પ્રસૂયમાત્રૌ તુ વિવૃદ્ધૌ ચ પ્રમાણતઃ।
ઉપભોગસમર્થાભ્યાં શરીરાભ્યામુપસ્થિતૌ।
સદ્યોજાતવિવૃદ્ધાઙ્ગૌ માતરં પર્યભૂષ્યતામ્

જ્યાયાંસ્તયોસ્તુ યઃ ક્રૂરો માતરં સોઽભ્યકર્ષત।
અબ્રવીન્માતરાયાહિ ભક્ષાર્થે ક્ષુધયાર્દ્દિતઃ

ન્યષેધયત્ પુનર્હ્યેનં જ્યાયાંસન્તુ કનિષ્ઠકઃ।
અબ્રવીત્ સોઽસકૃત્તં વૈ રક્ષેમાં માતરં ખશામ્।
બાહુભ્યાં પરિગૃહ્યૈનં માતરં તાં વ્યમોચયત્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રાદુર્ભૂતસ્તયોઃ પિતા ।
તૌ દૃષ્ટ્વા વિકૃતાકારૌ વસતાં હીત્યભાષત

તૌ તુ તં પિતરં દૃષ્ટ્વા બલવન્તૌ ત્વરાન્વિતૌ ।
માતુરેવ પુનસ્વાઙ્કે પ્રલપેતાં સ્વમાયયા

અથોઽબ્રવીદૃષિર્ભાર્યામાવાભ્યામુક્તવત્યસિ ।
પૂર્વમાચક્ષ્વ તત્ત્વેન તથૈવાભ્યાં વ્યતિક્રમમ્

માતુલં ભજતે પુત્રઃ પિતૄન્ ભજતિ કન્યકા।
યથાશીલા ભવેન્માતા તથાશીલો ભવેત્ સુતઃ

યદ્વર્ણા તુ ભવેદ્ભૂમિસ્તદ્વર્ણં સલિલં ધ્રુવમ્।
માતૄણાં શીલદોષેણ તથા શીલગુણૈઃ પુનઃ।
વિભિન્નાસ્તુ પ્રજાઃ સર્વાસ્તથા ખ્યાતિવશેન ચ

બલશીલાદિભિસ્તાસામદિતિર્ધર્મતત્પરા।
ધર્મશીલાદિભિશ્ચૈવ પ્રબોધબલશાલિની

(ગન્ધશીલા દિતિશ્ચૈવ પ્રવાર્ધ્યયનશાલિની।)
ગીતશીલા તથાઽરિષ્ટા માયાશીલા દનુઃ સ્મૃતા।
વિનતા તુ પુનર્દ્દેવી વૈહાયસગતિપ્રિયા

તપોમયેન શીલેન સુરભિઃ સમલંકૃતા।
ક્રોધશીલા તથા કદ્રૂઃ ક્રોધેનાસુખશીલકા

દનાયુષાયાઃ શીલં વૈ વૈરનુગ્રહ લક્ષણમ્।
ત્વઞ્ચ દેવિ મહાભાગે ક્રોધશીલા મતાસિ મે

ઇત્યેતાનિ સશીલાનિ સ્વભાવાલ્લોકનાન્નૃણામ્।
કર્મતો યત્નતો બુદ્ધ્યા રૂપતો બલતસ્તથા।
ક્ષમાતશ્ચૈવ ભિન્નાનિ ભાવિતાર્થબલેન ચ

રજઃસત્ત્વતમોવૃત્તેર્વિશ્વરૂપાઃ સ્વભાવતઃ।
માતુલન્ત્વનુયાતાસ્તે પુત્રકા ગુણવૃત્તિભિઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્ ખશામપ્રતિમાં તદા।
પુત્રાવાહૂય સામ્ના વૈ ચક્રે સોમમભીતયઃ

તાભ્યાઞ્ચ યત્ કૃતં તસ્યાસ્તદાચષ્ટ તદા ખશા।
માત્રા યથા સમાખ્યાતં કર્મ તાભ્યાં પૃથક્ પૃથક્।
તેન ધાત્વર્થયોગેન તત્ત્વદર્શી ચકાર હ

યક્ષ ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ખાદને કૃષણે ચ સઃ।
યક્ષયેત્યુક્તવાન્ યસ્માત્ તસ્માદ્યક્ષો ભવત્યયમ્

રક્ષ ઇત્યેષ ધાતુર્યઃ પાલને સ વિભાવ્યતે।
ઉક્તવાંશ્ચૈવ યસ્માત્તુ રક્ષ મે માતરં ખશામ્।
નામ્નાઽયં રાક્ષસસ્તસ્માત્ ભવિષ્યતિ તવાત્મજઃ

સ તદા તદ્વિધાન્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ પરિમૃગ્ય ચ।
તયોઃ પ્રાદિશદાહારં પ્રજાપતિરસૃગ્વસે

પિતા તૌ ક્ષુધિતૌ દૃષ્ટ્વા વરઞ્ચેમં તયોર્દદૌ।
યુવયોર્હસ્તસંસ્પર્શો નક્તમેન તુ સર્વશઃ

નક્તાહારવિહારૌ ચ દિવા સ્વપ્નોપભોગિનૌ।
નક્તઞ્ચૈવ બલીયાંસૌ દિવા સુપ્તાવુભૌ યુવામ્

માતરં રક્ષતઞ્ચૈવ ધર્મશ્ચૈવાનુશિષ્યતામ્।
ઇત્યુક્ત્વા કશ્યપઃ પુત્રૌ તત્રૈવાન્તરધીયત

ગતે પિતરિ તૌ વીરૌ નિસર્ગાદેવ દારુણૌ।
વિપર્યયેણ વર્ત્તન્તૌ કિમ્ભક્ષૌ પ્રાણિહિંસકૌ

મહાબલૌ મહાસત્ત્વૌ મહાકાયૌ દુરાસદૌ।
માયાવિનૌ ચ દૃશ્યૌ તાવન્તર્દ્ધાનગતાવુભૌ

તૌ કામરૂપિણૌ ઘોરૌ વિકૃતાજ્ઞૌ સ્વભાવતઃ।
રૂપાનુરૂપૈરાહારૈઃ પ્રભવેતામુભાવપિ

દેવા સુરાનૃષીંશ્ચૈવ ગન્ધર્વાન્ કિન્નરાનપિ।
પિશાચાંશ્ચ મનુષ્યાંશ્ચ પન્નગાન્ પક્ષિણઃ પશૂન્

ભક્ષાર્થમપિ લિપ્સન્તૌ સર્વતસ્તૌ નિશાચરૌ।
ઇન્દ્રેણ તુ વરૌ ચૈવ ધૃતૌ દત્ત્વા સુવધ્યતામ્

યક્ષસ્તુ ન કદાચિદ્વૈ નિશીથૈ હ્યેકકશ્ચિરમ્।
આહારં સ પરીપ્સન્ વૈ શબ્દેનાનુચચાર હ

આસસાદ પિશાચૌ દ્વૌ જન્તુચણ્ડૌ ચ તાવુભૌ।
પિઙ્ગાક્ષાવૂર્દ્ધ્વરોમાણૌ વૃત્તાક્ષૌ તુ સુદારૂણૌ

અસૃઙ્માંસવસાહારૌ પુરુષાદૌ મહાબલૌ।
કન્યાભ્યાં સહિતૌ તૌ તુ તાભ્યાં પ્રિયચિકીર્ષયા

દ્વે કન્યે કામરૂપિણ્યૌ તદાચારે ચ તે શુભે।
આહારાર્થમટન્તૌ તૌ કન્યાભ્યાં સહિતાવુભૌ

તેઽપશ્યન્ રાક્ષસં તત્ર કામરૂપં મહાબલમ્।
સહસા સન્નિપાતે તુ દૃષ્ટ્વા ચૈવ પરસ્પરમ્

રક્ષમાણૌ તતોઽન્યોન્યં પરસ્પરજિઘૃક્ષવઃ।
પિતરાવૂચતુઃ કન્યે યુવામાનયત દ્રુતમ્

જીવગ્રાહં વિગૃહ્યૈનં વિસ્ફુરન્તં પદે પદે।
તતઃ સમભિસૃત્યૈનં કન્યે જગૃહતુસ્તદા।
ગૃહીત્વા હસ્તયોસ્તાભ્યામાનીતે પિતૃસંસદિ

તાભ્યાં કરે ગૃહીતં તં પિશાચમથ રાક્ષસમ્।
પૃચ્છતાં કોઽસિ કસ્ય ત્વં સ ચ સર્વમભાષત

તસ્ય કર્માભિવિજ્ઞાતં જ્ઞાત્વા તૌ રાક્ષસર્ષભૌ।
અજઞ્ચ શણ્ડં તસ્યૈતે પ્રત્યપાદયતાં સુતે।
તૌ તુષ્ટૌ કર્મણા તસ્ય કન્યે દ્વે દદતુઃ સુતે

પૈશાચેવ વિવાહેન સુદત્યા બુદ્ધવાહનઃ।
અજઃ ખણ્ડશ્ચ તાભ્યાં તૌ તદાશ્રાવયતાં ધનમ્

ઇયં બ્રહ્મધના નામ મમ કન્યા હ્યલોમિકા ।
બ્રહ્મસત્ત્વધનાહારા ઇતિ ખણ્ડોભ્યભાષત

ઇયં જન્તુધના નામ કન્યા સર્વાઙ્ગસુન્દરી।
જન્તવોઽસ્યા ધનાહારાસ્તાવશ્રાવયતાં ધનમ્

સર્વાઙ્ગકેશી નામ્ના ચ કન્યા જન્તુધના તથા।
અકર્ણાન્તાપ્યરોમા ચ કન્યા બ્રહ્મધના તુ યા

બ્રહ્મધનં પ્રસૂતા સા ધનાનાચ્ચૈવ કન્યકા।
એવં પિશાચકન્યે તે મિથુને દ્વે પ્રસૂયતામ્।
તયોઃ પ્રજાવિસર્ગઞ્ચ બ્રુવતો મે નિબોધત

હેતિઃ પ્રહેતિરુગ્રશ્ચ પૌરુષેયો વધસ્તથા।
વિસ્ફૂર્જિશ્ચૈવ વાતશ્ચ આપો વ્યાઘ્રસ્તથૈવ ચ

સર્પશ્ચ રાક્ષસા હ્યેતે યાતુધાનાત્મજા દશ।
સૂર્યસ્યાનુચરા હ્યેતે સહ તેન ભ્રમન્તિ ચ

હેતિપુત્રસ્તથા લઙ્કુર્લઙ્કોર્દ્વાવેવ ચાત્મજૌ।
માલ્યવાંશ્ચ સુમાલી ચ પ્રહેતિતનયાન્ શ્રૃણુ।
પ્રહેતિતનયઃ શ્રીમાન્ પુલોમા નામ વિશ્રુતઃ

વધપુત્રો નિકુમ્ભશ્ચ ક્રૂરો વૈ બ્રહ્મરાક્ષસઃ।
વાતપુત્રો વિરાગસ્તુ આપપુત્રસ્તુ જમ્બુકઃ

વ્યાઘ્રપુત્રો નિરાનન્દો જન્તૂનાં વિઘ્નકારકઃ।
ઇત્યેતે વૈ પરિક્રાન્તાઃ ક્રૂરાઃ સર્વે તુ રાક્ષસાઃ

કીર્તિતા યાતુધાનાસ્તુ બ્રહ્મધાનાન્ નિબોધત।
યજ્ઞઃ પિતા ધુનિઃ ક્ષેમો બ્રહ્મા પાપોઽથ યજ્ઞહા

સ્વાકોટકઃ કલિઃ સર્પો બ્રહ્મધાનાત્મજા દશ।
સ્વસારો બ્રહ્મરાક્ષસ્યસ્તેષાઞ્ચેમાઃ સુદારુણાઃ

રક્તકર્ણા મહાજિહ્વાઽક્ષયા ચૈવોપહારિણી।
એતાસામન્વયે જાતાઃ પૃથિવ્યાં બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

શ્લેષ્માતકતરુષ્વેતે પ્રાયશસ્તુ કૃતાલયાઃ।
ઇત્યેતે રાક્ષસાઃ ક્રાન્તા યક્ષસ્યાપિ નિબોધત

ચકમેઽપ્સરસં યક્ષ પઞ્ચસ્થૂલાં ક્રતુસ્થલીમ્।
તાં લિપ્સુશ્ચિન્તમાનશ્ચ નન્દનં સ ચચાર હ

વૈભ્રાજં સુરભિઞ્ચૈવ તથા ચૈત્રરથઞ્ચ યત્।
દૃષ્ટવાન્ નન્દને તસ્મિન્નપ્સરોભિઃ સહાસતીમ્

નોપાયં વિન્દતે તત્ર તસ્યા લાભાય ચિન્તયન્।
દૂષિતઃ સ્વેન રૂપેણ કર્મ્મણા તેન દૂષિતઃ

મમોદ્વિજન્તે ભૂતાનિ ભયાવૃત્તસ્ય સર્વશઃ।
તત્કથં નામ ચાર્વઙ્ગીં પ્રાપ્નુયામહમઙ્ગનામ્

દૃષ્ટ્વોપાયં તતઃ સોઽથ શીઘ્રકારી વ્યવર્ત્તત।
કૃત્વા રૂપં બહુમતં ગન્ધર્વસ્ય તુ ગુહ્યકઃ।
તતઃ સોઽપ્સરસાં મધ્યે તાં જગ્રાહ ક્રતુસ્થલીમ્

બુદ્ધ્વા ચ સુરુચિં તં સા ભાવેનૈવાભ્યવર્ત્તત।
સંવૃતઃ સ તયા સાર્દ્ધં દૃશ્યમાનોઽપ્સરોગણૈઃ

સ તત્ર સિદ્ધકરણઃ સદ્યો જાતઃ સુતોઽસ્ય વૈ ।
પરિણાહોચ્છ્રયૈર્યુક્તઃ સદ્યો વૃત્તો જ્વલન્ શ્રિયા

રાજાહમિતિ નાભિર્હિ પિતરં સોઽભ્યભાષત।
તવાત્ર જાતે ન ભીતિઃ પિતા તં પ્રત્યુવાચ હ

માત્રાનુરૂપો રૂપેણ પિતુર્વીર્યેણ જાયતે।
જાતે સ તસ્મિન્ હર્ષેણ સ્વરૂપં પ્રત્યપદ્યત

સ્વભાવં પ્રતિપદ્યન્તે બૃહન્તો યક્ષરાક્ષસાઃ ।
મ્રિયમાણાઃ પ્રસુપ્તાશ્ચ ક્રુદ્ધા ભીતાઃ પ્રહર્ષિતાઃ

તતોઽબ્રવીદપ્સરસઃ સ્મયમાનઃ સ ગુહ્યકઃ।
ગૃહં મે ગચ્છ સુશ્રોણિ સપુત્રા વરવર્ણિની

ઇત્યુક્ત્વા સહસા તઞ્ચ દૃષ્ટ્વા સ્વં રૂપમાસ્થિતમ્।
વિભ્રાન્તાઃ પ્રાદ્રવન્ ભીતાઃ ક્રોધમાનાઽપ્સરોગણાઃ

ગચ્છન્તીરન્વગચ્છદ્યા પુત્રસ્તાં સાન્ત્વયન્ ગિરા।
ગન્ધર્વાપ્સરસાં મધ્યેતાં નીત્વા સ ન્યવર્ત્તત

તાઞ્ચ દૃષ્ટ્વા સમુત્પત્તિં યક્ષસ્યાપ્સરસાં ગણાઃ।
યક્ષાણાં ત્વં જનિત્રીતિ પ્રોચુસ્તાં વૈ ક્રતુસ્થલીમ્

જગામ સહ પુત્રેણ તતો યક્ષઃ સ્વમાલયમ્।
ન્યગ્રોધરોહિણં નામ ગુહ્યકા યત્ર શેરતે।
તસ્મિન્નિવાસો યક્ષાણાં ન્યગ્રોધઃ સર્વતઃ પ્રિયઃ

યક્ષો રજતનાભસ્તુ ગુહ્યકાનાં પિતામહઃ।
અનુહ્રાદસ્ય દૈત્યસ્ય ભદ્રામતિવરાં સુતામ્।
ઉપયેમે સ ભદ્રાયાં યસ્યાં મણિવરો વશી

જજ્ઞે સા મણિભદ્રઞ્ચ શક્રતુલ્યપરાક્રમમ્।
તયોઃ પત્ન્યૌ ભગિન્યૌ તુ ક્રતુસ્થલ્યાત્મજે શુભે

નામ્ના પુણ્યજની ચૈવ તથા દેવજની ચ યા।
વિજજ્ઞે મણિભદ્રાત્તુ પુત્રાન્ પુણ્યજની શુભાન્

સિદ્ધાર્થં સૂર્યતેજઞ્ચ સુમન્તં નન્દનં તથા।
કન્યકં યવિક્ઞ્ચૈવ મણિદત્તં વસું તથા

સર્વાનુભૂતં શઙ્ખઞ્ચ પિઙ્ગાક્ષં ભીરુમેવ ચ।
તથા મન્દરશોભિઞ્ચ પઝં ચન્દ્રપ્રભં તથા

મઘપૂર્ણં સુભદ્રઞ્ચ પ્રદ્યોતઞ્ચ મહૌજસમ્।
દ્યુતિમત્કેતુમન્તૌ ચ મિત્રં મૌલિસુદર્શનૌ

ચત્વારો વિંશતિશ્ચૈવ પુત્રાઃ પુણ્યજનાઃ શુભાઃ ।
જજ્ઞિરે મણિભદ્રસ્ય તે સર્વે પુણ્યલક્ષણાઃ ।
તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ યક્ષા પુણ્યજનાઃ શુભાઃ

વિજજ્ઞે દેવજનની પુત્રાન્ મણિવરાત્મજાત્ ।
પૂર્ણભદ્રં હેમરથં મણિમન્નન્દિવર્દ્ધનૌ

કુસ્તુમ્બુરું પિશઙ્ગાભં સ્થૂલકર્ણં મહાજયમ્।
શ્વેતઞ્ચ વિપુલઞ્ચૈવ પુષ્પવન્તં ભયાવહમ્

પદ્મવર્ણં સુનેત્રઞ્ચ યક્ષં બાલં બકં તથા।
કુમુદં ક્ષેમકઞ્ચૈવ વર્દ્ધમાનં તથા દમમ્

પદ્મનાભં વરાઙ્ગઞ્ચ સુવીરં વિજયં કૃતિમ્।
પૂર્ણમાસં હિરણ્યાક્ષં સુરૂપઞ્ચૈવમાદયઃ

પુત્રા મણિવરસ્યૈતે યક્ષા વૈ ગુહ્યકાઃ સ્મૃતાઃ ।
સુરૂપાશ્ચ વિરૂપાશ્ચ સ્રગ્વિણઃ પ્રિયદર્શનાઃ।
તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

ખશાયાસ્ત્વપરે પુત્રા રાક્ષસાઃ કામરૂપિણઃ ।
તેષાં યથા પ્રધાનાન્ વૈ વર્ણ્યમાનાન્નિબોધત

લાલાવિઃ કુથનો ભીમઃ સુમાલી મધુરેવ ચ।
વિસ્ફૂર્જ્જિતો વિદ્યુજ્જિહ્વો માતઙ્ગો ધૂમ્રિતસ્તતા

ચન્દ્રાર્કઃ સુકરો બુધ્નઃ કપિલોમા પ્રહાસકઃ।
ક્રીડઃ પરશુનાભશ્ચ ચક્રાક્ષશ્ચ નિશાચરઃ

ત્રિશિરાઃ શતદંષ્ટ્રશ્ચ તુણ્ડકેશશ્ચ રાક્ષસઃ।
યક્ષશ્ચાકમ્પનશ્ચૈવ દુર્મુખશ્ચ શિલીમુખઃ

ઇત્યેતે રાક્ષસવરા વિક્રાન્તા ગણરૂપિણઃ.
સર્વલોકચરાસ્તે તુ ત્રિદશાનાં સમક્રમાઃ

સપ્ત ચાન્યા દુહિતરસ્તાઃ શ્રૃણુધ્વં યથાક્રમમ્।
તાસાઞ્ચ યઃ પ્રજાસર્ગો યેન ચોત્પાદિતા ગણાઃ

આલમ્બા ઉત્કચા કૃષ્ણા નિઋતો કપિલા શિવા।
કેશિની ચ મહાભાગા ભગિન્યઃ સપ્ત યાઃ સ્મૃતાઃ

તાભ્યો લોકામિષાદશ્ચ હન્તારો યુદ્ધદુર્મદાઃ।
ઉદીર્ણા રાક્ષસગણા ઇમે ઉત્પાદિતાઃ શુભાઃ

આલમ્બેયો ગણઃ ક્રૂર ઉત્કચેયો ગણસ્તથા।
તથા કાર્ષ્ણેયશૈવેયા રાક્ષસા હ્યુત્તમા ગણાઃ

તથૈવ નૈઋતો નામ ત્ર્યમ્બકાનુચરેણ હ।
ઉત્પાદિતઃ પ્રજાસર્ગો ગણેશ્વરચરેણ તુ

ઉત્પાદિતા બલવતા ઉદીર્ણા યક્ષરાક્ષસાઃ ।
વિક્રાન્તાઃ શૌર્યસમ્પન્ના નૈઋતા દેવરાક્ષસાઃ।
યેષામધિપતિર્યુક્તો નામ્ના ખ્યાતો વિરૂપકઃ

તેષાં ગણશતાનેકા ઉદ્ધૃતાનાં મહાત્મનામ્।
પ્રાયેણાનુચરન્ત્યેતે શઙ્કરં જગતઃ પ્રભુમ્

દૈત્યરાજેન કુમ્ભેન મહાકાયા મહાત્મના ।.
ઉત્પાદિતા મહાવીર્યા મહાબલપરાક્રમાઃ

કપિલેયા મહાવીર્યા ઉદીર્ણા દૈત્યરાક્ષસાઃ।
કમ્પનેન ચ યક્ષેણ કેશિન્યાસ્તે પરે જનાઃ

ઉત્પાદિતા મહાવાતા ઉદીર્ણા યક્ષરાક્ષસાઃ।
કેશિનીદુહિતુશ્ચૈવ નીલાયાઃ ક્ષુદ્રમાનસાઃ

આલમ્બેયેન જનિતા નૈકાઃ સુરસિકેન હિ।
નૈલા ઇતિ સમાખ્યાતા દુર્જયા ઘોરવિક્રમાઃ

ચરન્તિ પૃતિવીં કૃત્સ્નાં તત્ર તે દેવલૌકિકાઃ।
બહુત્વાચ્ચૈવ સર્ગસ્ય તેષાં વક્તું ન શક્યતે

તસ્યાસ્ત્વપિ ચ નીલાયા વિકચા નામ રાક્ષસી।
દુહિતા સ્વભાવવિકચા મન્દસત્ત્વપરાક્રમા

તસ્યા અપિ વિરૂપેણ નૈઋતેનેહ ચ પ્રજાઃ।
ઉત્પાદિતાઃ સુરા ઘોરાઃ શ્રૃણુ તાસ્ત્વનુપૂર્વશઃ

દંષ્ટ્રાકરાલવિકૃતા મહાકર્ણા મહોદરાઃ।
હારકા ભીષકાશ્ચૈવ તથૈવ ક્રામકાઃ પરે

વૈનકાશ્ચ પિશાચાશ્ચ વાહકાઃ પ્રાશકાઃ પરે।
ભૂમિરાક્ષસકા હ્યેતે મન્દાઃ પુરુષવિક્રમાઃ

ચરન્ત્યદૃષ્ટપૂર્વાશ્ચ નાનાકારા હ્યનેકશઃ।
ઉત્કૃષ્ટ બલસત્ત્વા યે તે ચ વૈ ખેચરાઃ સ્મૃતાઃ

લક્ષમાત્રેણ ચાકાશં સ્વલ્પાઃ સ્વલ્પં ચરન્તિ વૈ ।
એતૈર્વ્યાપ્તમિમં લોકં શતશોઽથ સહસ્રશઃ

ભૂમી રાક્ષસકૈઃ સર્વૈરનેકૈઃ ક્ષુદ્રરાક્ષસૈઃ।
નાનાપ્રકારૈરાક્રાન્તા નાનાદેશાઃ સમન્તતઃ

સમાસાભિહતાશ્વૈવ હ્યષ્ટૌ રાક્ષસમાતરઃ।
અષ્ટૌ વિભાગા હ્યેષાં હિ વિખ્યાતા અનુપૂર્વશઃ

ભદ્રકા નિકરાઃ કેચિદ્યજ્ઞનિષ્પત્તિહેતુકાઃ।
સહસ્રસતસઙ્ખ્યાતા મર્ત્ત્યલોકવિચારિણઃ

પૂતના માતૃસામાન્યાસ્તથા ભૂતભયઙ્કરાઃ।
બાલાનાં માનુષે લોકે ગ્રહા વૈમાનહેતુકાઃ

સ્કન્દગ્રહાદયશ્ચૈવ આપકાસ્ત્રાસકાદયઃ।
કૌમારાસ્તે તુ વિજ્ઞેયા બાલાનાં ગ્રહવૃત્તયઃ

સ્કન્દગ્રહવિશેષાણાં માયિકાનાં તથૈવ ચ।
પૂતનાનામભૂતાનાં યે ચ લોકવિનાયકાઃ

સહસ્રશત સઙ્ખ્યાનાં મર્ત્યલોકવિચારિણામ્।
એવં ગણશતાન્યેવ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્

યક્ષાઃ પુણ્યતમા નામ તથા યે કેઽપિ ગુહ્યકાઃ।
યક્ષા દેવજના શ્ચૈવ તથા પુણ્યજનાશ્ચ યે

ગુહ્યકાનાઞ્ચ સર્વેષામગસ્ત્યા યે ચ રાક્ષસાઃ ।
પૌલસ્ત્યા રાક્ષસા યે ચ વિશ્વામિત્રાશ્ચ યે સ્મૃતાઃ

યક્ષાણાં રાક્ષસાનાઞ્ચ પૌલસ્ત્યાગસ્ત્યયશ્ચ યે ।
તેષાં રાજા મહારાજઃ કુબેરો હ્યલકાધિપઃ

યક્ષા દૃષ્ટ્વા પિબન્તીહ નૃણાં માંસમસૃગ્વસામ્।
રક્ષાંસ્યનુપ્રવેશેન પિશાચાઃ પરિપીડનૈઃ

સર્વલક્ષણસમ્પન્નાઃ સમક્ષેત્રાશ્ચ દૈવતૈઃ।
ભાસ્વરા બલવન્તશ્ચ ઈશ્વરાઃ કરામરૂપિણઃ

અનાભિભક્ષા વિક્રાન્તાઃ સર્વલોકનમસ્કૃતાઃ।
સૂક્ષ્માશ્ચૌજસ્વિનો મેધ્યા વરદા યજ્ઞિયાશ્ચ યે

દેવાનાં તુલ્યધર્માણાં હ્યસુરાઃ સર્વશઃ સ્મૃતાઃ।
ત્રિભિઃ પાધૈસ્તુ ગન્ધર્વા દેવૈ ર્હીનાઃ પ્રભાવતઃ

ગન્ધર્વેભ્યસ્ત્રિભિઃ પાદૈર્હીના વૈ સર્વગુહ્યકાઃ।
પ્રભાવતુલ્યા યક્ષાણાં વિજ્ઞેયાઃ સર્વરાક્ષસાઃ।
ઐશ્વર્યહીના યક્ષેભ્યઃ પિશાચાસ્ત્રિ ગુણં પુનઃ

એવં ધનેન રૂપેણ આયુષા ચ બલેન ચ।
ધર્મૈશ્વર્યેણ બુદ્ધ્યા ચ તપઃશ્રુતપરાક્રમૈઃ

દેવાસુરેભ્યો હીયન્તે ત્રીન્ પાદાન્ વૈ પરસ્પરમ્।
ગન્ધર્વાદ્યાઃ પિશાચાન્તાશ્ચતસ્રો દેવયોનયઃ

॥સૂત ઉવાચ॥
અતઃ શ્રૃણુત ભદ્રં વઃ પ્રજાઃ ક્રોધવશત્મકાઃ ।
ક્રોધાયાં કન્યકા જજ્ઞે દ્વાદશ હ્યાત્મસમ્ભવાઃ।
તા ભાર્યાઃ પુલહસ્યાસન્નામતસ્તા નિબોધત

મૃગી ચ મૃગમન્દા ચ હરિભદ્રા ઇરાવતી।
ભૂતા ચ કપિશા દંષ્ટ્રા નિશા તિર્યા તથૈવ ચ।
શ્વેતા ચૈવ સ્વરા ચૈવ સુરસા ચેતિ વિશ્રુતાઃ

મૃગ્યાસ્તુ હરિણાઃ પુત્રા મૃગાશ્ચાન્યે શશાસ્તથા।
ન્યઙ્કવઃ શરભા યે ચ રુરવઃ પૃષતાશ્ચ યે

મૃગરાજા મૃગમન્દાયા ગવયાશ્ચાપરે તથા।
મહિષોષ્ટ્રવરાહાશ્ચ ખડ્ગગૌરમુખાસ્તથા

હરેસ્તુ હરયઃ પુત્રા ગોલાઙ્ગુલતરક્ષવઃ ।
વાનરાઃ કિન્નરાશ્ચૈવ વ્યાઘ્રાઃ કિમ્પુરુષાસ્તથા।
ઇત્યેવમાદયોઽન્યેઽપિ ઇરાવત્યા નિબોધત

સૂર્યસ્યાણ્ડકપાલે દ્વે સમાનીય તુ ભૌવનઃ।
હસ્તાભ્યાં પરિગૃહ્યાથ રથન્તરમગાયત

સામ્ના પ્રસૂયમાનેન સદ્ય એવ ગજોઽભવત્।
સ પ્રાયચ્છદિરાવત્યૈ પુત્રાર્થં સ તુ ભૌવનઃ

ઇરાવત્યાઃ સુતો યસ્માત્તસ્માદૈરાવતઃ સ્મૃતઃ ।
દેવરાજોપવાહ્યત્વાત્ પ્રથમઃ સ મતઙ્ગરાટ્।
શુભ્રાભ્રભાશ્ચતુર્દ્દંષ્ટ્રઃ શ્રીમાનૈરાવતો ગજઃ

અપ્સુજસ્યૈકમૂલસ્ય સુવર્ણાભસ્ય હસ્તિનઃ ।
ષડ્દન્તસ્ય હિ ભદ્રસ્ય ઔપાવાહ્યશ્ચ વૈ બલઃ

તસ્ય પુત્રોઽઞ્જનશ્ચૈવ સુપ્રતીકોઽથ વામનઃ।
પદ્મશ્ચૈવ ચતુર્થોઽભૂદ્ધસ્તિની ચાભ્રમુસ્તથા

દિગ્ગજાંસ્તાંશ્ચ ચત્વારઃ શ્વેતાઽજનયતાશુગાન્ ।
ભદ્રં મૃગઞ્ચ મન્દં ચ સઙ્કીર્ણં ચતુરઃ સુતાન્

સઙ્કીર્ણોઽપ્યઞ્જનો યસ્તુ ઉપવાહ્યો યમસ્ય તુ।
ભદ્રો યઃ સુપ્રતીકસ્તુ હરિતઃ સ હ્યપામ્પતેઃ

પદ્મો મન્દસ્તુ યો ગૌરો દ્વિપો હ્યૈલવિલસ્ય સઃ।
મૃગઃ શ્યામસ્તુ યો હસ્તી ઉપવાહ્યઃ સ પાવકૈઃ

પદ્મોત્તરસ્તુ યઃ પદ્મૌ ગજો વૈ વરુણો ગણઃ।
ઉપલેપનમેષશ્ચ તસ્યાષ્ટૌ જજ્ઞિરે સુતાઃ

ઉદગ્રભાવેનોપેતા જાયન્તે તસ્ય ચાન્વયે।
શ્વેતબાલનખાઃ પિઙ્ગા વર્ષ્મવન્તો મતઙ્ગજાઃ।
મતઙ્ગજાન્ પ્રવક્ષ્યામિ નાગાનન્યાનપિ ક્રમાત્

કપિલઃ પુણ્ડરીકશ્ચ સુમનાભો રથાન્તરઃ।
જાતૌ નામ્ના સુતૌ તાભ્યાં સુપ્રતિષ્ઠપ્રમર્દ્દનૌ

શૂલાઃ સ્થૂલાઃ શિરોદાન્તાઃ શુદ્ધબાલનખાસ્તથા।
બલિનઃ શક્તિનશ્ચૈવ સ્મૃતાસ્ત્વાકુલિકા ગજાઃ

પુષ્પદન્તો બૃહત્સામા ષડ્દન્તો દન્ત પુષ્પવાન્।
તામ્રવર્ણશ્ચ તત્પુત્રઃ સહચારિવિષાણિતઃ

અન્વયે ચાસ્ય જાયન્તે લમ્બોષ્ઠાશ્ચારુદર્શિનઃ।
શ્યામાઃ સુદર્શનાશ્ચણ્ડા નાનાપીડાયતાનનાઃ

વામદેવોઽઞ્જનશ્યામઃ સામ્નો જજ્ઞેઽથ વામનઃ।
ભાર્યા ચૈવાઙ્ગદા તસ્ય નીલવલ્લક્ષણૌ સુતૌ

ચણ્ડશ્ચાત્રશિરો ગ્રીવા વ્યૂઢોરસ્કાસ્તરસ્વિનઃ।
નરૈર્બદ્ધાઃ કુલે તેષાં જાયન્તે વિકૃતા ગજાઃ

સુપ્રતીકસ્તુ રૂપેણ નાસ્ત્યસ્ય સદૃશો ગજઃ ।
તસ્ય પ્રહારી સમ્પાતી પૃથુશ્ચિત્તિસુતાસ્ત્રયઃ

પશવો દીર્ઘતાલ્વૌષ્ઠાઃ સુવિભક્તશિરોદરાઃ।
જાયન્તે મૃદુસમ્ભૂતા વંશે તસ્ય મતઙ્ગજાઃ

અઞ્જનાદઞ્જના સામ્નો વિજજ્ઞે ચાઞ્જનાવતી।
એવં માતા તયોશ્ચાપિ પ્રથિતાયુરજઃસુતૌ

મહાવિભક્તશિરસઃ સ્નિગ્ધજીમૂતસન્નિભાઃ।
સુદર્શનાઃ સુવર્ષ્માણઃ પદ્માભાઃ પરિમણ્ડલાઃ।
શૂનાઃ પીતાયતમુખા ગજાસ્તસ્યાન્વયેઽભવન્

જજ્ઞે ચન્દ્રમસઃ સામ્નઃ પિઙ્ગલા કુમુદદ્યુતિઃ।
પિઙ્ગલાયાઃ સુતૌ તસ્યા મહાપદ્મોર્મિમાલિનૌ

સમાયવરદાંશ્ચણ્ડાન્ પ્રવૃદ્ધબલિનોદરાન્ ।
હસ્તિયુદ્ધે પ્રિયાન્નાગાન્ વિદ્ધિ તસ્ય કુલોદ્ભવાન્

એતાન્ દેવાસુરે યુદ્ધે જયાર્થે જગૃહુઃ સુરાઃ।
કૃતાર્થૈશ્ચ વિસૃષ્ટાસ્તૈઃ પૂર્વોક્તાઃ પ્રયયુર્દિશઃ

એતેષામન્વયે જાતાન્ વિનીતાંસ્ત્રિદશા દદુઃ ।
અઙ્ગાય લોમપાદાય સૂત્રકારાય વૈ દ્વિપાન્

દ્વિરદો દ્વિરદાભ્યાઞ્ચ હસ્તાદ્ધસ્તી કરાત્કરી।
વરણાદ્વારણો દન્તી દન્તાભ્યાં ગર્જનાદ્ગજઃ

કુઞ્જરઃ કુઞ્જચારિત્વાન્નાગો નગવિરોધતઃ ।
મતઙ્ગાદિતિ માતઙ્ગો દ્વિપો દ્વાભ્યામપિ સ્મૃતઃ।
સામજઃ સામજાતત્વાદિતિ નિર્વચનક્રમઃ

એષાં જિહ્વાપરાવૃત્તિરિવાક્તં હ્યગ્નિશાપજમ્।
બલસ્યાનવતો યા તુ યા ચૈષાં ગૂઢમુષ્કતા।
ઉભયં દન્તિનામેતત્સ્વયમ્ભૂસૂરશાપજમ્

દેવદાનવગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ।
કન્યાસુ જાતા દિઙ્નાગૈર્નાનાસાત્ત્વાસ્તતો ગજાઃ

સમ્ભૂતિશ્ચ પ્રભૂતિશ્ચ નામનિર્વચનં તથા।
એતદ્ગજાનાં વિજ્ઞેયં યેષાં રાજા વિભાવસુઃ

કૌશિકાદ્યાઃ સમુદ્રાત્તુ ગઙ્ગાયાસ્તદનન્તરમ્।
અઞ્જનસ્યૈકમૂલસ્ય પ્રાચ્યાન્નાગવનન્તુ તત્

ઉત્તરા તસ્ય વિન્ધ્યસ્ય ગઙ્ગાયા દક્ષિણઞ્ચ યત્।
ગઙ્ગોદ્ભેદાત્કરૂષેભ્યઃ સુપ્રતીકસ્ય તદ્વનમ્

અપરેણોત્કલાચ્ચૈવ હ્યાવેદિભ્યશ્ચ પઞ્ચમમ્।
એકભૂતાત્મનોસ્યૈતદ્વામનસ્ય વનં સ્મૃતમ્

અપરેણ તુ લૌહિત્યમાસિન્ધોઃ પશ્ચિમેન તુ।
યમસ્યૈતદ્વનં પ્રોક્તમનુપર્વતમેવ તત્

ભૂતિર્વિજજ્ઞે ભૂતાંશ્ચ રુદ્રસ્યાનુચરાન્ પ્રભોઃ।
સ્થૂલાન્ કૃશાંશ્ચ દીર્ઘાંશ્ચ વામનાન્ હ્રસ્વકાન્ સમાન્

લમ્બકર્ણાન્ પ્રલમ્બોષ્ઠાન્ લમ્બજિહ્વાસ્તનોદરાન્।
એકરૂપાન્ દ્વિરૂપાંશ્ચ લમ્બસ્ફિક્સ્થૂલપિણ્ડિકાન્

સરોવરસમુદ્રાદિનદીપુલિનવાસિનઃ।
કૃષ્ણાન્ ગૌરાંશ્ચ નીલાંશ્ચ શ્વેતાંશ્ચ લોહિતારુણાન્

બભ્રૂન્ વૈ શબલાન્ ધૂમ્રાન્ કદ્રૂન્ રાસભદારૂણાન્।
મુઞ્જકેશાન્ હૃષીકેશાન્ સર્પયજોપવીતિનઃ

વિસૃષ્ટાક્ષાન્ વિરૂપાક્ષાન્ કૃશાક્ષાનેકલોચનાન્।
બહુશીર્ષાન્ વિશીર્ષાંશ્ચ એકશીર્ષાંશ્ચ શીર્ષકાન્

ચણ્ડાંશ્ચ વિકટાંશ્ચૈવ વિરોમાન્ રોમશાંસ્તથા।
અન્ધાંસ્વ જટિલાંશ્ચૈવ કુઞ્જાન્ હેષકવામનાન્

સરોવરસમુદ્રાદિનદીપુલિનસેવિનઃ।
એકકર્ણાન્ મહાકર્ણાન્ શઙ્કુકર્ણાનકર્ણિકાન્

દંષ્ટ્રિણો નખિનશ્ચૈવ નિર્દ્દન્તાંશ્ચ દ્વિજિહ્વકાન્।
એકહસ્તાન્ દ્વિહસ્તાંશ્ચ ત્રિહસ્તાંશ્ચાપ્યહસ્તકાન્

એકપાદાન્ દ્વિપાદાંશ્ચ ત્રિપાદાન્ બહુપાદકાન્ ।
મહાયોગાન્ મહાસત્ત્વાન્ સુતપક્વાન્ મહાબલાન્

સર્વત્રગાનપ્રતિઘાન્ બ્રહ્મજ્ઞાન્ કામરૂપિણઃ ।
ઘોરાન્ ક્રૂરાંશ્ચ મેધ્યાંશ્ચ શિવાન્ પુણ્યાન્ સવાદિનઃ

કુશહસ્તાન્ મહાજિહ્વાન્ મહાકર્ણાન્મહાનનાન્।
હસ્તાદાંશ્ચ મુખાદાંશ્ચ શિરોદાંશ્ચ કપાલિનઃ

ધન્વિનો મુદ્ગરધરાનસિશૂલધરાંસ્તથા।
દીપ્તાસ્યાન્ દીપ્તનેત્રાંશ્ચ ચિત્ર માલ્યાનુલેષનાન્

અન્નાદાન્ પિશિતાદાંશ્ચ બહુરૂપાન્ સુરૂપકાન્ ।
રાત્રિસન્ધ્યાચરાન્ ઘોરાન્ વ્કચિત્સૌમ્યાન્ દિવાચરાન્।
નક્તઞ્ચરાન્ સુદુષ્પ્રેક્ષ્યાન્ ઘોરાંસ્તાન્ વૈ નિશાચરાન્

પરત્વે ચ ભયં દૈવ સર્વે તે ગતમાનસાઃ।
નૈષાં ભાર્યાઽસ્તિ પુત્રો વા સર્વે તે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ

શતન્તાનિ સહસ્રાણિ ભૂતાનામાત્મયોગિનામ્।
એતે સર્વે મહાત્માનો ભૂત્યાઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

કપિશા ચૈવ કૂષ્માણ્ડીકૂષ્માણ્ડાઞ્જજ્ઞિરે પુનઃ ।
મિથુનાનિ પિશાચાનાં વર્ણેન કપિશેન ચ।
કપિશત્વાત્ પિશાચાસ્તે સર્વે ચ પિશિતાશનાઃ

યુગ્માનિ ષોડશાન્યાનિ વર્ત્તમાનાસ્તદન્વયાઃ।
નામતસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યામિ પુરુષાદાંસ્તદન્વયાન્

છગલશ્છગલી ચૈવ વક્રો વક્રમુખી તથા।
ષોડશાનાં ગણાશ્ચૈવ સૂચી સૂચીમુખસ્તથા

સુમ્ભપા ત્રશ્ચ કુમભી ચ વજ્રદંષ્ટ્રશ્ચ દુન્દુભિઃ।
ઉપચારોપચારશ્ચ ઉલૂખલ ઉલૂખલી

અનર્કશ્ચ અનર્કા ચ કુખણ્ડશ્ચ કુખણ્ડિકા।
પાણિપાત્રઃ પાણિપાત્રી પાંશુઃ પાંશુમતી તથા

નિતુણ્ડશ્ચ નિતુણ્ડી ચ નિપુણા નિપુણસ્તથા।
છલાદોચ્છેષણા ચૈવ પ્રસ્કન્દઃ સ્કન્દિકા તથા।
ષોડશાનાં પિશાચાનાં ગણાઃ પ્રોક્તાસ્તુ ષોડશ

અજામુખા વક્રમુખાઃ પૂરિણઃ સ્કન્દિનસ્તથા।
વિપાદાઙ્ગારિકાશ્ચૈવ કુમ્ભપાત્રાઃ પ્રકુન્દકાઃ

ઉપચારોલૂખલિકા હ્યનર્કાશ્ચ કુખણ્ડિકાઃ।
પાણિપાત્રાશ્ચ નૈતુણ્ડા ઊર્ણાશા નિપુણાસ્તથા

સૂચીમુખોચ્છેષણાદાઃ કુલાન્યેતાનિ ષોડશ।
ઇત્યેતા હ્યભિજાતાસ્તુ કૂષ્માણ્ડાનાં પ્રકીર્તિતાઃ

પિશાચાસ્તે તુ વિજ્ઞેયાઃ સુકલ્પા ઇતિ જજ્ઞિરે।
બીભત્સં વિકૃતાચારં પુત્રપૌત્રમનન્તકમ્।
અતસ્તેષાં પિશાચાનાં લક્ષણઞ્ચ નિબોધત

સર્વાઙ્ગકેશા વૃત્તાખ્યા દંષ્ટ્રિણો નખિનસ્તથા।
તિર્યઙ્ગાઃ પુરુષાદાશ્ચ પિશાચાસ્તે હ્યધોમુખાઃ

અકેશકા હ્યરોમાણસ્ત્વગ્વસાશ્ચર્મવાસસઃ।
કૂષ્માણ્ડિકાઃ પિશાચાસ્તે તિલભક્ષાઃ સદામિષાઃ

વક્રાઙ્ગહસ્તપાદાશ્ચ વક્રશીલાગતાસ્તથા।
જ્ઞેયા વક્રપિશાચાસ્તે વક્રગાઃ કામરૂપિણઃ

લમ્બોદરાસ્તુણ્ડનાશા હ્રસ્વકાયશિરોભુજાઃ।
નિતુન્દકાઃ પિશાચાસ્તે તિલતક્ષાઃ પ્રિયશ્રવાઃ

વામનાકૃતયશ્ચૈવ વાચાલાઃ પ્લુતગામિનઃ।
પિશાચાનર્કમર્કાસ્તે વૃક્ષવાસાદનપ્રિયાઃ

ઊર્દ્ધ્વબાહૂર્દ્ધ્વરોમાણ ઊર્દ્ધ્વવૃક્ષાસ્તથાલયાઃ।
મુઞ્ચન્તિ પાંશૂનઙ્ગેભ્યઃ પિશાચાઃ પાંશવશ્ચ તે

ધમનીમતકાઃ શુષ્કાઃ શ્મશ્રુલાશ્ચીરવાસસઃ।
ઉપવીરાઃ પિશાચાશ્ચ શ્મશાનાયતનાસ્તથા

વિષ્ટબ્ધાક્ષા મહાજિહ્વા લેલિહાના હ્યુદૂખલાઃ।
હસ્ત્યુષ્ટ્રસ્થૂલશિરસો વિરતા બદ્ધપિણ્ડકાઃ

પિશાચાઃ સુમ્ભપાત્રાસ્તે અદૃષ્ટાન્નાનિ ભુઞ્જતે।
સૂક્ષ્માસ્તુ રોમશાઃ પિઙ્ગા દૃષ્ટાદૃષ્ટાશ્ચરન્તિ વૈ

અયુક્તાશ્ચ વિશન્તીહ નિપુણાસ્તે પિશાચકાઃ.
આકર્ણ દારિતાસ્યાશ્ચ લમ્બશ્રૂસ્થૂલનાસિકાઃ

હસ્તપાદાક્રાન્તગણા હ્રસ્વકાઃ ક્ષિતિદૃષ્ટયઃ।
બાલાદાસ્તે પિશાચા વૈ સૂતિકાગૃહસેવિનઃ

પૃષ્ઠતઃ પાણિપાદાશ્ચ હ્રસ્વકા વાતરંહસઃ।
પિશિતાદાઃ પિશાચાસ્તે સંગ્રામે રુધિરાશિનઃ

નગ્નકા હ્યનિકેતાશ્ચ લમ્બકેશાશ્ચ પિણ્ડકાઃ।
પિશાચાઃ સ્કન્દિનસ્તે વૈ અન્યા ઉચ્છુસનાશિનઃ ।
ષોડશ જાતયસ્તેષાં પિશાચાનાં પ્રકીર્ત્તિતાઃ

એવંવિધાન્પિશાચાંસ્તુ દીનાન્દૃષ્ટ્વાનુકમ્પયા।
તેભ્યો બ્રહ્મા વરં પ્રાદાત્કારુણ્યાદલ્પચેતસઃ।
અન્તર્દ્ધાનં પ્રજાસ્તેષાં કામરૂપત્વમેવ ચ

ઉભયોઃ સન્દ્યયોશ્ચારં સ્થાનાન્યાજીવમેવ ચ।
ગૃહાણિ યાનિ ભગ્નાનિ શૂન્યાન્યલ્પજનાનિ ચ

વિધ્વસ્તાનિ ચ યાનિ સ્યુરનાચારોષિતાનિ ચ।
અસંસ્પૃષ્ટોપ લિપ્તાનિ સંસ્કારૈર્વર્જિતાનિ ચ

રાજમાર્ગોપરથ્યાશ્ચ નિષ્કુણ્ઠાશ્ચત્વરાણિ ચ।
દ્વારાણ્યષ્ટાલકાશ્ચૈવ નિર્મમાન્સંક્રમાંસ્તથા

પથો નદ્યોઽથ તીર્થાનિ ચૈત્યવૃક્ષાન્મહાપથાન્ ।
પિશાચા વિનિવિષ્ટા વૈ સ્થાનેષ્વેતેષુ સર્વશઃ

અધાર્મિકા જનાસ્તે વૈ આજીવા વિહિતાઃ સુરૈઃ।
વર્ણાશ્રમાઃ સઙ્કરિકાઃ કારુશિલ્પિજનાસ્તથા

અમૃતોપમસત્ત્વાનાં ચૌરવિશ્વાસઘાતિનામ્।
એતૈરન્યૈશ્ચ બહુબિરન્યાયોપાર્જ્જિતૈર્ધનૈઃ ।
આરભન્તે ક્રિયા યાસ્તુ પિશાચાસ્તત્ર દેવતાઃ

મધુમાંસૌદનૈર્દધ્ના તિલચૂર્ણસુરાસવૈઃ।
ધૂપૈર્હારિદ્રકૃશરૈસ્તૈલભદ્રગુડૌદનૈઃ

કૃષ્ણાનિ ચૈવ વાસાંસિ ધૂપાઃ સુમનસસ્તથા।
એવં યુક્તાઃ સુબલયસ્તેષાં વૈ પર્વસન્ધિષુ।
પિશાચાનામનુજ્ઞાય બ્રહ્મા સોઽધિપતિર્દદૌ

સર્વભૂતપિશાચાનાં ગિરિશં શૂલપાણિનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ત્વજનયન્પુત્રાન્વ્યાઘ્રાન્સિંહાંશ્ચ ભામિની

દ્વિપિનશ્ચ સુતાસ્તસ્યા વ્યાલેયાશ્ચામિષાશિનઃ।
ઋષયશ્ચાપિ કાર્ત્સ્ન્યેન પ્રજાસર્ગં નિબોધત।
તસ્યા દુહિતરઃ પઞ્ચ તાસાં નામાનિ મે શ્રૃણુ

મીના માતા તથા વૃત્તા પરિવૃત્તા તથૈવ ચ।
અનુવૃત્તા તુ વિજ્ઞેયા તાસાં વૈ શ્રૃણુત પ્રજાઃ

સહસ્રદન્તા મકરાઃ પાઠીનાસ્તામરોહિતાઃ।
ઇત્યેવમાદિર્હિ ગણો મૈનો વિસ્તીર્ણ ઉચ્યતે

ગ્રાહાશ્ચતુર્વિધા જ્ઞેયાસ્તથાનુજ્યેષ્ઠકા અપિ।
નિષ્કાંશ્ચ શિશુમારાંશ્ચ મતા વ્યજનયત્પ્રજાઃ

વૃત્તા કૂર્મવિકારાણિ નૈકાનિ જલચારિણામ્।
તથા શઙ્ખવિકારાણિ જનયામાસ નૈકશઃ

મણ્ડૂકાનાં વિકારાણિ અનુવૃત્તા વ્યજાયત।
ઐણેયાનાં વિકારાણિ શમ્બૂકાનાં તથૈવ ચ

તથા શુક્તિવિકારાણિ વરાટકકૃતાનિ ચ।
તથા શઙ્ખવિકારાણિ પરિવૃત્તા વ્યજાયત

કાલકૂટવિકારાણિ જલૌકવિહિતાનિ ચ ।
ઇત્યેષ હિ ઋષેર્વંશઃ પઞ્ચશાખાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

તિર્યગં હેતુકમાદ્યાદુર્બહુલં વંશવિસ્તરમ્।
સંસ્વેદજવિકારાણિ યથા યેભ્યો ભવન્તિ હ

સ્વસ્તિપિકશરીરેભ્યો જાયન્ત્યુત્પાદકા દ્વિજાઃ।
મનુષ્યાઃ સ્વેદમલજાઃ ઉશના નામ જન્તવઃ।
નાનાપિપીલિકગણાઃ કીટકા બદ્ધપાદકાઃ

શઙ્ખોપલવિકારાણિ કીલકાચારકાણિ ચ।
ઇત્યેવમાદિબહુલાઃ સ્વેદજાઃ પાર્થિવા ગણાઃ

તથા ઘર્માદિતપ્તાભ્યસ્ત્વદ્ભ્યો વૃષ્ટિભ્ય એવ ચ।
નૈકા મૃગશરીરેભ્યો જાયન્તે જન્તવસ્ત્વિમે

મીનકાઃ પિપ્પલા દંશાસ્તથા તિત્તિરપુત્રિકાઃ।
નીલચિત્રાશ્ચ જાયન્તે હ્યલકા બહુવિસ્તરાઃ

જલજાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ જાયન્તે જન્તવસ્ત્વિમે।
કાશાતો યઞ્જકાઃ કીટનલદા બહુપાદકાઃ

સિહલા રોમલાશ્ચૈવ પિચ્છલાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ।
ઇત્યેમાદિર્હિ ગણો જલજઃ સ્વેદજઃ સ્મૃતઃ

સર્પિર્ભ્યો માષમુદ્ગાનાં જાયન્તે ક્રમશસ્તથા।
જમ્બુબિલ્વામ્રપૂગેભ્યઃ ફલેભ્યશ્ચૈવ જન્તવઃ

મુદ્ગેભ્યઃ પનસેભ્યશ્ચ તણ્ડુલેભ્યસ્તથૈવ ચ।
તથા કોટરશુષ્કેભ્યો નિહિતેભ્યો ભવન્તિ હિ

અન્યેભ્યોઽપિ ચ જાયન્તે ન હિ તેભ્યશ્ચિરં સદા।
જન્તવસ્તુરગાદિભ્યો વિષાદિભ્યસ્તથૈવ ચ

બહૂન્યહાનિ નિઃક્ષિપ્તે સમ્ભવન્તિ ચ ગોમયે।
જાયન્તે કૃમયો વિપ્રા કાષ્ઠેભ્યશ્ચ ઘુણાદયઃ

ક્રમાદ્‌દ્રુમાણાં જાયન્તે વિવિધા નીલમક્ષિકાઃ।
તથા શુષ્કવિકારેભ્યઃ પુત્રિકાઃ પ્રભવન્તિ ચ

કાલિકા શતિકેભ્યશ્ચ સર્પા જાયન્તિ સર્વશઃ।
સંસ્વેદજાશ્ચ જાયન્તે વૃશ્ચિકાઃ શુષ્કગોમયાત્

ગોભ્યો હિ મહિષેભ્યશ્ચ જાયન્તે જન્તવઃ પ્રભો।
મત્સ્યાદયશ્ચ વિવિધા અણ્ડકુક્ષૌ વિશેષતઃ

ચૈવીરિકાશ્ચ જાયન્તે તથા ગોજાકુલાનિ ચ।
તથાન્યાનિ ચ સૂક્ષ્માણિ જલૌકાદીનિ જાતયઃ

મક્ષિકાણાં વિકારાણિ જાયન્તે જાત યોઽપરે ।
પ્રાયેણ તુ વસન્ત્યસ્મિન્નુચ્છિષ્ટોદકકર્દ્દમે

મશકાનાં વિકારાણિ ભ્રમરાણાં તથૈવ ચ।
તૃણેભ્યશ્ચૈવ જાયન્તે પુત્રિકા પુત્રભાસકાઃ

મણિચ્છેદાસ્તથા વ્યાલાઃ પોતજાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ।
શતવેરિવિકારાણિ કરીષેભ્યો ભવન્તિહ

એવમાદિરસઙ્ખ્યાતો ગણઃ સંસ્વેદજો મયા।
સમાસાભિહિતો હ્યેષ પ્રાક્કર્મવશજઃ સ્મૃતઃ

તથાઽન્યે નૈઋતાઃ સત્ત્વાસ્તે સ્મૃતા ઉપસર્ગજાઃ।
પૂતાસ્તુ યોનિજાઃ કેચિત્કેચિદૌત્પત્તિકાઃ સ્મૃતાઃ

પ્રાયેણ દેવાઃ સર્વે વૈ વિજ્ઞેયા હ્યુપપત્તિજાઃ ।
કેચિત્તુ યોનિજા દેવાઃ કેચિદેવાનિમિત્તતઃ

તૂલાલાઘશ્ચ કોલશ્ચ શિવા કન્યા તથૈવ ચ।
અપત્યં સરમાયાસ્તુ ગણા વૈ સરમાદયઃ

શ્યામશ્ચ શબલશ્ચૈવ અર્જુનો હરિતસ્તથા।
કૃષ્ણો ધૂમ્રારૂણશ્ચૈવ તૂલાલાઘશ્ચ કદ્રુકાઃ

સુરસાથ વિજજ્ઞે તુ શતમેકં શિરો મતમ્।
સર્પાણાં તક્ષકો રાજા નાગાનાઞ્ચાપિ વાસુકિઃ ।
દ્ર. ગરુડપુરાણે ૧.૧૯૭.૧૨ મધ્યે વાસુકેઃ પાર્થિવમણ્ડલે એવં તક્ષકસ્ય વાયુમણ્ડલે સ્થિતિઃ
તમોબહુલ ઇત્યેષ ગણઃ ક્રોધવશાત્મકઃ

પુલહસ્યાત્મજા સર્ગસ્તામ્રાયાસ્તન્નિબોધત।
બહ્વન્યાસ્ત્વભિવિખ્યાતાસ્તામ્રાયાશ્ચ વિજજ્ઞિરે

શ્યેની ભાસી તથા ક્રૌઞ્ચી ધૃતરાષ્ટ્રી શુકી તથા।
અરુણસ્ય ભાર્યા શ્યેની તુ વીર્યવન્તૌ મહાબલૌ।
સમ્પાતિઞ્ચ જટાયુઞ્ચ પ્રસૂતા પક્ષિસત્તમૌ

સમ્પાતિરજનત્ પુત્રં કન્યામેકાં તથૈવ ચ।
જટાયુષશ્ચ યે પુત્રાઃ કાક ગૃધ્રાશ્ચકર્ણિનઃ

ભાર્યા ગરુત્મતશ્ચાપિ ભાસી ક્રૌઞ્ચી તથા શુકી।
ધૃતરાષ્ટ્રી ચ ભદ્રા ચ તાસ્વપત્યાનિ વક્ષ્યતે

શુકી ગરુત્મતઃ પુત્રાન્ સુષુવે ષટ્ પરિશ્રુતાન્ ।
ત્રિશિરં સુમુખઞ્ચૈવ બલં પૃષ્ઠં મહાબલમ્

ત્રિશઙ્ખનેત્રં સુમુખં સુરૂપં સુરસં બલમ્।
એષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ ગરુડાનાં મહાત્મનામ્

ચતુર્દશ સહસ્રાણિ ક્રૂરાણાં પન્નગાશિનામ્।
પુત્રપૌત્રવિસર્ગાચ્ચ તેષાં વૈ વંશવિસ્તરઃ

વ્યાપ્તાનિ યાનિ દેશાનિ તાનિ વક્ષ્યે યથાક્રમમ્।
શાલ્મલિદ્વીપમખિલં દેવકૂટઞ્ચ પર્વતમ્

મણિમન્તઞ્ચ શૈલેન્દ્રં સહસ્રશિખરં તથા।
પર્ણમાલં સુકેશઞ્ચ શતશ્રૃઙ્ગં તથાચલમ્

કૌરજં પઞ્ચશિખરં હેમકૂટઞ્ચ પર્વતમ્।
પ્રચણ્ડવાયુપ્રભવૈર્દીપિતૈઃ પઝરાગિભિઃ

શૈલજાલાનિ વ્યાપ્તાનિ ગારુડૈસ્તૈર્મહાત્મભિઃ ।
ભાસીપુત્રાઃ સ્મૃતા ભાસા ઉલૂકા કાકકુક્કુટાઃ

મયૂરાઃ કલવિઙ્કાશ્ચ કપોતા લાવતિત્તિરાઃ।
ક્રૌઞ્ચી વાર્દ્ધીણસાન્ શ્યેની કુરરાન્સારસાન્બકાન્

ઇત્યેવમાદયોન્યેઽપિ ક્રવ્યાદા યે ચ પક્ષિણઃ।
ધૃતરાષ્ટ્રી ચ હંસાંશ્ચ કલહંસાંશ્ચ ભામિની

ચક્રવાકાંશ્ચ વિહગાન્સર્વાંશ્ચૈવાદકાન્ દ્વિજાન્।
એતાનેવ વિજજ્ઞેઽથ પુત્રપૌત્રમનન્તકમ્

ગરુડસ્યાત્મજાઃ પ્રોક્તા ઇરાયાઃ શ્રૃણુત પ્રજાઃ।
ઇરા પ્રજજ્ઞે કન્યા વૈતિસ્રઃ કમલલોચનાઃ

વન સ્પતીનાં વૃક્ષાણાં વીરુધાઞ્ચૈવ માતરઃ।
લતા ચૈવાથ વલ્લી ચ વીરુધા ચેતિ તાસ્તુ વૈ

લતા વનસ્પતીઞ્જજ્ઞે હ્યપુષ્પાન્ પુલિનસ્થિતાન્ ।
યુક્તાન્પુષ્પફલૈર્વૃક્ષાન્ લતા વૈ સમ્પ્રસૂયતે

અથ વલ્લી તુ ગુલ્માંશ્ચ ત્વક્સારાસ્તૃણજાતયઃ।
વીરુધા તદપત્યાનિ વંશશ્ચાત્ર સમાપ્યતે

એતે કશ્યપદાયાદા વ્યાખ્યાતાઃ સ્થાણુજઙ્ગમાઃ ।
તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ યૈરિદં પૂરિતં જગત્

ઇતિ સર્ગૈકદેશસ્ય કીર્તિતોઽવયવો મયા।
મારીચોઽયં પ્રજા સર્ગઃ સમાસેન પ્રકીર્તિતઃ।
ન શક્યં વ્યાસતો વક્તુમપિ વર્ષશતૈર્દ્વિજાઃ

અદિતિર્ધર્મશીલા તુ બલશીલા દિતિઃ સ્મૃતા।
તપઃશીલા તુ સુરભિ ર્માયાશીલા દનુઃ સ્મૃતા

ક્રૂરશીલા તથા કદ્રુઃ ક્રૌઞ્ચ્યથ શ્રુતિશાલિની ।
ઇરા ગ્રહણશીલા તુ દનાયુર્ભક્ષણે રતા

વાહશીલા તુ વિનતા તામ્રા વૈ પાશશાલિની।
સ્વભાવા લોકમાતૄણાં શીલાન્યેતાનિ સર્વશઃ

ધર્મતઃ શીલતો બુદ્ધ્યા ક્ષમયા બલરૂપતઃ।
રજઃ સત્ત્વતમો વૃત્તા ધાર્મિકાધાર્મિકાસ્તુ વૈ

માતૃતુલ્યાશ્ચાબિજાતાઃ કશ્યપસ્યાત્મજાઃ પ્રજાઃ।
દેવતાસુરગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ।
પિશાચાઃ પશવશ્ચૈવ મૃગાઃ પતઙ્ગવીરુધઃ

યસ્માદ્દાક્ષાયણીષ્વેતે જજ્ઞિરે માનુષીષ્વિહ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ તસ્માચ્છ્રેષ્ઠાસ્તુ માનુષાઃ

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં માનુષાઃ સાધકાસ્તુ વૈ।
તતોઽધઃ સ્રોતસસ્તે વૈ ઉત્પદ્યન્તે સુરાસુરાઃ

જાયન્તે કાર્યસિદ્ધયર્થં માનુષેષુ પુનઃ પુનઃ।
ઇત્યેવં વંશપ્રભવઃ પ્રસઙ્ખ્યાતસ્તપસ્વિનામ્

સુરાણામસુરાણાઞ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસાં તથા।
યક્ષરક્ષઃપિશાચાનાં સુપર્ણોરગપક્ષિણામ્

વ્યાલાનાં શિખિનાઞ્ચૈવ ઓષધીનાઞ્ચ સર્વશઃ।
કૃમિકીટપતઙ્ગાનાં ક્ષુદ્રાણાં જલજાશ્ચ યે।
પશૂનાં બ્રાહ્ણાનાઞ્ચ શ્રીમતાં પુણ્યલક્ષણમ્

આયુષ્યશ્ચૈવ ધન્યશ્ચ શ્રીમાન્ હિતસુખાવહઃ।
શ્રોતવ્યશ્ચૈવ સતતં ગ્રાહ્યશ્ચૈવાનુસૂયતા

ઇમન્તુ વંશં નિયમેન યઃ પઠેન્મહાત્મનાં બ્રાહ્ણવૈદ્યસંસદિ ।
અપત્યલાભં હિ લબેત્સુપુષ્કલં શ્રિયં ધનં પ્રેત્ય ચ શોભનાં ગતિમ્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે કશ્યપીયપ્રજાસર્ગો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ