વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 41

॥ઋષય ઊચુઃ॥
સૂત સુમહદાખ્યાનં ભવતા પરિકીર્તિતમ્।
પ્રજાનાં મનુભિઃ સાર્દ્ધં દેવાનામૃષિભિઃ સહ

પિતૃગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્।
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષાણામેવ પક્ષિણામ્

અત્યદ્ભુતાનિ કર્મ્માણિ વિધિમાન્ધર્મ્મનિશ્ચયઃ।
વિચિત્રાશ્ચ કથાયોગા જન્મ ચાગ્ર્યમનુત્તમમ્

તત્કથ્યમાનમસ્માકં ભવતા શ્લક્ષ્ણયા ગિરા।
મનઃકર્મસુખં સૌતે પ્રીણાત્યાભૂતસમ્ભવમ્

એવમારાધ્ય તે સૂતં સત્કૃત્ય ચ મહર્ષયઃ ।
પપ્રચ્છુઃ સત્રિણઃ સર્વે પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્

કથં સૂત મહાપ્રાજ્ઞ પુનં સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે।
બન્ધેષુ સમ્પ્રલીનેષુ ગુણસામ્યે તમોમયે

વિકારેષ્વવિસૃષ્ટોષુ હ્યવ્યક્તે ચાત્મનિ સ્થિતે।
અપ્રવૃત્તૌ બ્રહ્મણસ્તુ મહાસાયુજ્યગૈસ્તદા ।
કથં પ્રપત્સ્યતે સર્ગસ્તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

એવમુક્તસ્તતઃ સૂતસ્તદાસૌ લોમહર્ષણઃ ।
વ્યાખ્યાતુમુપચક્રામ પુનઃ સર્ગપ્રવર્ત્તનમ્

અહં વૌ વર્ત્તયિષ્યામિ યથા સર્ગઃ પ્રપત્સ્યતે।
પૂર્વવત્સ તુ વિજ્ઞેયઃ સમાસાત્તં નિબોધત

દૃષ્ટં ચૈવાનુમેયઞ્ચ તર્કં વક્ષ્યામિ યુક્તિતઃ।
તસ્માદ્વાચો નિવર્ત્તન્તે હ્યપ્રાપ્ય મનસા સહ

અવ્યક્તવત્ પરોક્ષત્વાદ્ઘ્રહણં તદ્દુરાસદમ્।
વિકારૈઃ પ્રતિસંદૃષ્ટે ગુણસામ્યે નિવર્ત્તતે

પ્રધાનં પુરુષાણાઞ્ચ સાધર્મ્મ્યેણૈવ તિષ્ઠતિ।
ધર્મ્માધર્મ્મૌ પ્રલીયેતે અવ્યક્તૌ પ્રાણિનાં સદા

સત્ત્વમાત્રાત્મકો ધર્મ્મો ગુણસત્ત્વે પ્રતિષ્ઠિતઃ।
તમોમાત્રાત્મકોઽધર્મ્મો ગુણે તમસિ તિષ્ઠતિ

અવિભાગવતાવેતૌ ગુણસામ્યસ્થિતાવુભૌ।
સર્વકાર્ય્યે બુદ્ધિપૂર્વં પ્રધાનસ્ય પ્રપત્સ્યતે

અબુદ્ધિપૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞ અધિષ્ઠાસ્યતિ તાન્ ગુણાન્।
એવં તાનભિમાનેન પ્રપત્સ્યેત પુરસ્તદા

યદા પ્રવર્ત્તિતવ્યન્તુ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ।
ભોજ્યભોક્તૃત્વસમ્બન્ધં પ્રપત્સ્યેતે યુતાવુભૌ

તસ્માચ્છરણમવ્યક્તં સામ્યે સ્થિત્વા ગુણાત્મકાન્।
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં તચ્ચ વૈષમ્યં ભજતે તુ તત્

તતઃ પ્રપત્સ્યતે વ્યક્તં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્દ્વયોઃ।
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં સત્ત્વં વિકારં જનયિષ્યતિ

મહદાદ્યં વિશેષાન્તં ચતુર્વિંશગુણાત્મકમ્।
ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય પ્રપત્સ્યતે

બ્રહ્માણ્ડે પ્રથમઃ સોઽથ ભવિતા ચેશ્વરઃ પુનઃ।
તતો જ્ઞેયસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સર્વભૂતપતિઃ શિવઃ

ઈશ્વરઃ સર્વ્વમુક્તાનાં બ્રહ્મા બ્રહ્મમયો મહાન્।
આદિ દેવઃ પ્રધાનસ્યાનુગ્રહાય પ્રવક્ષ્યતે

અનાદ્યૌ સ્વયમુત્પન્નાવુભૌ સૂક્ષ્મૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ ।
અનાદિસંયોગયુતૌ સર્વક્ષેત્રજ્ઞમેવ ચ

અબુદ્ધિ પૂર્વકં યુક્તૌ મશકૌ તુ વરૌ તદા।
અપ્રત્યયમનાદ્યં ચ સ્થિતાવુદકમપ્સ્યશઃ

પ્રવૃત્તે પૂર્વતઃ પૂર્વં પુનઃ સર્ગે પ્રપત્સ્યતે।
અજ્ઞાગુણૈઃ પ્રવર્ત્તન્તે રજઃસત્ત્વતમાત્મકમ્

પ્રવૃત્તિકાલે રજસાભિપન્નમહત્ત્વભૂતાદિવિશેષ્યતાઞ્ચ।
વિશેષતાં ચેન્દ્રિયતાઞ્ચ યાન્તિ ગુણાવસાને પતિભિર્મનુષ્યાઃ

સત્યાભિધ્યાયિનસ્તસ્ય ધ્યાયિનઃ સન્નિમિત્તકમ્।
રજઃસત્ત્વતમા વ્યક્તા વિધર્મ્માણઃ પરસ્પરમ્

આદ્યન્તે સંપ્રપત્સ્યન્તે ક્ષેત્રતજ્જ્ઞાસ્તુ સર્વશઃ।
સંસિદ્ધકાર્ય્યકરણા ઉત્પદ્યન્તેઽભિમાનિનઃ

સર્વે સત્વાઃ પ્રપદ્યન્તે હ્યવ્યક્તાત્પૂર્વમેવ ચ।
પ્રસૂતે યા ચ સુવહાઃ સાધિકાશ્ચાપ્યસાધિકા

સંસરન્તસ્તુ તે સર્વે સ્તાનપ્રકરણૈઃ સહ।
કાર્ય્યાણિ પ્રતિપત્સ્યન્તે ઉત્પદ્યન્તે પુનઃ પુનઃ

ગુણમાત્રાત્મકાશ્ચૈવ ધર્મ્માધર્મ્મૌ પરસ્પરમ્।
આરપ્સન્તીહ ચાન્યોન્યં વરેણાનુગ્રહેણ ચ

સર્વે તુલ્યાઃ પ્રસૃષ્ટાર્થં સર્ગ્ગદૌ યાન્તિ વિક્રિયામ્।
ગુણાસ્તત્પ્રતિધાવન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

ગુણાસ્તે યાનિ સર્વાણિ પ્રાક્ દૃષ્ટેઃ પ્રતિપેદિરે।
તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃષ્ટમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્મ્માધર્મ્માવૃતાનૃતે।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

મહાભૂતેષુ નાનાત્વમિન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્ત્તિષુ।
વિપ્રયોગાશ્ચ ભૂતાનાં યુણોભ્યઃ સંપ્રવર્ત્તતે

ઇત્યેષ વો મયા ખ્યાતઃ પુનઃ સર્ગઃ સમાસતઃ।
સમાસાદેવ વક્ષ્યામિ બ્રહ્મણોઽથ સમુદ્ભવમ્

અવ્યક્તાત્કારણાત્તસ્માન્નિત્યાત્સદસદાત્મકાત્।
પ્રધાન પુરુષાભ્યાન્તુ જાયતે ચ મહેશ્વરઃ

સ પુનઃ સમ્ભાવયિતા જાયતે બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ।
સૃજતે સ પુનર્લોકાનભિમાનગુણાત્મકાન્

અહઙ્કારસ્તુ મહતસ્તસ્માદ્ભૂતાનિ ચાત્મનઃ।
યુગપત્ સમ્પ્રવર્ત્તન્તે ભૂતાન્યેવેન્દ્રિયાણિ ચ।
ભૂતભેદાશ્ચ ભૂતેભ્ય ઇતિ સર્ગઃ પ્રવર્ત્તતે

વિસ્તરાવયવસ્તેષાં યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતમ્।
કીર્ત્તિતં વો યથા પૂર્વં તથૈવાભ્યુપધાર્ય્યતામ્

એતચ્છ્રુત્વા નૈમિષેયાસ્તદાનીં લોકોત્પત્તિં સંસ્થિતિં ચ વ્યયઞ્ચ।
તસ્મિન્ સત્રેઽવભૃથં પ્રાપ્ય શુદ્ધાઃ પુણ્યં લોકમૃષયઃ પ્રાપ્નુવન્તિ

યથા યૂયં વિધિવદ્દેવતાદીનિષ્ટ્વા ચૈવાવભૃથં પ્રાપ્ય શુદ્ધાઃ।
ત્યક્ત્વા દેહાનાયુષોઽન્તે કૃતાર્થાન્પુણ્યાઁલ્લોકાન્પ્રાપ્ય યથેષ્ટં ચરિષ્યથ

એતે તે નૈમિષેયા વૈ ઇષ્ટ્વા સૃષ્ટ્વા ચ વૈ તદા।
જગ્મુશ્ચાવભૃધસ્નાતાઃ સ્વર્ગં સર્વે તુ સત્રિણઃ

વિપ્રાસ્તથા યૂયમપિ ચેષ્ટ્વા બહુવિધૈર્મખૈઃ ।
આયુષોઽન્તે તતઃ સ્વર્ગં ગન્તારઃ સ્થ દ્વિજોત્તમાઃ

પ્રક્રિયા પ્રથમે પાદે કથાવસ્તુપરિગ્રહઃ।
અનુષઙ્ગ ઉપોદ્વાત ઉપસંહાર એવ ચ

એવમેતચ્ચતુષ્પાદં પુરાણં લોકસમ્મતમ્।
ઉવાચ ભગવાન્ સાક્ષાદ્વાયુર્લોકહિતે રતઃ

નૈમિષે સત્રમાસાદ્ય મુનિભ્યો મુનિસત્તમાઃ ।
તત્પ્રસાદાદસંદિગ્ધં ભૂતોત્પત્તિલયાનિ ચ

પ્રાધાનિકીમિમાં સૃષ્ટિં તથૈવેશ્વરકારિતામ્।
સમ્યગ્વિદિત્વા મેધાવી ન મોહમધિગચ્છતિ

ઇદં યો બ્રાહ્મણો વિદ્વાનિતિહાસં પુરાતનમ્।
શ્રૃણુયાચ્છ્રાવયેદ્વાપિ તથાધ્યાપયતેઽપિ ચ

સ્થાનેષુ સ મહેન્દ્રસ્ય મોદતે શાશ્વતીઃ સમાઃ।
બ્રહ્મસાયુજ્યગો ભૂત્વા બ્રહ્મણા સહ મોક્ષ્યતે

તેષાં કીર્ત્તિમતાં કીર્ત્તિં પ્રજેશાનાં મહાત્મનામ્।
પ્રથયન્પૃથિવીશાનાં બ્રહ્મભૂયાય ગચ્છતિ

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સમ્મતમ્।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનેનોક્તં પુરાણં બ્રહ્મવાદિના

મન્વન્તરેશ્વરાણાં ચ યઃ કીર્તિં પ્રથયેદિમામ્।
દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ ભૂરિદ્રવિણતેજસામ્।
સ સર્વૈર્મુચ્યતે પાપૈઃ પુણ્યઞ્ચ મહદાપ્નુયાત્

યશ્ચેદં શ્રાવયેદ્વિદ્વાન્સદા પર્વણિ પર્વણિ।
ધૂતપાપ્મા જિતસ્વર્ગો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે

યશ્ચેદં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણાન્પાદમન્તતઃ।
અક્ષયં સાર્વકામીયં પિતૄંસ્તચ્ચોપતિષ્ઠતિ

યસ્માત્પુરા હ્યનન્તીદં પુરાણં તેન ચોચ્યતે।
નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

તથૈવ ત્રિષુ વર્ણેષુ યે મનુષ્યાઃ પ્રધાનતઃ।
ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા ધર્માય વિદધે મતિમ્

યાવન્ત્યસ્ય શરીરેષુ રોમકૂપાણિ સર્વશઃ।
તાવત્કોટિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે।
બ્રહ્મસાયુજ્યગો ભૂત્વા દૈવતૈઃ સહ મોદતે

સર્વ્વપાપહરં પુણ્યં પવિત્રઞ્ચ યશસ્વિ ચ।
બ્રહ્મા દદૌ શાસ્ત્રમિદં પુરાણં માતરિશ્વને

તસ્માચ્ચોશનસા પ્રાપ્તં તસ્માચ્ચાપિ બૃહસ્પતિઃ।
બૃહસ્પતિસ્તુ પ્રેવાચ સવિત્રે તદનન્તરમ્

સવિતા મૃત્યવે પ્રાહ મૃત્યુશ્ચેન્દ્રાય વૈ પુનઃ।
ઇન્દ્રશ્ચાપિ વસિષ્ઠાય સોઽપિ સારસ્વતાય ચ

સારસ્વતસ્ત્રિધામ્ને ચ ત્રિધામા ચ શરદ્વતે।
શરદ્વતસ્ત્રિવિષ્ટાય સોઽન્તરિક્ષાય દત્તવાન્

વર્ષિણે ચાન્તરિક્ષો વૈ સોઽપિ ત્રય્યારુણાય ચ।
ત્રય્યારુણો ધનઞ્જયે સ ચ પ્રાદાત્કૃતઞ્જયે

કૃત ઞ્જયાત્તૃણઞ્જયો ભરદ્વાજાય સોઽપ્યથ।
ગૌતમાય ભરદ્વાજઃ સોઽપિ નિર્ય્યન્તરે પુનઃ

નિર્યન્તરસ્તુ પ્રોવાચ તથા વાજશ્રવાય ચ।
સ દદૌ સોમશૂષ્માય સ દદૌ તૃણબિન્દવે

તૃણબિન્દુસ્તુ દક્ષાય દક્ષઃ પ્રોવાચ શક્તયે।
શક્તેઃ પરાશરશ્ચાપિ ગર્ભસ્થઃ શ્રુતવાનિદમ્

પરાશરાજ્જાતુકર્ણસ્તસ્માદ્દ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ।
દ્વૈપાયનાત્પુનશ્ચાપિ મયા પ્રાપ્તં દ્વિજોત્તમાઃ

શાંશપાયન ઉવાચ ॥
મયા વૈ તત્પુનઃ પ્રોક્તં પુત્રાયામિતબુદ્ધયે।
ઇત્યેવ વાચા બ્રહ્માદિગુરુણા સમુદાહૃતા

નમસ્કાર્ય્યશ્ચ ગુરવઃ પ્રયત્નેન મનીષિભિઃ।
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં સર્વાર્થસાધકમ્

પાપઘ્નં નિયમેનેદં શ્રોતવ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સદા।
નાશુચૌ નાપિ પાપાય નાપ્યસંવત્સરોષિતે

નાશ્રદ્દધાનાવિદુષે નાપુત્રાય કથઞ્ચન।
નાહિતાય પ્રદાતવ્યં પવિત્રમિદમુત્તમમ્

અવ્યક્તં વૈ યસ્ય યોનિં વદન્તિ વ્યક્તં દેહં કાલમન્તર્ગતઞ્ચ ।
વહ્નિં વક્રં ચન્દ્ર સૂર્ય્યૌ ચ નેત્રે દિશઃ શ્રોત્રે ઘ્રાણમાહુશ્ચ વાયુમ્

વાયો વેદાંશ્ચાન્તરિક્ષં શરીરં ક્ષિતિં પાદૌ તારકા રોમકૂપાન્ ।
સર્વાણિ ચાઙ્ગાનિ તથૈવ તાનિ વિદ્યાસ્સર્વા યસ્ય પુચ્છં વદન્તિ

તં દેવદેવં જનનં જનાનાં સર્વ્વેષુ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠિતઞ્ચ।
વરં વરાણાં વરદં મહેશ્વરં બ્રહ્માણમાદિં પ્રયતો નમસ્યે

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે સૃષ્ટિવર્ણનં નામ એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ