વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 41-2

॥સૂત ઉવાચ ॥
વિવિક્તચારુશિખરં પત્રિતં શઙ્ખવર્ચસમ્।
કૈલાસં દેવભક્તાનામાલયં સુકૃતાત્મનામ્

તસ્ય કૂટતટે રમ્યે મધ્યમે કુન્દસન્નિભે।
યોજનાનાં શતાયામે પઞ્ચાશચ્ચ તથાયતમ્

સુવર્ણમણિચિત્રાભિ અનેકાભિરલંકૃતમ્।
મહાભવનમાલાભિર્ભૂષિતં નૈકવિસ્તરમ્

ધનાધ્યક્ષસ્ય દેવસ્ય કુબેરસ્ય મહાત્મનઃ।
નગરન્તદનાધૃષ્યમૃદ્ધિયુક્તં મુદાયુતમ્

તસ્ય મધ્યે સભા રમ્યા નાનાકનકમણ્ડિતા।
વિપુલા નામ વિખ્યાતા વિપુલસ્તમ્ભતોરણા

તત્ર તત્પુષ્પકં નામ નાનારત્નવિભૂષિતમ્।
મહાવિમાનં રુચિરં સર્વકામગુણૈર્યુતમ્

મનોજવં કામગમં હેમજાલવિભૂષિતમ્।
વાહનં યક્ષરાજસ્ય કુબેરસ્ય મહાત્મનઃ

તત્રૈકપિઙ્ગલો દેવો મહાદેવસખઃ સ્વયમ્।
વસતિ સ્મ સ યક્ષેન્દ્રઃ સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ

તત્રાપ્સરોગણૈર્ય્યક્ષૈર્ગન્ધર્વૈઃ સિદ્ધચારણૈઃ।
વસતિ સ્મ મહાત્માઽસૌ કુબેરો દેવસત્તમઃ

તત્ર પદ્મમહાપદ્મૌ તથા મકરકચ્છપૌ।
કુમુદઃ શઙ્ખ નીલૌ ચ નન્દનો નિધિસત્તમઃ

અષ્ટાવેતેઽક્ષયા દિવ્યા ધનેશસ્ય મહાત્મનઃ।
મહાનિધાનાસ્તિષ્ઠન્તિ સભાયાં રત્નસઞ્ચિતાઃ

તથેન્દ્રાગ્નિયમાદીનાં દેવાનામપ્સરોગણૈઃ।
તેષાં કૈલાસ આવાસો યત્ર યક્ષેશ્વરઃ પ્રભુઃ

કૃત્વા પૂર્વમુપસ્થાનં યક્ષેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ।
પશ્ચાદ્ગચ્છન્તિ યે યસ્ય વિહિતાઃ પરિચારકાઃ

તત્ર મન્દાકિની નામ સુરમ્યા વિપુલોદકા।
સુવર્ણમણિસોપાના નાનાપુષ્પોત્કટોત્કટા

જામ્બૂનદમયૈઃ પદ્મૈર્ગન્ધસ્પર્શગુણાન્વિતૈઃ।
નીલવૈદૂર્ય્યપત્રૈશ્ચ ગન્ધોપૈતૈર્મહોત્પલૈઃ

તથા કુમુદખણ્ડૈશ્ચ મહાપદ્મૈરલઙ્કૃતા ।
યક્ષગન્ધર્વનારીભિરપ્સરોભિશ્ચ શોભિતા

દેવદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ।
ઉપસ્પૃષ્ટજલા રમ્યા વાપી મન્દાકિની તથા

તથા અલકનન્દા ચ નન્દા ચ સરિતાં વરા ।
એતૈરેવ ગુણૈર્યુક્તા નદ્યો દેવર્ષિસેવિતાઃ

તસ્યૈવ શૈલરાજસ્ય પૂર્વે કૂટે પરિશ્રુતાઃ।
સહસ્રયોજનાયામાસ્ત્રિંશદ્યોજન વિસ્તરાઃ

દશ ગન્ધર્વનગરાઃ સમૃદ્ધ્યા પરયા યુતાઃ।
મહાભવનમાલાભિરનેકાભિર્વિભૂષિતાઃ

સુબાહુહરિકેશાદ્યા શ્ચિત્રસેનજરાદયઃ।
દશ ગન્ધર્વરાજાનો દીપ્તવહ્નિપરાક્રમાઃ

તસ્યૈવ પશ્ચિમે કૂટે કુન્દેન્દુસદૃશપ્રભે।
નાનાધાતુશતૈશ્ચિત્રૈઃ સિદ્ધ દેવર્ષિસેવિતે

અશીતિયોજનાયામં ચત્વારિંશત્પ્રવિસ્તરમ્।
એકૈકયક્ષભવનં મહાભવનમાલિનમ્

મહાયક્ષાલયાન્યત્ર ત્રિંશદાઢ્યાનિ મે શ્રૃણુ।
મુદાઽથ પરમદ્ધર્યા ચ સંયુક્તાનિ સમન્તતઃ

મહામાલિસુનેત્રાદ્યાસ્તથા મણિવરાદયઃ।
ઉદીર્ણા યક્ષરાજાનસ્તત્ર ત્રિંશત્સદા બભુઃ

ઇત્યેતે કથિતા યક્ષા વાય્વગ્નિસમતેજસઃ।
યેષામધિપતિર્દેવઃ શ્રીમાન્ વૈશ્રવણઃ પ્રભુઃ

તસ્યૈવ દક્ષિણે પાર્શ્વે હિમવત્યચલોત્તમે।
નિકુઞ્જનિર્ઝરગુહાનૈકસાનુદરીતટે

અર્ણવાદર્ણવં યાવત્ પૂર્વપશ્ચાયતેઽચલે।
કિન્નરાણાં પુરશતં નિવિષ્ટં વૈ વ્કચિત્ વ્કચિત્

નૈકશ્રૃઙ્ગકલાપસ્ય શૈલરાજસ્ય કુક્ષિષુ।
નરનારીપ્રમુદિતં હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલમ્

દ્રુમસુગ્રીવસૈન્યાદ્યા ભગદત્તપુરઃસરાઃ ।
યત્ર રાજશતં તેષાં દીપ્તાનાં બલશાલિનામ્

વિવાહો યત્ર રુદ્રસ્ય મહાદેવ્યોમયા સહ।
તપસ્તપ્તવતી ચૈવ યત્ર દેવી વરાઙ્ગના

કિરાતરૂપિણા ચૈવ યત્ર રુદ્રેણ ક્રીડિતમ્।
યત્ર ચૈવ કૃતં તાભ્યાં જમ્બૂદ્વીપાવલોકનમ્

યત્ર તાઃ સમ્મુદા યુક્તા નાનાભૂતગણૈર્યુતાઃ।
ચિત્રપુષ્પફલોપેતા રુદ્રસ્યાક્રીડભૂમયઃ

હૃષ્ટા ગિરિદરીવાસાઃ કૃશોદર્ય્યો મનોરમાઃ।
કુન્દર્યો યત્ર કિન્નર્ય્યો રમન્તે સ્મ સુલોચનાઃ

વિશાલાક્ષાસ્તથા યક્ષા અન્યાશ્ચાપ્સરસાઙ્ગણાઃ।
ગન્ધર્વાશ્ચાઙ્ગશાલિન્યો યત્ર તત્ર મુદા યુતાઃ

તત્રૈવોમાવનં નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્।
અર્ધનારીનરં રુપં ધૃતવાન્ યત્ર શંકરઃ

તથા શરવણં નામ યત્ર જાતઃ ષડાનનઃ ।
યત્ર ચૈવ કૃતોત્સાહઃ ક્રૌઞ્ચશૈલવનં પ્રતિ

ધ્વજાપતાકિનઞ્ચૈવ કિઙ્કિણીજાલમાલિનમ્।
યત્ર સિંહરથં યુક્તં કાર્તિકેયસ્ય ધીમતઃ

ચિત્રપુષ્પનિકુઞ્જસ્ય ક્રૌઞ્ચસ્ય ચ ગિરેસ્તટે।
દેવારિસ્કન્દનઃ સ્કન્દો યત્ર શક્તિં વિમુક્તવાન્

યત્રાભિષિક્તશ્ચ ગુહઃ સેન્દ્રોપેન્દ્રૈઃ સુરોત્તમૈઃ।
સેનાપત્યે ચ દૈત્યારિર્દ્વાદશાર્કપ્રતાપવાન્

ભૂતસઙ્ઘાવકીર્ણાનિ એતાન્યન્યાનિ ચ દ્વિજાઃ।
તત્ર તત્ર કુમારસ્ય સ્થાનાન્યાયતનાનિ ચ

તથા પાણ્ડુશિલા નામ હ્યાક્રીડા ક્રૌઞ્ચઘાતિનઃ।
નાનાભૂતગણાકીર્ણે પૃષ્ઠે હિમવતઃ શુભે

તસ્ય પૂર્વે તટે રમ્યે સિદ્ધાવાસમુદાહૃતમ્।
કલાપગ્રામમિત્યેવં નામ્ના ખ્યાતં મનીષિભિઃ

મૃકણ્ડસ્ય વસિષ્ઠસ્ય ભરતસ્ય નલસ્ય ચ।
વિશ્વામિત્રસ્ય વિપ્રર્ષેસ્તથૈવોદ્દાલકસ્ય ચ

અન્યેષાઞ્ચોગ્રતપસામૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્।
હિમવત્યાશ્રમાણાઞ્ચ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

નૈકસિધ્દગણાવાસં સ્થાનાયતનમણ્ડિતમ્।
યક્ષગન્ધર્વચરિતં નાનામ્લેચ્છગણૈર્યુતમ્

નાનારત્નાકરાપૂર્ણં નાનાસત્ત્વનિષેવિતમ્।
નાનાનદીસહસ્રાણાં સમ્ભવં વરપર્વતમ્

પશ્ચિમસ્યાચલેન્દ્રસ્ય નિષધસ્ય યથાર્થવત્।
કીર્ત્ત્યમાનમશેષેણ વિશેષં શ્રૃણુત દ્વિજાઃ

વિસ્તીર્ણે મધ્યમે કૂટે હેમધા તુવિબૂષિતે।
દીપ્તમાયતનં વિષ્ણોઃ સિદ્ધર્ષિગણસેવિતમ્।
યક્ષાપ્સરઃસમાકીર્ણં ગન્ધર્વગણસેવિતમ્

તત્ર સાક્ષાન્મહાદેવઃ પીતામ્બરધરો હરિઃ।
વરદઃ સેવ્યતે સિર્દ્ધૈર્લોકકર્ત્તા સનાતનઃ

તસ્યૈવાબ્યન્તરે કૂટે નાનાધાતુવિભૂષિતે।
તટે નિષધકૂટસ્ય શ્લક્ષ્ણચારુશિલાતલે

રુક્મકાઞ્ચનનિર્યૂહં તપ્તકાઞ્ચનતોરણમ્।
અનેકવલભીકૂટપ્રલોલીશતસઙ્કટમ્

હર્મ્યપ્રાસાદમતુલં તપ્તકાઞ્ચનભૂષિતમ્।
હર્મ્યપ્રાસાદબદ્ધઞ્ચ મુદિતઞ્ચાતિવિસ્તરમ્

ઉદ્યાનમાલાકલિતં ત્રિંશદ્યોજનમાયતમ્।
દુઃપ્રસહ્યમમિત્રૈસ્તત્ પૂર્ણમાશીવિષોપમૈઃ।
ઉલઙ્ઘીનાં પ્રમુદિતં રક્ષસાં રાક્ષસં પુરમ્

તસ્યૈવ દક્ષિણે પાર્શ્વે નૈકદૈત્યગણાલયે।
ગુહાપ્રવેશં નગરં શૈલકુક્ષૌ દુરાસદમ્

તથૈવ પશ્ચિમે કૂટે પારિજાતશિલોચ્ચયે।
દેવદાનવભાગાનાં સમૃદ્ધાનિ પુરાણિ તુ

તત્ર સોમશિલા નામ ગિરેસ્તસ્ય મહાતટે।
સોમો યત્રાવતરતિ સદા પર્વસુ પર્વસુ

ઉપાસતેઽત્ર શ્રીમન્તં તારા પતિમનિન્દિતમ્।
ઋષિકિન્નરગન્ધર્વાઃ સાક્ષાદ્દેવં તમોનુદમ્

તત્રૈવ ચોત્તરે કૂટે બ્રહ્મપાર્શ્વમિતિ સ્મૃતમ્।
સ્થાનં તત્ર સુરેશસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રથિતં દિવિ

ઇજ્યાપૂજાનમસ્કારૈસ્તત્ર સિદ્ધાઃ સ્વયમ્ભુવમ્।
ઉપાસતે મહાત્માનં યક્ષગન્ધર્વદાનવાઃ

તથૈવાયતનં વહ્નેઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્।
તત્ર વિગ્રહવાન્ વાહ્નિઃ સેવ્યતે સિદ્ધચારણૈઃ

તથૈવ ચોત્તરે રમ્યે ત્રિશ્રૃઙ્ગે વરપર્વતે।
ઋષિસિદ્ધાનુચરિતે નાનાભૂતગણાલયે।
પુરં તત્ ત્રિષુ લોકેષુ હેમચિત્રન્તુ વિશ્રુતમ્

ત્રયાણાં દેવમુખ્યાનાં ત્રીણ્યેવાયતનાનિ ચ।
નારાયણસ્યાયતનં પૂર્વકૂટે દ્વિજોત્તમાઃ ।
મધ્યમે બ્રહ્મણઃ સ્થાનં શઙ્કરસ્ય તુ પશ્ચિમે

દૈત્યદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ।
ઇજાના અભિપૂજ્યન્તે દેવદેવા મહાબલાઃ

તથા પુરાણિ રમ્યાણિ દેશે ચૈવ વ્કચિત્ વ્કચિત્।
યક્ષગન્ધર્વનાગાનાં ત્રિશ્રૃઙ્ગે વરપર્વતે

તથૈવ ચોત્તરે દેશે ચારુધૌ દેવપર્વતે।
અનેકશ્રૃઙ્ગકલિતે સિદ્ધસાધુ નિષેવિતે

યક્ષાણાં કિન્નરાણાઞ્ચ ગન્ધર્વાણાં સહસ્રશઃ।
નાગાનાં રાક્ષસાનાઞ્ચ દૈત્યાનાઞ્ચ મહાબલે

કૂટે તુ મધ્યમે તસ્ય સિદ્ધસઙ્ઘ નિષેવિતે।
રમ્યે દેવર્ષિચરિતે રત્નધાતુવિભૂષિતે

પઝોત્પલવનૈઃ ફુલ્લૈઃ સૌગન્ધિકવનૈસ્તથા।
તથા કુમુદખણ્ડૈશ્ચ વિકચૈરુપશોભિતે

વિહઙ્ગસઙ્ઘસંઘુષ્ટં નાનાસત્વનિષેવિતમ્।
હંસકારણ્ડવાકીર્ણં મત્તષટ્‌પદસેવિતમ્

નાનાસત્વગણાકીર્ણં વિહઙ્ગૈરુપશોભિતમ્।
ચારુતીર્થસુસમ્બાધં ત્રિંશદ્યોજનમણ્ડલમ્

સિદ્ધૈરુપસ્પૃષ્ટજલં જલદોષવિવર્જિતમ્।
તત્રાનન્દજલન્નામ મહાપુણ્યજલં સરઃ

તત્ર નાગપતિ શ્ચણ્ડ શ્ચણ્ડો નામ દુરાસદઃ।
શતશીર્ષા મહાભાગો વિષ્ણુચક્રાઙ્કચિહ્નિતઃ।
ઇત્યેવમષ્ટૌ વિજ્ઞેયા વિચિત્રા દેવપર્વતાઃ

।
પુરૈરાયતનૈઃ પુણ્યૈઃ પુણ્યોદૈશ્ચ સરોવરૈઃ।
સુવર્ણપર્વતૈર્નૈકૈસ્તથા રજતપર્વતૈઃ

નાનારત્નપ્રભાસૈશ્ચ નૈકૈશ્ચ મણિપર્વતૈઃ।
હરિતાલપર્વતૈર્નૈકૈસ્તથા હિઙ્ગુલકાઞ્ચનૈઃ

શુદ્ધૈર્મનઃ શિલાજાલૈર્ભાસ્વરૈરરુણપ્રભૈઃ ।
નાનાધાતુવિચિત્રૈશ્ચ નૈકૈશ્ચ મણિપર્વતૈઃ

પૂર્ણા વસુમતી સર્વા ગિરિભિર્નૈકવિસ્તરૈઃ।
નદીકન્દરશૈલાદ્યૈરનેકૈશ્ચિત્રસાનુભિઃ

ઇત્યેવમચલૈર્યુક્તૈર્દૈત્યરાક્ષસસાધુભિઃ।
કિન્નરોરગગન્ધર્વૈર્વિચિત્રૈઃ સિદ્ધચારણૈઃ

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સેવિતા નૈક વિસ્તરાઃ।
પુણ્યકૃદ્ભિઃ સમાકીર્ણા કેસરાકૃતયો નગાઃ

ગિરિજાલન્તુ તન્મેરોઃ સિદ્ધલોકમિતિ સ્મૃતમ્।
ચિત્રં નાનાશ્રયોપેતં પ્રચારં સુકૃતાત્મનામ્

નાત્યુગ્રકર્મસિદ્ધાનાં પ્રતિમા મધ્યમાઃ સ્મૃતાઃ।
સ હિ સ્વર્ગ ઇતિ ખ્યાતઃ ક્રમસ્ત્વેષ પ્રકીર્તિતઃ

ચતુર્મહાદ્વીપવતી સેયમુર્વી પ્રકીર્તિતા ॥
નાનાવર્ણપ્રમાણૈર્હિ નાનાવર્ણબલૈસ્તથા

નાનાભક્ષ્યાન્નપાનૈશ્ચ નાનાચ્છાદનભૂષણૈઃ।
પ્રજાવિકારૈર્વિવિધૈશ્ચિત્રૈરધ્યુષિતૈઃ સહ

ચત્વારો નૈકવર્ણાદ્યા મહાદ્વીપાઃ પરિશ્રુતાઃ।
ભદ્રાશ્ચ ભરતાશ્ચૈવ કેતુમાલાશ્ચ પશ્ચિમાઃ।
ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ

સૈષા ચતુર્મહાદ્વીપા નાનાદ્વીપસમાકુલા।
પૃથિવી કીર્તિતા કૃત્સ્ના પદ્માકારા મયા દ્વિજાઃ

તદેષા સાન્તરદ્વીપા સશૈલવનકાનના।
પદ્મેત્યભિહિતા કૃત્સ્ના પૃથિવી બહુવિસ્તરા

સબ્રહ્મસદનં લોકં સદેવાસુરમાનુષમ્।
ત્રિલોકમિતિ વિખ્યાતં યત્સત્ત્વૈર્વ્યવહાર્યતે

ચન્દ્રાદિત્યાવતપ્તં યત્તજ્જગત્ પરિગીયતે।
ગન્ધવર્ણરસોપેતં શબ્દસ્પર્શગુણાન્વિતમ્

તં લોકપદ્મં શ્રુતિભિઃ પદ્મમિત્યભિધીયતે।
એષ સર્વપુરાણેષુ ક્રમઃ સુપરિનિશ્ચિતઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામૈકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ