વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 48-2

॥સૂત ઉવાચ॥
દક્ષિણેનાપિ વર્ષસ્ય ભારતસ્ય નિબોધત।
દશયોજનસાહસ્રં સમતીત્ય મહાર્ણવમ્

ત્રીણ્યેવ તુ સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમાયતમ્।
અતસ્ત્રિભાગવિસ્તીર્ણં નાનાપુષ્પફલોદયમ્

વિદ્યુત્વન્તં મહાશૈલં તત્રૈકં કુલપર્વતમ્।
યેન કૂટતટૈર્નૈકૈસ્તદ્દ્વીપં સમલંકૃતમ્

પ્રસન્નસ્વાદુસલિલાસ્તત્ર નદ્યઃ સહસ્રશઃ।
વાપ્યસ્તસ્ય તુ દ્વીપસ્ય પ્રવૃત્તા વિમલોદકાઃ

તસ્ય શૈલસ્ય છિદ્રેષુ વિસ્તીર્ણેષ્વાયતેષુ ચ।
અનેકેષુ સમૃદ્ધાનિ નાનાકારાણિ સર્વ્વશઃ

નરનારીસમાઢ્યાનિ મુદિતાનિ મહાન્તિ ચ।
તેષાં તલપ્રવેશાનિ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

પુરાણિ સન્નિવિષ્ટાનિ પર્વતાન્તર્ગતાનિ ચ।
સુસમ્બદ્ધાનિ ચાન્યોન્યમેકદ્વારાણિ ચાન્યથ

દીર્ઘશ્મશ્રુધરાત્માનો નીલા મેઘસમપ્રભાઃ।
જાતમાત્રાઃ પ્રજાસ્તત્ર અશીતિપરમાયુષઃ

શાખામૃગસધર્માણઃ ફલમૂલાશિનસ્તથા।
ગોધર્માણો હ્યનિર્દિષ્ટાઃ શૌચાચારવિવર્જિતાઃ

તદ્દ્વીપં તાદૃશૈઃ પૂર્ણં મનુજૈઃ ક્ષુદ્રમાનુષૈઃ ।
એવમેતેઽન્તરદ્વીપા વ્યાખ્યાતા આનુપૂર્વશઃ

વિંશત્ર્રિંશચ્ચ પઞ્ચાશત્ ષષ્ટ્યશીતિઃ શતં તથા।
સહસ્રમપિ ચાપ્યુક્તં યોજનાનાં સમન્તતઃ

વિસ્તીર્ણાશ્ચાયતાશ્ચૈવ નાનાસત્ત્વસમાકુલાઃ।
બર્હિણદ્વીપપર્વાણિ ક્ષુદ્રદ્વીપાઃ સહસ્રશઃ

જમ્બૂદ્વીપપ્રદેશાત્તુ ષડન્યે વિવિધાશ્રયાઃ।
અત્ર દ્વીપાઃ સમાખ્યાતા નાનારત્નાકરાઃ ક્ષિતૌ

અઙ્ગદ્વીપં યમદ્વીપં મલયદ્વીપમેવ ચ।
શઙ્ખદ્વીપં કુશદ્વીપં વરાહદ્વીપમેવ ચ

અઙ્ગદ્વીપં નિબોધ ત્વં નાનાસઙ્ઘસમાકુલમ્।
નાનામ્લેચ્છગણાકીર્ણં તદ્દ્વીપં બહુવિસ્તરમ્

હેમવિદ્રુમપૂર્ણાનાં રત્નાનામાકરં ક્ષિતૌ।
નદીશૈલવનૈશ્ચિત્રં સન્નિભં લવણામ્ભસા

તત્ર ચક્રગિરિર્નામ નૈક નિર્ઝરકન્દરઃ।
તત્ર સા તુ દરી ચાસ્ય નાનાસત્વસમાશ્રયા

સ મધ્યે નાગદેશસ્ય નૈકદેશો મહાગિરિઃ।
કોટિભ્યાં નાગનિલયં પ્રાપ્તો નદનદી પતિમ્

યમદ્વીપમિતિ પ્રોક્તં નાનારત્નાકરાચિતમ્ ।
તત્રાપિ દ્યુતિમાન્નામ પર્વતો ધાતુમણ્ડિતઃ।
સમુદ્રગાનાં પ્રભવઃ પ્રભવઃ કાઞ્ચનસ્ય તુ

તથૈવ મલયદ્વીપમેવમેવ સુસંવૃતમ્।
મણિરત્નાકરં સ્ફીતમાકરં કનકસ્ય ચ

આકરં ચન્દનાનાઞ્ચ સમુદ્રાણાં તથાકરમ્।
નાનામ્લેચ્છગણાકીર્ણં નદીપર્વતમણ્ડિતમ્

તત્ર શ્રીમાંસ્તુ મલયઃ પર્વતો રજતાકરઃ।
મહામલય ઇત્યેવં વિખ્યાતો વરપર્વતઃ

દ્વિતીયં મન્દરં નામ પ્રથિતઞ્ચ સદા ક્ષિતૌ।
આગસ્ત્યભવનં તત્ર દેવાસુરનમસ્કૃતમ્

તથા કાઞ્ચનપાદસ્ય મલયસ્યાપરસ્ય હિ।
નિકુઞ્જૈસ્તૃણસોમાઙ્ગૈરાશ્રમં પુણ્યસેવિતમ્

નાનાપુષ્પફલોપેતં સ્વર્ગાદપિ વિશિષ્યતે।
તત્રાવતરતે સ્વર્ગઃ સદા પર્વસુ પર્વસુ

તથા ત્રિકૂટનિલયે નાનાધાતુવિભૂષિતે ।
અનેકયોજનોત્સેધે ચિત્રસાનુદરીગૃહે

તસ્ય કૂટતટે રમ્યે હેમપ્રાકારતોરણા।
નિર્યૂહવલભીચિત્રા હર્મ્યપ્રાસાદમાલિની

શતયોજનવિસ્તીર્ણા ત્રિંશદાયામયોજના।
નિત્યપ્રમુદિતા સ્ફીતા લઙ્કા નામ મહાપુરી

સા કામરૂપિણાં સ્થાનં રાક્ષસાનાં મહાત્મનામ્ ।
આવાસો બલદૃપ્તાનાં તદ્વિદ્યાદ્દેવવિદ્વિષામ્।
માનુષાણામસમ્બાધા હ્યગમ્યા સા મહાપુરી

તસ્ય દ્વીપસ્ય વૈ પૂર્વે તીરે નદનદીપતેઃ।
ગોકર્ણનામધેયસ્ય શઙ્કરસ્યાલયં મહત્

તથૈકરાજ્યં વિજ્ઞેયં શઙ્ખદ્વીપસમાસ્થિતમ્।
શતયોજનવિસ્તીર્ણં નાનામ્લેચ્છગણાલયમ્

તત્ર શઙ્ખગિરિર્નામ ધૌતશઙ્ખદલપ્રભઃ।
નાનારત્નાકરઃ પુણ્યઃ પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતઃ

શઙ્ખ નાગા મહાપુણ્યા યસ્માત્ પ્રભવતે નદી।
યત્ર શઙ્ખમુખો નામ નાગરાજઃ કૃતાલયઃ

તથૈવ કુમુદદ્વીપં નાનાપુણ્યોપશોભિતમ્।
નાનાગ્રામસમા કીર્ણં નાનારત્નાકરં શિવમ્

કુમુદાખ્યા મહાભાગા દુષ્ટચિત્તનિબર્હણી।
મહાદેવસ્ય ભગિની પ્રભાભિસ્તાભિરિજ્યતે

તથા વરાહદ્વીપે ચ નાનામ્લેચ્છગણાકુલે।
નાનાજાલિસમાકીર્ણે નાનાધિષ્ઠાનપત્તને

ધનધાન્યયુતે સ્ફીતે ધર્મ્મિષ્ઠજનસઙ્કુલે।
નદીશૈલવનૈશ્ચિત્રૈર્બહુપુષ્પફલોપગૈઃ

વરાહપર્વ્વતો નામ તત્ર રમ્યઃ શિલોચ્ચયઃ।
અનેકકન્દરદરીગુહાનિર્ઝરશોભિતઃ

તસ્માત્સુરસપાનીયા પુણ્યતીર્થતરઙ્ગિણી।
વારાહી નામ વરદા પ્રવૃત્તાસ્ય મહાનદી

વારાહરૂપિણે તત્ર વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે।
અનન્યદેવતાસ્તસ્મૈ નમસ્કુર્વન્તિ વિપ્રજાઃ

એવં ષડેતે કથિતા અનુદ્વીપાઃ સમન્તતઃ।
ભારતદ્વીપદેશો વૈ દક્ષિણે બહુવિસ્તરઃ

એવમેકમિદં વર્ષં બહુદ્વીપમિહોચ્યતે।
સમુદ્રજલસમ્બિન્નં ખણ્ડં ખણ્ડીકૃતં સ્મૃતમ્

એવઞ્ચતુર્મહાદ્વીપઃ સાન્તરદ્વીપમણ્ડિતઃ।
સાનુદ્વીપઃ સમાખ્યાતો જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તરઃ

ઇતિ મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામાષ્ટચત્વારિંશો ધ્યાયઃ