વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 38-2

॥સૂત ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દક્ષિણાન્દિશમાશ્રિતાઃ।
યા દ્રોણ્યઃ સિદ્ધચરિતાઃ શૃણુ તા હ્યનુપૂર્વશઃ

શિશિરસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પતઙ્ગસ્યાન્તરેણ ચ।
શ્લક્ષ્ણભૂમિશ્રિયા યુક્તં લતાલિઙ્ગિતપાદપમ્

પૃથુક્ષેપોચ્ચશિખરૈઃ પાદપૈરુપશોભિતમ્।
ઉદુમ્બરવનં રમ્યં પક્ષિસઙ્ઘનિષેવિતમ્

પક્વૈર્વિદ્રુમસઙ્કાશૈ ર્મધુપૂર્ણૈર્મનોરમૈઃ।
જ્વલિતં તદ્વનં ભાતિ મહાકુમ્ભોપમૈઃ ફલૈઃ

તત્ સિદ્ધયક્ષગન્ધર્વાઃ કિન્નરા ઉરગાસ્તથા।
વિદ્યાધરાશ્ચ મુદિતા ઉપજીવન્તિ નિત્યશઃ

પ્રસન્નસ્વાદુસલિલાસ્તત્ર નદ્યો બહૂદકાઃ।
સુરસામલતોયાસ્તાઃ સરાંસિ ચ સમન્તતઃ

તત્રાશ્રમં ભગવતઃ કર્દ્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ।
રમ્યં સુરગણાકીર્ણં સર્વતશ્ચિત્રકાનનમ્।
સમન્તાદ્યોજનશતં તદ્વનં પરિમણ્ડલમ્

તામ્રવર્ણસ્ય શૈલસ્ય પતઙ્ગસ્યાન્તરેણ તુ।
શતયોજનવિસ્તીર્ણં દ્વિયોજનશતાયતમ્

તરુણાદિત્યસઙ્કાશૈઃ પુણ્ડરીકૈઃ સમન્તતઃ।
સહસ્રપત્રૈર્વિકચૈર્મહાપદ્મૈરલઙ્કૃતમ્

તથા ભ્રમરસંલીનૈઃ શતપત્રૈઃ સુગન્ધિભિઃ।
પ્રફુલ્લ્લૈઃ શોભિતજલં રક્તનીલૈર્મહોત્પલૈઃ

સરોવરં મહાપુણ્યં દેવદાનવસેવિતમ્।
મહોરગૈરધ્યુષિતં નીલજાલ વિભૂષિતમ્

તસ્ય મધ્યે જનપદો હ્યાયતઃ શતયોજનઃ।
ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણો રક્તધાતુવિભૂષિતઃ

તસ્યોપરિ મહારમ્યા પ્રાંશુ પ્રાકારતોરણા।
નરનારીગણાકીર્ણા સ્ફીતા વિભવવિસ્તરૈઃ

વલભીકૂટનિર્વ્યૂહૈર્મણિભક્તિવિચિત્રિતૈઃ।
રત્નચિત્રાર્પિતતલૈઃ શ્લક્ષ્ણચિત્રોત્તરચ્છદૈઃ

મહાભવનમાલાભિર્મહાપ્રાંશુભિરુત્તમૈઃ।
વિદ્યાધરપુરં તત્ર શોભતે ભ્રાજયચ્છુભમ્

વિદ્યાધરપતિસ્તત્ર પુલોમા તત્ર વિશ્રુતઃ।
ચિત્રવેષધરઃ સ્રગ્વી માહેન્દ્રસદૃશદ્યુતિઃ

દીપ્તાનાં ચિત્રવેષાણાં સૂર્યપ્રતિમતેજસામ્।
વિદ્યાધરસહસ્રાણામનેકેષાં સ રાજરાટ્

વિશાખસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પતઙ્ગસ્યાન્તરેણ ચ।
સરસસ્તામ્રવર્ણસ્ય પૂર્વે તીરે પરિશ્રુતમ્

પઞ્ચેષુક્ષેપણૈર્વિદ્ધં સુશાખં વર્ણશોભિતમ્ ।
સર્વ કાલફલં તત્ર સ્ફીતં ચામ્રવણં મહત્

ફલૈઃ કનકસઙ્કાશૈર્મહાસ્વાદૈઃ સુગન્ધિભિઃ।
મહાકુમ્ભપ્રમાણૈશ્ચાતનુશાખૈઃ સમન્તતઃ

ગન્ધર્વકિન્નરા યક્ષા નાગા વિદ્યાધરાસ્તથા।
પિબન્ત્યામ્રરસં તત્ર સુસ્વાદું હ્યમૃતોપમમ્

તત્રામ્રરસપીતાનાં મુદિતાનાં મહાત્મનામ્।
શ્રૂયન્તે હૃષ્ટ પુષ્ટાનાં નાદાસ્તસ્મિન્ મહાવને

સુમૂલસ્યાચલેન્દ્રસ્ય વસુધારસ્ય ચાન્તરે।
સમા સુરભિપૂર્ણાઢ્યા વિહઙ્ગૈરુપશોભિતા

ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણા પઞ્ચાશદ્યોજનાયતા।
તત્ર બિલ્વસ્થલી વિપ્રાઃ શુદ્ધા નિમ્નફલદ્રુમાઃ

સુસ્વાદૈર્વિદ્રુમનિભૈઃ ફલૈર્બિલ્વૈર્મહોપમૈઃ।
શીર્યમાણૈર્વિશીર્ણૈશ્ચ પ્રક્લિન્નતલમૃત્તિકાઃ

તાં સ્થલીમુપજીવન્તિ યક્ષગન્ધર્વકિન્નરાઃ।
સિદ્ધા નાગાશ્ચ બહુશો નિત્યં બિલ્વફલાશિનઃ

અન્તરે વસુધારસ્ય રત્નધારસ્ય ચાન્તરે।
ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણમાયતં શતયોજનમ્

સુગન્ધં કિંશુકવનં નિત્યં પુષ્પિતપાદપમ્।
પુષ્પલક્ષ્મ્યાવૃતં ભાતિ પ્રદીપ્તમિવ સર્વતઃ

યસ્ય ગન્ધેન દિવ્યેન વાસ્યતે પરિમણ્ડલમ્।
સમગ્રં યોજનશતં કાનનાનિ સમન્તતઃ

તત્ સિદ્ધચારણગણૈરપ્સરોભિશ્ચ સેવિતમ્ ।
રમ્યં તત્ કિંશુક વનં જલાશયવિભૂષિતમ્

તત્રાદિત્યસ્ય દેવસ્ય દીપ્તમાયતનં મહત્ ।
માસે માસેઽનતરતિ તત્ર સૂર્યઃ પ્રજાપતિઃ

તત્ર કાલસ્ય કર્ત્તારં સહસ્રાંશું સુરોત્તમમ્।
સિદ્ધસઙ્ઘા નમસ્યન્તિ સર્વલોકનમસ્કૃતમ્

પઞ્ચકૂટસ્ય શૈલસ્ય કૈલાસસ્યાન્તરેણ તુ।
ષટ્‌ત્રિંશદ્યોજનાયામં વિસ્તીર્ણં શતયોજનમ્

ક્ષુદ્રસત્ત્વૈરનાધૃષ્યં સર્વતો હંસપાણ્ડુરમ્।
દુષ્પારં સર્વસત્વાનાં દુર્ગમં લોમહર્ષણમ્

ઇત્યેતા હ્યન્તરદ્રોણ્યો દક્ષિણે પરિકીર્તિતાઃ।
યથાનુપૂર્વમખિલાઃ સિદ્ધસઙ્ઘનિષેવિતાઃ

પશ્વિમાયાં દિશિતથા યેઽન્તરદ્રોણિવિસ્તરાઃ।
તાન્ વર્ણ્યમાનાંસ્તત્વેન શ્રૃણુતેમાન્ દ્વિજોત્તમાઃ

અન્તરાલે ગિરૌ તસ્મિન્ સુવક્ષઃ શિખિશૈલયોઃ।
સમન્તાદ્યોજનશતમેકભૂમં શિલાતલમ્

નિત્યતપ્તં મહાઘોરં દુઃસ્પર્શં રોમહર્ષણમ્।
અગમ્યં સર્વસત્ત્વાનામીશ્વરાણાં સુદારુણમ્

મધ્યે તસ્યાં શિલાસ્થલ્યાં ત્રિંશદ્યોજનમણ્ડલમ્।
જ્વાલાસહસ્રકલિલં વહ્નિસ્થાનં સુદારુણમ્

અનિન્ધનસ્તત્ર સદા જ્વાલામાલી વિભાવસુઃ।
જ્વલત્યેષ સદા દેવઃ શશ્વત્તત્ર હુતાશનઃ

અધિદેવકૃતે યોઽસાવગ્નેર્ભાગો વિધીયતે।
સ તત્ર જ્વલતે નિત્યં લોકસંવર્ત્તકોઽનલઃ

અન્તરે શૈલવરયોર્દેવા વાપિ તયોઃ શુભાઃ ।
માતુલુઙ્ગસ્થલી તત્ર હ્યાયામાદ્દશયોજના

મધુવ્યઞ્જનસંસ્થાનૈઃ સુરસૈઃ કનકપ્રભૈઃ।
ફલૈઃ પરિણતૈઃ સર્વા શોભિતા સા મહાસ્થલી

તત્રાશ્રમં મહા પુણ્યં સિદ્ધસઙ્ઘનિષેવિતમ્।
બૃહસ્પતેઃ પ્રમુદિતં સર્વકામગુણૈર્યુતમ્

તથૈવ શૈલવરયોઃ કુમુદાઞ્જનયોરપિ।
અન્તરે કેસરદ્રોણી હ્યનેકાયામ યોજના

દ્વિબાહુપરિણાહૈસ્તૈસ્ત્રિહસ્તાયતવિસ્તૃતૈઃ।
ચન્દ્રાંશુવર્ણૈર્વ્યાકોશૈર્મત્તષટ્પદનાદિતૈઃ

મધુસર્પીરજઃ પૃક્તૈર્મહાગન્ધૈર્મનોહરૈઃ।
શબલં તદ્વનં ભાતિ કુસુમૈઃ સર્વકાલજૈઃ

તત્ર વિષ્ણોઃ સુરગુરોર્દીપ્તમાયતનં મહત્।
પ્રકાશન્ત્રિષુ લોકેષુ સર્વલોકનમસ્કૃતમ્

અન્તરે શૈલવરયોઃ કૃષ્ણપાણ્ડુરયોરપિ।
ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણં નવત્યાયતયોજનમ્

શ્લક્ષ્ણમેકશિલં દેશં વૃક્ષવીરુદ્વિવર્જિતમ્ ।
સુખપાદપ્રચા રઞ્ચ નિમ્નોન્નતવિવર્જિતમ્

મધ્યે તુ સરસસ્તસ્ય રમ્યા તુ સ્થલપદ્મિની।
સહસ્રપત્રૈર્વ્યાકોશૈઃ છત્રમાત્રૈરલઙ્કૃતા

પુણ્ડરીકૈર્મહાપદ્મૈ રુચિરૈર્ગન્ધશાલિભિઃ ।
શતપત્રૈશ્ચ વિકચૈરુત્પલૈર્નીલપત્રકૈઃ

મદોત્કટૈર્મધુકરૈર્ભ્રમરૈશ્ચ મદોત્કટૈઃ।
મૃદુગદ્ઘદકણ્ઠાનાં કિન્નરાણાઞ્ચ નિસ્વનૈઃ

ઉપગીતપદ્મખણ્ડાઢ્યા વિસ્તીર્ણા સ્થલપદ્મિની।
યક્ષગન્ધર્વચરિતા સિદ્ધચારણસેવિતા

મધ્યે તસ્યાશ્ચ પદ્મિન્યાઃ પઞ્ચયોજનમણ્ડલઃ।
ન્યગ્રોધો વિપુલસ્કન્ધો હ્યનેકારોહિમણ્ડિતઃ

તત્ર ચન્દ્રપ્રભઃ શ્રીમાન્ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનન)।
સહસ્રવદનો દેવો નીલવાસાઃ સુરારિહા

પદ્મ માલ્યધરસ્થલ્યાં મહાભાગોઽપરાજિતઃ।
ઇજ્યતે યક્ષગન્ધર્વૈર્વિદ્યાધરગણૈસ્તથા

તસ્મિન્નાયતને સાક્ષાદનાદિનિધનો હરિઃ।
પદ્મોપહારૌર્વિવિધૈ રિજ્યતે સિદ્ધચારણૈઃ

તદનન્તસદો નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્।
પદ્મમાલાવલમ્બાભિર્માલાભિરુપશોભિતમ્

તથા સહસ્રશિખરકુમુદસ્યાન્તરેણ ચ।
પઞ્ચાશદ્યોજનાયામં ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તરમ્ ।
ઇષુક્ષેપોચ્ચશિખરં નાનાવિહગસેવિતમ્

મહાગન્ધૈર્મહાસ્વાદૈર્ગજદેહનિભૈઃ ફલૈઃ।
મધુસ્રવૈર્મહાવૃક્ષૈરુપેતં તત્ સમન્તતઃ

તત્રાશ્રમં મહાપુણ્યં દેવર્ષિગણસેવિતમ્।
શુક્રસ્ય પ્રથિતં તત્ર ભાસ્વરં પુણ્યકર્મણઃ

શઙ્કુકૂટસ્ય શૈલસ્ય વૃષભસ્યાન્તરેણ ચ।
પરૂષકસ્થલી રમ્યા હ્યનેકાયતયોજના

બિલ્વપ્રમાણૈશ્ચ શુભૈર્મહાસ્વાદૈઃ સુગન્ધિભિઃ।
ફલૈઃ પ્રક્લિદ્યતે ભૂમિઃ પરુષૈર્વૃન્તવિચ્યુતૈઃ

તાં સ્થલીમુપજીવન્તિ કિન્નરોરગસાધવઃ।
પરૂષકરસોન્મત્તા માનાઢ્યાસ્તત્ર ચારણાઃ

કપિઞ્જલસ્ય શૈલસ્ય નાગશૈલસ્ય ચાન્તરે।
દ્વિયોજનશતાયામા વિસ્તીર્ણા શતયોજના

સ્થલી મનોહરા સા હિ નાનાવનવિભૂષિતા ।
નાનાપુષ્પફલોપેતા કિન્નરોરગસેવિતા

દ્રાક્ષાવનાનિ રમ્યાણિ તથા નાગવનાનિ ચ।
ખર્જૂરવનખણ્ડાનિ નીલાશોકવનાનિ ચ

દાડિમાનાઞ્ચ સ્વાદૂનામક્ષોટકવનાનિ ચ।
અતસીતિલકાનાઞ્ચ કદલીનાં વનાનિ ચ

બદરીણાઞ્ચ સ્વાદૂનાં વનખણ્ડાનિ સર્વશઃ।
સ્વાદુશીતામ્બુપૂર્ણાભિર્નદીભિઃ શોભિતાનિ ચ

તથા પુષ્પકશૈલસ્ય મહામેઘસ્ય ચાન્તરે।
ષષ્ટિયોજનવિસ્તીર્ણા સા ભૂમિઃ શતમાયતા

સમા પાણિતલપ્રખ્યા કઠિના પાણ્ડુરા ઘના।
વૃક્ષગુલ્મલતાગુલ્મૈસ્તૃણૈશ્વાપિ વિવર્જિતા

વર્જિતા વિવિધૈઃ સત્વૈર્ન્નિત્યમસ્મિન્ નિરાશ્રયા।
સા કાનનસ્થલી નામ દારુણા રોમહર્ષણા

મહાસરાંસિ ચ તથા મહાવૃક્ષાસ્તથૈવ ચ।
મહાવનાનિ સર્વાણિ કાન્તનામાનિ સર્વશઃ

સરસાઞ્ચ વનાનાઞ્ચ સા સ્થલી ચ પ્રજાપતેઃ।
ક્ષુદ્રાણાં સરસાઞ્ચૈવ સઙ્ખ્યા તત્ર ન વિદ્યતે

દશ દ્વાદશ સપ્તાષ્ટૌ વિંશત્ર્રિંશચ્ચ યોજનાઃ।
સ્થલ્યો દ્રોણ્યશ્ચ વિખ્યાતાઃ સરાંસિ ચ વનાનિ ચ

કેચિત્ સન્તિ મહાઘોરાઃ શ્યામાઃ પર્વતકુક્ષયઃ।
સૂર્યાંશુજાલૈરસ્પૃષ્ટા નિત્યં શીતા દુરાસદાઃ

તથા હ્યનલતપ્તાનિ સરાંસિ દ્વિજસત્તમાઃ।
શૈલકુક્ષ્યન્તરસ્થાનિ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ