વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 38
શ્રુત્વા પાદં તૃતીયન્તુ ક્રાન્તં સૂતેન ધીમતા।
તતશ્ચતુર્થં પપ્રચ્છુઃ પાદં વૈ ઋષિસત્તમાઃ
ઋષય ઊચુઃ॥
પાદઃ ક્રાન્તસ્તૃતીયોઽયમનુષઙ્ગેણ યસ્ત્વયા।
ચતુર્થં વિસ્તરાત્પાદં સંહારં પરિકીર્ત્તય
મન્વન્તરાણિ સર્વાણિ પૂર્વાણ્યેવાપરૈઃ સહ।
સપ્તર્ષીણામથૈતેષાં સામ્પ્રતસ્યાન્તરે મનોઃ
વિસ્તરાવયવઞ્ચૈવ નિસર્ગસ્ય મહાત્મનઃ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ સર્વમેવ બ્રવીહિ મે
સૂત ઉવાચ॥
ભવતાં કથયિષ્યામિ સર્વમેતદ્યથાતથમ્।
પાદં ત્વિમં સસંહારં ચતુર્થં મુનિસત્તમાઃ
મનોર્વૈવસ્વતસ્યેમં સાંપ્રતસ્ય મહાત્મનઃ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ નિસર્ગં શ્રૃણુત દ્વિજાઃ
મન્વન્તરાણાં સંક્ષેપં ભવિષ્યૈઃ સહ સપ્તભિઃ।
પ્રલયઞ્ચૈવ લોકાનાં બ્રુવતો મે નિબોધત
એતાન્યુક્તાનિ વૈ સમ્યક્ સપ્તસપ્તસુ વૈ મયા।
મન્વન્તરાણિ સંક્ષેપાચ્છૃણુતાનાગતાનિ મે
સાવર્ણસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ।
ભવિષ્યસ્ય ભવિષ્યન્તિ સમાસાત્તુ નિબોધત
અનાગતાશ્ચ સપ્તૈવ સ્મૃતાસ્ત્વિહ મહર્ષયઃ।
કૌશિકો ગાતવશ્ચૈવ જામદગ્ન્યશ્ચ ભાર્ગવઃ
દ્વૈપાયનો વસિષ્ઠશ્ચ કૃપઃ શારદ્વતસ્તથા।
આત્રેયો દીપ્તિમાંશ્ચૈવ ઋષ્યશ્રૃઙ્ગસ્તુ કાશ્યપઃ
ભારદ્વાજસ્તથા દ્રૌણિરશ્વત્થામા મહાયશાઃ।
એતે સપ્ત મહાત્માનો ભવિષ્યાઃ પરમર્ષયઃ
સુતપા શ્ચામિતાભાશ્ચ સુખાશ્ચૈવ ગણાસ્ત્રયઃ।
તેષાં ગણાસ્તુ દેવાનાં એકૈકો વિંશકઃ સ્મૃતઃ
નામતસ્તુ પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધધ્વં સમાહિતાઃ।
રિતસ્તપશ્ચ શુક્રશ્ચ દ્યુતિર્જ્યોતિઃ પ્રભાકરૌ
પ્રભાસો ભાસકૃદ્ધર્મ્મસ્તેજોરશ્મિઋતુર્વિરાટ્।
અર્ચિષ્માન્ દ્યોતનો ભાનુર્યશકીર્ત્તિર્બુધો ધૃતિઃ।
વિંશતિઃ સુતપા હ્યેતે નામભિઃ પરિકીર્તિતાઃ
પ્રભુર્વિભુર્વિભાસશ્ચ જેતા હન્તાઽરિહા રિતુઃ।
સુમતિઃ પ્રમતિર્દીપ્તિઃ સમાખ્યાતો મહોમહાન્
દેહો મુનિર્નયો જ્યેષ્ઠઃ સમઃ સત્યશ્ચ વિશ્રુતઃ।
ઇત્યેતે હ્યમિતાભાસ્તુ વિંશતિઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ
દમો દાતા વિદઃ સોમો વિત્તવૈદ્યૌ યમો નિધિઃ।
હોમં હવ્યં હુતં દાનં દેયં દાતા તપઃ શમઃ
ધ્રુવં સ્થાનં વિધાનઞ્ચ નિયમશ્ચેતિ વિંશતિઃ।
મુખ્યા હ્યેતે સમાખ્યાતાઃ સાવર્ણે પ્રથમેઽન્તરે
મારીચસ્યૈવ તે પુત્રાઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ।
સામ્પ્રતસ્ય ભવિષ્યન્તિ સાવર્ણસ્યાન્તરે મનોઃ
તેષામિન્દ્રો ભવિષ્યસ્તુ બલિર્વૈરોચનઃ પુરા।
વીરવાંશ્ચાવરીયાંશ્ચ નિર્મોહઃ સત્યવાક્ કૃતી
ચરિષ્ણુરાજ્યો વિષ્ણુશ્ચ વાચઃ સુમતિરેવ ચ।
સાવર્ણસ્ય મનોઃ પુત્રા ભવિષ્યન્તિ નવૈવ તુ
નવ ચાન્યેષુ વક્ષ્યામિ સાવર્ણેશ્ચાન્તરેષુ વૈ।
સાવર્ણમનવશ્ચાન્યે ભવિષ્યા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ
મેરુસાવર્ણિનસ્તે વૈ દૃષ્ટા યે દિવ્યદૃષ્ટિભિઃ।
દક્ષસ્ય તે હિ દૌહિત્રાઃ પ્રિયાયા દુહિતુઃ સુતાઃ
મહતા તપસા યુક્તા મેરુપૃષ્ઠે મહૌજસઃ।
બ્રહ્માદિભિસ્તે જનિતા દક્ષેણૈવ ચ ધીમતા
મહર્લોકગતાવૃત્ય ભવિષ્યા મેરુમાશ્રિતાઃ।
મહાભાવાત્તુ તે પૂર્વં જજ્ઞિરે ચાક્ષુષેઽન્તરે
ઋષય ઊચુઃ॥
દક્ષેણ જનિતાઃ પુત્રાઃ કન્યાયામાત્મનઃ કથમ્।
ભવેત્તુ બ્રહ્મણશ્ચૈવ ધર્મેણ ચ મહાત્મનઃ
સૂત ઉવાચ॥
અતો ભવિષ્યાન્ વક્ષ્યામિ સાવર્ણમનવસ્તુ યે।
તેષાં જન્મ પ્રભાવઞ્ચ નમસ્કૃત્ય પ્રચેતસે
વૈવસ્વતે હ્યુપસ્પૃષ્ટે કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે ચ ચાક્ષુષે।
જજ્ઞિરે મનવસ્તે હિ ભવિષ્યાનાગતાન્તરે
પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય દૌહિત્રા મનવસ્તુ યે।
સાવર્ણા નામતઃ પઞ્ચ ચત્વારઃ પરમર્ષિજાઃ
સંજ્ઞાપુત્રસ્તુ સાવર્ણ એકો વૈવસ્વતસ્તથા।
જ્યેષ્ઠઃ સંજ્ઞાસુતો નામ મનુર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ
વૈવસ્વતેઽન્તરે પ્રાપ્તે સમુત્પત્તિસ્તયોઃ શુભા।
ચતુર્દ્દશૈતે મનવઃ કીર્ત્તિતાઃ કીર્ત્તિવર્દ્ધનાઃ
વેદે શ્રુતૌ પુરાણે ચ સર્વે તે પ્રભવિષ્ણવઃ।
પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ભૂતાનાં પતયઃ સ્થિતાઃ
તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપર્વતા।
પૂર્ણં યુગસહસ્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ
પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ વિસ્તરં તેષુ વક્ષ્યતે।
ચતુર્દ્દશૈવ તે જ્ઞેયાઃ સર્ગાઃ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ
મન્વન્તરાધિકારેષુ વર્તન્તે ચ સકૃત્ સકૃત્।
વિનિવૃત્તાધિકારાસ્તે મહર્લોકં સમાશ્રિતાઃ
સમતીતાસ્તુ યે તેષામષ્ટૌ ષષ્ઠાસ્તથાપરે।
પૂર્વેષુ સામ્પ્રતશ્ચાયં શાન્તિર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ
યે શિષ્ટાસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સહ દેવર્ષિદાનવૈઃ।
સહ પ્રજાનિસર્ગેણ સર્વ્વાંસ્ત્વનાગતાન્ દ્વિજાન્
વૈવસ્વતનિસર્ગેણ તેષાં જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ।
અન્યૂના નાતિરિક્તાસ્તે યસ્માત્ સર્વ્વે વિવસ્વતઃ
પુનરુક્તા બહુત્વાત્તુ વક્ષ્યે ન તેષુ વિસ્તરમ્।
મન્વન્તરેષુ ભાવ્યેષુ ભૂતેષ્વપિ તથૈવ ચ
કુલે કુલે નિસર્ગાંસ્તુ તસ્માદ્ભૂયો વિભાગશઃ ।
તેષામેવ હિ શિષ્ટાર્થં વિસ્તરેણ ક્રમેણ ચ
દક્ષસ્ય કન્યા ધર્મિષ્ઠા સુવ્રતા નામ વિશ્રુતા।
સર્વકન્યાવશિષ્ટા તુ શ્રેષ્ઠા ધર્મપરા સુતા।
ગૃહીત્વા તાં પિતા કન્યાં જગામ બ્રહ્મણોઽન્તિકે
વૈરાજસ્તમુપાસીનં ધર્મેણ ચ ભવેન ચ।
ભવધર્મસમીપસ્થં દક્ષં બ્રહ્માભ્યભાષત
દક્ષ કન્યા તવેયં વૈ જનયિષ્યતિ સુવ્રતા।
ચતુરો વૈ મનૂન્ પુત્રાંશ્ચાતુર્વર્ણ્યકરાઞ્છુભાન્
બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા દક્ષો ધર્મો ભવસ્તદા।
તાં કન્યાં મનસા જગ્મુસ્ત્રયસ્તે બ્રહ્મણા સહ
સત્યાભિધ્યાયિનાં તેષાં સદ્યઃ કન્યા વ્યજાયત।
સદૃશાનુરૂપાંસ્તેષાં ચતુરો વૈ કુમારકાન્
સંસિદ્ધાઃ કાર્યકરણે સમ્ભૂતાસ્તે શ્રિયાન્વિતઃ।
ઉપભોગસમર્થૈશ્ચ સદ્યોજાતૈઃ શરીરકૈઃ
તે દૃષ્ટ્વા તાન્ સ્વયમ્બુદ્ધ્વા બ્રહ્મા વ્યાહાહિણસ્તદા।
સંરબ્ધા વૈ વ્યકર્ષન્ત મમ પુત્રો મમેત્યુત
અભિધ્યાનાન્મનોત્પન્નાનૂચુર્વૈ તે પરસ્પરમ્।
યો યસ્ય વપુષા તુલ્યો ભજતાં સ તુ તં સુતમ્
યસ્ય યઃ સદૃશશ્ચાપિ રૂપે વીર્ય ચ નામતઃ।
તં ગૃહ્ણાતુ સુભદ્રં વો વર્ણતો યસ્ય યઃ સમઃ
ધ્રુવં રૂપં પિતુઃ પુત્રઃ સોઽનુરુધ્યતિ સર્વદા।
તસ્માદાત્મસમઃ પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ જાયતે
એવં તે સમયં કૃત્વા સવર્ણાન્ જગૃહુઃ સુતાન્।
યસ્માત્ સવર્ણાસ્તેષાં વૈ બ્રહ્માદીનાં કુમારકાઃ
સવર્ણા મનવસ્તસ્માત્ સવર્ણત્વં હિ તે યતઃ।
મનનાન્માનનાચ્ચૈવ તસ્માત્તે મનવઃ સ્મૃતાઃ
ચાક્ષુષસ્યાન્તરેઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતસ્ય હ।
રુચેઃ પ્રજાપતેઃ પુત્રો રૌચ્યો નામાભવત્સુતઃ
ભૂત્યામુત્પાદિતો યસ્તુ ભૌત્યો નામાભવત્સુતઃ।
વૈવસ્વતેઽન્તરે રાજા દ્વૌ મનૂ તુ વિવસ્વતોઃ
વૈવસ્વતો મનુર્યશ્ચ સાવર્ણો યશ્ચ વિશ્રુતઃ।
જ્યેષ્ઠઃ સંજ્ઞાસુતો વિદ્વાન્ મનુર્વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ
સવર્ણાયાઃ સુતશ્ચાન્યઃ સ્મૃતો વૈવસ્વતો મનુઃ ।
સવર્ણા મનવો યે ચ ચત્વારસ્તુ મહર્ષિજાઃ
તપસા સમ્ભૃતાત્માનઃ સ્વેષુ મન્વન્તરેષુ વૈ।
ભવિષ્યેષુ ભવિષ્યન્તિ સર્વકાર્યાર્થસાધકાઃ
પ્રથમં મેરુસાવર્ણેર્દક્ષપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ।
પુત્રા મરીચિગર્ભાશ્ચ સુશર્માણશ્ચ તે ત્રયઃ ।
સમ્ભૂતાશ્ચ મહાત્માનઃ સર્વે વૈવસ્વતેઽન્તરે
દક્ષપુત્રસ્ય પુત્રાસ્તે રોહિતસ્ય પ્રજાપતેઃ।
ભવિષ્યસ્ય ભવિષ્યસ્તુ એકૈકો દ્વાદશો ગણઃ
ઐશ્વર્યસંગ્રાહો રાહો બાહુવશસ્તથૈવ ચ।
પારા દ્વાદશ વિજ્ઞેયા ઉત્તરાંસ્તુ નિબોધત
વાજિયો વાજિજિચ્ચૈવ પ્રભૃતિશ્ચ કકુદ્યથ।
દધિક્રાવાયપક્વાશ્ચ પ્રણીતો વિજયો મધુઃ
તેજસ્માન્નથવો દ્વૌ તુ દ્વાદશૈતે મરીચયઃ।
સુશર્મ્માણસ્તુ વક્ષ્યામિ નામતસ્તુ નિબોધત
વર્ણસ્તથાપ્યઙ્ગવિશ્વૌ મુરણ્યો વ્રજનો મતઃ।
અમિતો દ્રવકેતુશ્ચ જમ્ભોસ્થાજસ્રશક્રકાઃ
સુનેમિર્દ્યુતપાશ્ચૈવ સુશર્મ્માણઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
તેષામિન્દ્રસ્તદા ભાવ્યો હ્યદ્ભુતો નામ નામતઃ
સ્કન્દઃ સોમપ્રતીકાશઃ કાર્તિકેયસ્તુ પાવકઃ।
માઘાતિથિશ્ચ પૌલસ્ત્યો વસુઃ કાશ્યપ એવ ચ
જ્યોતિષ્માન્ ભાર્ગવશ્ચૈવ દ્યુતિમાનઙ્ગિરાસ્તથા।
વસિતશ્ચૈવ વાસિષ્ઠ આત્રેયો હવ્યવાહનઃ
સુતપાઃ પૌલવશ્ચૈવ સપ્તૈતે રોહિતાન્તરે।
ધૃતિકેતુદીપ્તિકેતુશાપહસ્તા નિરામયઃ
પૃથુશ્રવાસ્તથા નાકો ભૂરિદ્યુમ્નો બૃહદ્રથઃ।
પ્રથમસ્ય તુ સાવર્ણેર્નવ પુત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
દશમે ત્વથ પર્યાયે ધર્મપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ।
દ્વિતીયસ્ય તુ સાવર્ણેર્ભાવ્યસ્યૈવાન્તરે મનોઃ
સુખામના વિરુદ્ધાશ્ચ દ્વાવેવ તુ ગણૌ સ્મૃતૌ।
ત્વિષિવન્તશ્ચ તે સર્વે શતસઙ્ખ્યાશ્ચ તે સમાઃ
પ્રાણા નાયચ્છતઃ પ્રોક્ત ઋષિભિઃ પુરુષેષુ વૈ।
દેવાસ્તે વૈ ભવિષ્યન્તિ ધર્મપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ
તેષામિન્દ્રસ્તથા વિદ્વાન્ ભવિષ્યઃ શાન્તિરુચ્યતે।
હવિષ્માન્ પૌલહઃ શ્રીમાન્ સુકીર્તિશ્ચાપિ ભાર્ગવઃ
આપોમૂર્તિસ્તથાત્રેયો વસિષ્ઠશ્ચાપિ યઃ સ્મૃતઃ।
પૌલસ્ત્યઃ પ્રતિપશ્ચાપિ નાભાગશ્ચૈવ કાશ્યપઃ।
અભિમન્યુશ્ચાઙ્ગિરસઃ સપ્તૈતે પરમર્ષયઃ
સુક્ષેત્રશ્ચોત્તમૌજાશ્ચ ભૂરિષેણશ્ચ વીર્યવાન્।
શતાનીકો નિરામિત્રો વૃષસેનો જયદ્રથઃ
ભૂરિદ્યુમ્નઃ સુવર્ચ્ચાશ્ચ દશૈતે માનવાઃ સ્મૃતાઃ।
એકાદશે તુ પર્ય્યાયે સાવર્ણે વૈ તૃતીયકે
નિર્મ્માણરતયો દેવાઃ કામજા વૈ મનોજવાઃ।
ગણાસ્ત્વેતે ત્રયઃ ખ્યાતા દેવતાનાં મહાત્મનામ્
એકૈકં ત્રિંશતસ્તેષાં ગણાસ્તુ ત્રિદિવૌકસામ્।
માસસ્યાહાનિ ત્રિંશત્તુ યાનિ વૈ કવયો વિદુઃ
નિર્મ્માણરતયો દેવા રાત્રયસ્તુ વિહઙ્ગમાઃ।
ગણાસ્તે વૈ ત્રયઃ પ્રોક્તા દેવતાનાં ભવિષ્યતિ
મનોજવા મુહૂર્ત્તાસ્તુ ઇતિ દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
એતે હિ બ્રહ્મણઃ પુત્રા ભવિષ્યા મનવઃ સ્મૃતાઃ
તેષામિન્દ્રો વૃષો નામ ભવિષ્યઃ સુરરાટ્ તતઃ।
તેષાં સપ્તર્ષયશ્ચાપિ કીર્ત્ત્યમાનાન્નિબોધત
હવિષ્માન્ કાશ્યપશ્ચાપિ વપુષ્માન્ યશ્ચ ભાર્ગવઃ।
વારુણિશ્ચૈવ ચાત્રેયો વાસિષ્ઠો ભગ એવ ચ
પુષ્ટિશ્ચાઙ્ગિરસો જ્ઞેયઃ પૌલસ્ત્યો નિશ્ચરસ્તથા।
પૌલહો હ્યગ્નિતેજાશ્ચ દેવા હ્યેકાદશેઽન્તરે
સર્વ્વવેગઃ સુધર્મ્મા ચ દેવાનીકઃ પુરોવહઃ।
ક્ષેમધર્મા ગૃહેષુશ્ચ હ્યાદર્શઃ પૌણ્ડ્રકો મનઃ
સાવર્ણસ્ય તુ તે પુત્રાઃ પ્રાજાપત્યસ્ય વૈ મનોઃ।
દ્વાદશે ત્વથ પર્યાયે રુદ્રપુત્રસ્ય વૈ મનોઃ
ચતુર્થે ઋતુસાવર્ણે દેવાસ્તસ્યાન્તરે શ્રૃણુ।
પઞ્ચૈવ તુ ગણાઃ પ્રોક્તા દેવતાનામનાગતાઃ
હરિતા રોહિતાશ્ચૈવ દેવાઃ સુમનસસ્તથા।
સુકર્મ્માણઃ સુપારાશ્ચ પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ
બ્રહ્મણો માનસા હ્યેતે એકૈકો દશકો ગણઃ।
અરુન્તિજો હરિશ્ચૈવ વિદ્વાન્ યશ્ચ સહસ્રશઃ
પર્વતાનુચરશ્ચૈવ હ્યપોંઽશુશ્ચ મનોજવઃ।
ઉર્જ્જા સ્વાહા સ્વધા તારા દશૈતે રોહિતાઃ સ્મૃતાઃ
તપોજાનિર્ભૃતિશ્ચૈવ વાચા બન્ધુશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ ।
રજશ્ચૈવ તુ રાજશ્ચ સ્વર્ણપાદસ્તથૈવ ચ
વ્યુષ્ટિર્વિધિશ્ચ વૈ દેવો દશૈતે રોહિતાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઉષિતાદ્યાસ્તુ યે દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિશત્પ્રકીર્તિતાઃ
દેવાન્ સુમનસો વિદ્ધિ સુકર્માણો નિબોધત।
સુપર્વા વૃષભઃ પૃષ્ટઃ કૃપિદ્યુમ્નૌ વિપશ્ચિતઃ
વિક્રમશ્ચ ક્રમશ્ચૈવ નિભૃતઃ કાન્ત એવ ચ॥
એતે સુકર્મણો દેવાઃ સુતાંશ્ચૈષાં નિબોધત
વર્ય્યોદિતસ્તથા જિષ્ટો વર્ચસ્વી દ્યુતિમાન્ હવિઃ।
શુભો હવિકૃતાત્પ્રાપ્તિર્વ્યાપૃથો દશમસ્તથા
સુપારા માનસાસ્ત્વેતે દેવા વૈ સમ્પ્રકીર્ત્તિતાઃ।
તેષામિન્દ્રસ્તુ વિજ્ઞેય ઋતધામા મહાયશાઃ
કૃતિર્વસિષ્ઠપુત્રસ્તુ હ્યાત્રેયઃ સુતપાસ્તથા।
તપોમૂર્તિશ્ચાઙ્ગિરસસ્તપસ્વી કાશ્યપસ્તથા
તપોઽશયાનઃ પૌલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચ તપોરતિઃ।
ભાર્ગવઃ સપ્તમસ્ત્વેષાં વિજ્ઞેયસ્તુ તપોમતિઃ
એતે સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધા અન્યે સાવર્ણિકેઽન્તરે।
દેવવાનુપદેવશ્ચ દેવશ્રેષ્ઠો વિદૂરથઃ
મિત્રવાન્ મિત્રબિન્દુશ્ચ મિત્રસેનો હ્યમિત્રહા।
મિત્રબાહુઃ સુવર્ચાશ્ચ દ્વાદશૈતે મનોઃ સુતાઃ
ત્રયો દશે તુ પર્યાયે ભાવ્યા રૌચ્યાન્તરે પુનઃ।
ત્રય એવ ગણાઃ પ્રોક્તા દેવાનાન્તુ સ્વયમ્ભુવા
બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રાસ્તે હિ સર્વે મહાત્મનઃ।
સુત્રામાણઃ સુધર્મ્માણઃ સુકર્મ્માણશ્ચ તે ત્રયઃ
ત્રિદશાનાં ગણાઃ પ્રોક્તા ભવિષ્યાઃ સોમપાયિનઃ।
ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવતા યાઃ પ્રાભવિષ્યન્ત યાજ્ઞિકૈઃ
આજ્યેન પૃષદાજ્યેન ગ્રહશ્રેષ્ઠેન ચૈવ હિ।
દેવૈર્દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્પૃથક્ત્વેન નિબોધત
સુત્રામાણઃ પ્રયાજ્યાસ્તુ હ્યાદ્યાજ્યાસ્તુ સામ્પ્રતમ્।
સુકર્મણોઽનુયાજ્યાસ્તુ પૃષદાજ્યાશિનસ્તુ યે
ઉપયાજ્યાઃ સુધર્માણ ઇતિ દેવાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
દિવસ્પતિર્મહાસત્ત્વસ્તેષામિન્દ્રો ભવિષ્યતિ
પુલહાત્મજપુત્રાસ્તે વિજ્ઞેયાસ્તુ રુચેઃ સુતાઃ ।
અઙ્ગિરાશ્ચૈવ ધૃતિમાન્ પૌલસ્ત્યઃ પથ્યવાંસ્તુ સઃ
પૌલહસ્તત્ત્વ દર્શી ચ ભાર્ગવશ્ચ નિરુત્સકઃ।
નિષ્પ્રકમ્પસ્તથાત્રેયો નિર્મોહઃ કશ્યપસ્તથા
સ્વરૂપશ્ચૈવ વાસિષ્ઠઃ સપ્તૈતે તુ ત્રયોદશે।
ચિત્રસેનો વિચિત્રશ્ચ તપો ધર્મધૃતો ભવઃ
અનેકક્ષત્રબદ્ધશ્ચ સુરસો નિર્ભયઃ પૃથઃ।
રૌચ્યસ્યૈતે મનોઃ પુત્રા હ્યન્તરે તુ ત્રયોદશે
ચતુર્દ્દશે તુ પર્યાયે ભૌતસ્યાપ્યન્તરે મનોઃ ।
દેવતાનાં ગણાઃ પઞ્ચ પ્રોક્તા યેતુ ભવિષ્યતિ
ચાક્ષુષાશ્ચ કનિષ્ઠાશ્ચ પવિત્રા ભાજરાસ્તથા।
વાચાવૃદ્ધાશ્ચ ઇત્યેતે પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ
સપ્તૈવ તાંસ્તાન્ ભાગાંશ્ચ વિદ્ધિ ચાક્ષુષસંજ્ઞકાન્।
બૃહદાદ્યાનિ સામાનિ કનિષ્ઠાન્ સપ્ત તાન્ વિદુઃ।
સપ્ત લોકાઃ પરિત્રાસ્તે ભાજિરાઃ સપ્ત સિન્ધવઃ
વાચાવૃદ્ધાનૃષીન્ વિદ્ધિ મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય વૈ।
સર્વે મન્વન્તરેન્દ્રાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તુલ્યલક્ષણાઃ
તેજસા તપસા બુદ્ધ્યા બલશ્રુતપરાક્રમૈઃ।
ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્ત્વાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ।
સર્વશઃ સ્વૈર્ગુણૈસ્તાનિ ઇન્દ્રાસ્તેઽભિભવન્તિ વૈ
ભૂતાપવાદિનો હૃષ્ટા મધ્યસ્થા ભૂતવાદિનઃ।
ભૂતાનુવાદિનઃ સક્તાસ્ત્રયો વેદાઃ પ્રવાદિનામ્
અગ્નિધ્રઃ કાશ્યપશ્ચૈવ પૌલસ્ત્યો માગધશ્ચ યઃ।
ભાર્ગવો હ્યગ્નિબાહુશ્ચ શુચિરાઙ્ગિરસસ્તથા।
ઓજસ્વી સુબલશ્ચૈવ ભૌત્યસ્યૈતે મનોઃ સુતાઃ
સવર્ણા મનવો હ્યેતે ચત્વારો બ્રહ્મણઃ સુતાઃ।
એકો વૈવસ્વતશ્ચૈવ સાવર્ણો મનુરુચ્યતે
રૌચ્યો ભૌત્યશ્ચ યૌ તૌ તુ મનોઃ પૌલહભાર્ગવૌ।
ભૌત્યસ્યૈવાધિપત્યે તુ પૂર્ણઃ કલ્પસ્તુ પૂર્ય્યતે
સૂત ઉવાચ॥
નિઃશેષેષુ ચ સર્વેષુ તદા મન્વન્તરેષ્વિહ।
અન્તેઽનેકયુગે તસ્મિન્ ક્ષીણે સંહાર ઉચ્યતે
સપ્તૈતે ભાર્ગવા દેવા અન્તે મન્વન્તરે તદા।
ભુક્ત્વા ત્રૈલોક્યમધ્યસ્થા યુગાખ્યાં હ્યેકસપ્તતિમ્
પિતૃભિર્મનુભિશ્ચૈવ સાર્દ્ધં સપ્તર્ષિભિસ્તુ યે।
યજ્વાનશ્ચૈવ તેઽપ્યન્યે તદ્ભાક્તાશ્ચૈવ તૈઃ સહ
મહર્લોકં ગમિષ્યન્તિ ત્યક્ત્વા ત્રૈલોક્યમીશ્વરાઃ।
તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં ક્ષીણે મન્વન્તરે તદા।
અનાધારમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં વૈ ભવિષ્યતિ
તતઃ સ્થાનાનિ શૂન્યાનિ સ્થાનિનાં તાનિ વૈ દ્વિજાઃ।
પ્રભ્રશ્યન્તિ વિમુક્તાનિ તારાઋક્ષગ્રહૈસ્તથા
તતસ્તેષુ વ્યતીતેષુ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરેષ્વિહ।
સેન્દ્રાષ્ટેષુ મહર્લોકં યસ્મિંસ્તે કલ્પવાસિનઃ
જિતાદ્યાશ્ચ ગણા હ્યત્ર ચાક્ષુષાન્તાશ્ચતુર્દશ।
મન્વન્તરેષુ સર્વ્વેષુ દેવાસ્તે વૈ મહૌજસઃ
તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયોજ્યં કલ્પવાસિનામ્।
સમેત્ય દેવાસ્તે સર્વે પ્રાપ્તે સંકલને તદા
મહર્લોકં પરિત્યજ્ય ગણાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ।
સશરીરાશ્ચ શ્રૂયન્તે જનલોકં સહાનુગાઃ
એવં દેવેષ્વતીતેષુ મહર્લોકાજ્જનં પ્રતિ।
ભૂતાદિષ્વવશિષ્ટેષુ સ્થાવરાન્તેષુ ચાપ્યુત
શૂન્યેષુ લોકસ્થાનેષુ મહાન્તેષુ ભૂરાદિષુ।
દેવેષુ ચ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયોજ્યં કલ્પવાસિનામ્
સંહૃત્ય તાંસ્તતો બ્રહ્મા દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્।
સંસ્થાપયતિ વૈ સર્ગં મહદૄષ્ટ્યા યુગક્ષયે
તત્ર યુગસહસ્રાન્તમહર્યર્દ્બ્રહ્મણો વિદુઃ।
રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તામહોરાત્રવિદો જનાઃ
નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકો યશ્ચૈવાત્યન્તિકોઽર્થતઃ।
ત્રિવિધઃ સર્વ્વભૂતાનામિત્યેષ પ્રતિસઞ્ચરઃ
બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકસ્તસ્ય કલ્પદાહઃ પ્રસંયમઃ।
પ્રતિસર્ગે તુ ભૂતાનાં પ્રાકૃતઃ કરણક્ષયઃ
જ્ઞાનાચ્ચાત્યન્તિકઃ પ્રોક્તઃ કારણાનામસમ્ભવઃ ।
તતઃ સંહૃત્ય તાન્ બ્રહ્મા દેવાંસ્ત્રૈલોક્યવાસિનઃ
અહરન્તે પ્રકુરુતે સર્ગસ્ય પ્રલયં પુનઃ।
સુષુપ્સુર્ભગવાન્ બ્રહ્મા પ્રજાઃ સંહરતે તદા
તતો યુગસહસ્રાન્તે સંપ્રાપ્તે ચ યુગક્ષયે।
તત્રાત્મસ્થાઃ પ્રજાઃ કર્ત્તું પ્રપેદે સ પ્રજાપતિઃ
તદા ભવત્યનાવૃષ્ટિસ્તદા સા શત વાર્ષિકી।
તથા યાન્યલ્પસારાણિ સત્ત્વાનિ પૃથિવીતલે
તાન્યેવાત્ર પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ।
સપ્તરશ્મિરથો ભૂત્વા હ્યુદતિષ્ઠદ્વિભાવસુઃ
અસહ્યરશ્મિર્ભગવાન્ પિબન્નમ્ભો ગભસ્તિભિઃ।
હરિતા રશ્મયસ્તસ્ય દીપ્યમાનાસ્તુ સપ્તભિઃ
ભૂય એવ વિવર્તન્તે વ્યાપ્નુવન્તો વનં શનૈઃ।
ભૌમં કાષ્ઠં ધનં તેજો ભૃશમદ્ભિસ્તુ દીપ્યતે
તસ્માદુદકં સૂર્ય્યસ્ય તપતોઽતિ હિ કથ્યતે।
નાવૃષ્ટ્યા તપતે સૂર્યો નાવૃષ્ટ્યા પરિવિષ્યતે
નાવૃષ્ટ્યા પરિચિન્વન્તિ વારિણા દીપ્યતે રવિઃ।
તસ્માદપઃ પિબન્ યા વૈ દીપ્યતે રવિરમ્બરે
તસ્ય તે રશ્મયઃ સપ્ત પિબન્ત્યમ્ભો મહાર્ણવાત્।
તેનાહારેણ સન્દીપ્તઃ સૂર્ય્યઃ સપ્ત ભવત્યુત
તતસ્તે રશ્મયઃ સપ્ત સૂર્ય્યભૂતાશ્ચતુર્દિશમ્।
ચતુર્લોકમિમં સર્વં દહન્તિ શિખિનસ્તદા
પ્રાપ્નુવન્તિ ચ ભાભિસ્તુ હ્યૂર્દ્ધં ચાધશ્ચ રશ્મિભિઃ।
દીપ્યન્તે ભાસ્કરાઃ સપ્ત યુગાન્તાગ્નિઃ પ્રતાપિનઃ
તે વારિણા ચ સંદીપ્તા બહુસાહસ્રરશ્મયઃ।
ખં સમાવૃત્ય તિષ્ઠન્તિ નિર્દહન્તો વસુન્ધરામ્
તતસ્તેષાં પ્રતાપેન દહ્યમાના વસુન્ધરા।
સાદ્રિનદ્યર્ણવા પૃથ્વી વિસ્નેહા સમપદ્યત
દીપ્તાભિઃ સન્તતાભિશ્ચ ચિત્રાભિશ્ચ સમન્તતઃ।
અધશ્ચોર્ધ્વશ્ચ તિર્યક્ ચ સંરુદ્ધં સૂર્યરશ્મિભિઃ
સૂર્ય્યગ્નીનાં પ્રવૃદ્ધાનાં સંસૃષ્ટાનાં પરસ્પરમ્।
એકત્વમુપયાતાનામેકજ્વાલં ભવત્યુત
સર્વલોકપ્રણાશઞ્ચ સોઽગ્નિર્ભૂત્વા તુ મણ્ડલી।
ચતુર્લોકમિદં સર્વં નિર્દહત્યાશુ તેજસા
તતઃ પ્રલીયતે સર્વ્વં જઙ્ગમં સ્થાવરં તદા।
નિર્વૃક્ષા નિસ્તૃણા ભૂમિઃ કૂર્મપૃષ્ઠસમા ભવેત્
અમ્બરીષમિવાભાતિ સર્વં મારિષિતં જગત્।
સર્વમેવ તદાર્ચિર્ભિઃ પૂર્ણં જજ્વાલ્યતે નભઃ
પાતાલે યાનિ ભૂતાનિ મહોતધિગતાનિ ચ ।
તતસ્તાનિ પ્રલીયન્તે ભૂમિત્વમુપયાન્તિ ચ
દ્વીપાશ્ચ પર્વતાશ્ચૈવ વર્ષાણ્યથ મહોદધિઃ।
સર્વ્વં તદ્ભસ્મસાચ્ચક્રે સર્વ્વાત્મા પાવકસ્તુ સઃ
સમુદ્રેભ્યો નદીભ્યશ્ચ પાતાલેભ્યશ્ચ સર્વતઃ।
પિબન્નપઃ સમિદ્ધોઽગ્નિઃ પૃથિવીમાશ્રિતો જ્વલન્
તતઃ સંવર્ત્તકઃ શૈલાનતિક્રમ્ય મહાંસ્તથા।
લોકાન્ સંહરતે દીપ્તો ઘોરઃ સંવર્ત્તકોઽનલઃ
તતઃ સ પૃથિવીં ભિત્ત્વા રસાતલમશોષયત્।
નિર્દહ્ય તાંસ્તુ પાતાલાન્નાગલોકમથાદહત્
અધસ્તાત્પૃથિવીં દગ્ધ્વા હ્યૂર્દ્ધ્વં સ દહતે દિવમ્।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ હ્યયુતાન્યર્બુદાનિ ચ
ઉદતિષ્ઠઞ્છિખાસ્તસ્ય બહ્વયઃ સંવર્ત્તકસ્ય તુ।
ગન્ધર્વાંશ્ચ પિશાચાંશ્ચ સમહોરગરાક્ષસાન્ ।
તદા દહતિ સન્દીપ્તો ગોલકં ચૈવ સર્વ્વશઃ
ભૂર્લોકન્તુ ભુવર્લોકં સ્વર્લોકઞ્ચ મહસ્તથા।
ઘોરં દહતિ કાલાગ્નિરેવં લોકચતુષ્ટયમ્
વ્યાપ્તેષુ તેષુ લોકેષુ તિર્યગૂર્દ્ધ્વમથાગ્નિના।
તત્તેજઃ સમનુપ્રાપ્તં કૃત્સ્નં જગદિદં શનૈઃ।
અયોગુડનિભં સર્વ્વં તદા હ્યેવં પ્રકાશતે
તતો ગજકુલાકારાસ્તડિદ્ભિ સમલંકૃતાઃ।
ઉત્તિષ્ઠન્તિ તદા ઘોરા વ્યોમ્નિ સંવર્ત્તકા ઘનાઃ
કેચિન્નીલોત્પલશ્યામાઃ કેચિત્કુમુદસન્નિભાઃ।
કેચિદ્વૈઢૂર્યસંકાશા ઇન્દ્રનીલનિભાઽપરે
શઙ્ખકુન્દનિભાશ્ચાન્યે જાત્યઞ્જનનિભાસ્તથા ।
ધૂમ્ર વર્ણા ઘનાઃ કેચિત્કેચિત્પીતાઃ પયોધરાઃ
કેચિદ્રાસભવર્ણાભા લાક્ષારક્તનિભાસ્તથા।
મનઃશિલાભાસ્ત્વપરે કપોતાભાસ્તથામ્બુદાઃ
ઇન્દ્રગોપનિભાઃ કેચિદુત્તિષ્ઠન્તિ ઘના દિવિ।
કેચિત્પુરધરાકારાઃ કેચિદ્ગજકુલોપમાઃ
કે ચિત્પર્વતસંકાશાઃ કેચિત્સ્થલનિભા ઘનાઃ।
કુણ્ડાગારનિભાઃ કેચિત્કેચિન્મીનકુલોપમાઃ
બહુરૂપા ઘોરરૂપા ઘોરસ્વરનિનાદિનઃ।
તદા જલધરાઃ સર્વે પૂરયન્તિ નભઃસ્થલમ્
તતસ્તે જલદા ઘોરા નવીના ભાસ્કરાત્મિકાઃ।
સપ્તધા સંવૃતાત્માનસ્તમગ્નિં શમયન્ત્યુત
તતસ્તે જલદા વર્ષં મુઞ્ચન્તિ ચ મહોદ્યમમ્।
સુઘોરમશિવં સર્વ્વં નાશયન્તિ ચ પાવકમ્
પ્રવૃષ્ટૈશ્ચ તથાત્યર્થં વારિભિઃ પૂર્ય્યતે જગત્।
અદ્ભિસ્તેજોઽભિભૂતઞ્ચ તદાગ્નિઃ પ્રાવિશત્યપઃ
નષ્ટે ચાગ્નૌ વર્ષશતે પયોદાઃ પાકસમ્ભવાઃ।
પ્લાવયન્તિ જગત્સર્વં બૃહજ્જાલપરિસ્રવૈઃ
ધારાભિઃ પૂરયન્તીમં ચોદ્યમાનાઃ સ્વયમ્ભુવા।
અન્યે તુ સલિલૌઘૈસ્તુ વેલામભિભવન્ત્યપિ।
સાદ્રિર્દ્વીપાન્તરં પૃથ્વી હ્યદ્ભિઃ સંછાદ્યતે તદા
તસ્ય વૃષ્ટ્યા ચ તોયં તત્સર્વ્વં હિ પરિમણ્ડિતમ્।
પ્રવિશત્યુદધૌ વિપ્રાઃ પીતં સૂર્ય્યસ્ય રશ્મિભિઃ
આદિત્યરશ્મિભિઃ પીતં જલમભ્રેષુ તિષ્ઠતિ।
પુનઃ પતતિ તદ્ભૂમૌ તેન પૂર્ય્યન્તિ ચાર્ણવાઃ
તતઃ સમુદ્રાઃ સ્વાં વેલાં પરિક્રામન્તિ સર્વ્વશઃ।
પર્વ્વતાશ્ચ વિશીર્ય્યન્તે મહી ચાપ્સુ નિમજ્જતિ
તતસ્તુ સહસોદ્ભ્રાન્તઃ પયોદાંસ્તાન્નભસ્તલે।
સંવેષ્ટયતિ ઘોરાત્મા દિવિ વાયુઃ સમન્તતઃ
તસ્મિન્નેકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે।
પૂર્ણે યુગસહસ્રે વૈ નિઃશેષઃ કલ્પ ઉચ્યતે
અથામ્ભસા વૃતે લોકે પ્રાહુરેકાર્ણવં બુધાઃ।
અથ ભૂમિતલં ખઞ્ચ વાયુશ્ચૈકાર્ણવે તદા।
નષ્ટે ભાવેઽવલીનં તત્પ્રાજ્ઞાયત ન કિઞ્ચન
પાર્થિવાસ્ત્વથ સામુદ્રા આપો હૈમાશ્ચ સર્વ્વશઃ।
પ્રસરન્ત્યો વ્રજન્ત્યેકં સલિલાખ્યાં ભજન્ત્યુત
આગતાગતિકં ચૈવ તદા તત્સલિલં સ્મૃતમ્।
પ્રચ્છાદ્ય તિષ્ઠતિ મહીમર્ણવાખ્યં ચ તજ્જલમ્
આભાન્તિ યસ્માત્તા ભાભિર્ભાશબ્દવ્યાપ્તિદીપ્તિષુ।
ભસ્મ સર્વ્વમનુપ્રાપ્ય તસ્માદમ્ભો નિરુચ્યતે
નાનાત્વે ચૈવ શીઘ્રે ચ ધાતુર્વૈ અર ઉચ્યતે।
એકાર્ણવે તદા યો વૈ ન શીઘ્રાસ્તેન તા નરાઃ
તસ્મિન્ યુગસહસ્રાન્તે દિવસે બ્રહ્મણો ગતે।
તાવન્તં કાલમેવં તુ ભવત્યેકાર્ણવં જગત્।
તદા તુ સર્વ્વવ્યાપારા નિવર્ત્તન્તે પ્રજાપતેઃ
એવમેકાર્ણવે તસ્મિન્નષ્ટે સ્થાવર જઙ્ગમે।
તદા સ ભવતિ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્
સહસ્રશીર્ષા સુમનાઃ સહસ્રપાત્ સહસ્રચક્ષુર્વદનઃ સહસ્રવાક્।
સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજાપતિસ્ત્રીયપથે યઃ પુરુષો નિરુચ્યતે
આદિત્યવર્ણો ભુવનસ્ય ગોપ્તા હ્યપૂર્વ્વ એકઃ પ્રથમસ્તુરાષાટ્ ।
હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાન્ વૈ સંપદ્યતે વૈ તમસઃ પરસ્તાત્
ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે સર્વતઃ સલિલપ્લુતે।
સુષુપ્સુરપ્રકાશાં સ્વાં રાત્રિં તુ કુરુતે પ્રભુઃ
ચતુર્વિધા યદા શેતે પ્રજાઃ સર્વ્વાણ્ડમણ્ડિતાઃ।
પશ્યન્તે તં મહાત્માનં કાલં સપ્ત મહર્ષયઃ
જનલોકવિવર્ત્તન્તસ્તપસા લબ્ધચક્ષુષઃ।
ભૃગ્વાદયો મહાત્માનઃ પૂર્વ્વે વ્યાખ્યાતલક્ષણાઃ
સત્યાદીન્ સપ્તલોકાન્ વૈ તે હિ પશ્યન્તિ ચક્ષુષા।
બ્રહ્માણં તે તુ પશ્યન્તિ મહાબ્રાહ્મીષુ રાત્રિષુ
સપ્તર્ષયઃ પ્રપશ્યન્તિ સપ્તકાલં સ્વરાત્રિષુ।
કલ્પાનાં પરમેષ્ઠિત્વાત્તસ્માદાદ્યઃ સ પઠ્યતે
સ યષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ।
એવમાવેશયિત્વા તુ સ્વાત્મન્યેવ પ્રજાપતિઃ
અથાત્મનિ મહાતેજાઃ સર્વમાદાય સર્વકૃત્।
તતસ્તે વસતે રાત્રિં તમસ્યેકાર્ણવે જલે
તતો રાત્રિક્ષયે પ્રાપ્તે પ્રતિબુદ્ધઃ પ્રજાપતિઃ।
મનઃ સિસૃક્ષયા યુક્તં સર્ગાય નિદધે પુનઃ
એવં સલોકે નિર્વૃત્તે ઉપશાન્તે પ્રજાપતૌ।
બ્રહ્મનૈમિત્તિકે તસ્મિન્ કલ્પિતે વૈ પ્રસંયમે
દેહૈર્વિયોગઃ સત્વાનાં તસ્મિન્ વૈ કૃત્સ્નશઃ સ્મૃતઃ।
તતો દગ્ધેષુ ભૂતેષુ સર્વ્વેષ્વાદિત્યરશ્મિભિઃ।
દેવર્ષિમનુવર્ય્યેષુ તસ્મિન્ સઙ્કલને તદા
ગન્ધર્વાદીનિ સત્વાનિ પિશાચાન્તાનિ સર્વ્વશઃ।
કલ્પાદાવપ્રતપ્તાનિ જનમેવાશ્રયન્તિ વૈ
તિર્યગ્યોનીનિ સત્વાનિ નારકેયાનિ યાન્યપિ।
તદા તાન્યપિ દગ્ધાનિ ધુતપાપાનિ સર્વ્વશઃ।
જને તાન્યુપપદ્યન્તે યાવત્સંપ્લવતે જગત્
વ્યુષ્ટાયાન્તુ રજન્યાં તુ બ્રહ્મણેઽવ્યક્તયોનયે।
જાયન્તે હિ પુનસ્તાનિ સર્વ્વભૂતાનિ કૃત્સ્નશઃ
ઋષયો મનવો દેવાઃ પ્રજાઃ સર્વ્વશ્ચતુર્વિધાઃ।
તેષામપીહ સિદ્ધાનાં નિધનોત્પત્તિરુચ્યતે
યથા સૂર્યસ્ય લોકેઽસ્મિન્નુદયાસ્તમનં સ્મૃતમ્।
તથા જન્મનિરોધશ્ચ ભૂતાનામિહ દૃશ્યતે
આભૂતસંપ્લવાત્તસ્માદ્ભવઃ સંસાર ઉચ્યતે ।
યથા સર્વ્વાણિ ભૂતાનિ જાયન્તે હિ વર્ષાસ્વિહ
સ્થાવરાદીનિ સત્ત્વાનિ કલ્પે કલ્પે તથા પ્રજાઃ।
યથાર્ત્તાવૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્ય્યયે
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા બ્રહ્માત્તરાત્રિષુ ।
પ્રત્યાહારે ચ સર્ગે ચ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ
નિષ્ક્રમન્તે વિશન્તે ચ પ્રજાકારં પ્રજાપતિમ્।
બ્રહ્માણં સર્વભૂતાનિ મહાયોગં મહેશ્વરમ્
સંસ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ।
વ્યક્તા વ્યક્તો મહાદેવસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્
યેનૈવ સૃષ્ટાઃ પ્રથમં પ્રયાતા આપો હિ માર્ગેણ મહીતલેઽસ્મિન્।
પૂર્વપ્રયાતેન તથા હ્યપોઽન્યાસ્તેનૈવ તેનૈવ તુ સંવ્રજન્તિ
યથા શૂભેન ત્વશુભેન ચૈવ તત્રૈવ તત્રૈવ વિવર્ત્તમાનાઃ।
મર્ત્યાસ્તુ દેહાન્તરભાવિતત્ત્વાદ્રવેર્વશાદૂર્દ્ધ્વમધશ્ચરન્તિ
યે ચાપિ દેવા મનવઃ પ્રજેશા અન્યેઽપિ યે સ્વર્ગગતાશ્ચ સિદ્ધાઃ।
સદ્ભાવિતાખ્યાતિવશાચ્ચ ધર્મ્મ્યાઃ પુનર્નિસર્ગેણ ભવન્તિ સત્ત્વાઃ
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ કાલમાભૂતસંપ્લવમ્।
મન્વન્તરાણિ યાનિ સ્યુર્વ્યાખ્યાતાનિ મયા દ્વિજાઃ।
સહ પ્રજ્ઞાનિસર્ગેણ સહ દેવૈશ્ચતુર્દ્દશ
સ યુગાખ્યા સહસ્રં તુ સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ ।
અસ્યાઃ સહસ્રે દ્વે પૂર્ણે નિઃશેષઃ કલ્પ ઉચ્યતે
એતદ્બ્રાહ્મમહો જ્ઞેયં તસ્ય સંખ્યાં નિબોધત।
નિમેષસ્તુલ્ય માત્રા હિ કૃતો લઘ્વક્ષરેણ તુ
માનુષાક્ષિનિમેષાસ્તુ કાષ્ઠા પઞ્ચદશ સ્મૃતા।
લવઃ ક્ષણાસ્તુ પઞ્ચૈવ વિંશત્કાષ્ઠા તુ તે ત્રયઃ
પ્રસ્થઃ સપ્તોદકાશ્ચૈવ સાધિકાસ્તુ લવઃ સ્મૃતઃ।
લવાસ્ત્રિંશત્કલા જ્ઞેયૈ મુહૂર્તસ્ત્રિંશતઃ કલાઃ
મુહૂર્ત્તાસ્તુ પુનસ્ત્રિંશદહોરાત્રમિતિ સ્થિતિઃ।
અહોરાત્રં કલાનાન્તુ વ્યધિકાનિ શતાનિ ષટ્
તાશ્ચૈવ સંખ્યાયા જ્ઞેયં ચન્દ્રાદિત્યગતિર્યથા।
નિમેષા દશ પઞ્ચૈવ કાષ્ઠાસ્તાસ્ત્રિંશતઃ કલા
ત્રિંશત્કલા મુહૂર્ત્તસ્તુ દશભાગઃ કલા સ્મૃતા।
ચત્વારિંશત્કલાનાન્તુ મુહૂર્ત્ત ઇતિ સંજ્ઞતઃ
મુહૂર્ત્તાશ્ચ લવાશ્ચાપિ પ્રમાણજ્ઞૈઃ પ્રકલ્પિતાઃ।
તત્સ્થાને નામ્ભસાશ્ચાપિ પલાન્યથ ત્રયોદશ
માગધેનૈવ માનેન જલપ્રસ્થો વિધીયતે।
એતે ચાપ્યુદકપ્રસ્થાશ્ચત્વારો નાલિકો ધટઃ
હેમમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રૈ શ્ચતુર્ભિશ્ચતુરઙ્ગુલૈઃ.
સમાહનિ ચ રાત્રૌ ચ મુહૂર્ત્તો વૈ દ્વિનાલિકૌ
રવેર્ગતિવિશેષેણ સર્વેષુ નૃષુ નિત્યશઃ।
અધિકં ષટ્ શતં પઞ્ચૈવ કાષ્ઠાસ્તાસ્ત્રિંશતઃ કલા
તદહર્માનુષં જ્ઞેયં નાક્ષત્રન્તુ દશાધિકમ્।
સાવનેન તુ માસેન હ્યબ્દોઽયં માનુષઃ સ્મૃતઃ
એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમિતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ।
અહ્નાઽનેન તુ યા સંખ્યા માસર્ત્વયનવાર્ષિકી
તદા બદ્ધમિદં જ્ઞાનં સંજ્ઞા યા હ્યુપલક્ષ્યતામ્।
કલાનાં સુપરીમાણાત્કાલ ઇત્યભિધીયતે
યદહર્બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તં દિવ્યા કોટી તુ તત્ સ્મૃત।
શતાનાઞ્ચ સહસ્રાણિ દશદ્વિગુણતાનિ ચ।
નવતિઞ્ચ સહસ્રાણિ તથૈવાન્યાનિ યાનિ તુ
એતચ્છ્રુત્વા તુ ઋષયો વિસ્મયં પરમાદ્ભુતમ્।
સંસ્થાસમ્ભજનં જ્ઞાનમપૃચ્છન્નન્તરન્તદા
॥ઋષય ઊચુઃ ॥
સંપ્લાવનસ્ય કાલન્તુ માનુષેણૈવ સમ્મતમ્।
માનેન શ્રોતુમિચ્છામઃ સંક્ષેપાર્થપદાક્ષરમ્
તેષાં શ્રુત્વા સ દેવસ્તુ વાયુર્લોકહિતે રતઃ।
સંક્ષેપાદ્દિવ્યચક્ષુષ્માન્ પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ
એતે રાત્ર્યહની પૂર્વં કીર્ત્તિતે ત્વિહ તૌકિકે।
તાસાં સઙ્ખ્યાય વર્ષાગ્રં બ્રાહ્યં વક્ષ્યામ્યહઃક્ષયે
કોટિશતાનિ ચત્વારિ વર્ષાણિ માનુષાણિ તુ।
દ્વાત્રિંશચ્ચ તથા કોટ્યઃ સઙ્ખ્યાતાઃ સઙ્ખ્યયા દ્વિજૈઃ
તથા શતસહસ્રાણિ એકોનનવતિઃ પુનઃ।
આશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ એષ કાલઃ પ્લવસ્ય તુ
માનુષાખ્યેણ સઙ્ખ્યાતઃ કાલો હ્યાભૂતસંપ્લવઃ।
સપ્ત સૂર્ય્યાસ્તદાઽગ્રેષુ તદા લોકેષુ તેષુ વૈ
મહાભૂતેષુ લીયન્તે પ્રજાઃ સર્વ્વાશ્ચતુર્વિધાઃ ।
સલિલેનાપ્લુતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે
વિનિવૃત્તે ચ સંહારે ઉપશાન્તે પ્રજાપતૌ।
નિરાલોકે પ્રદગ્ધે તુ નૈશેન તુ સમાવૃતે ।
ઈશ્વરાધિષ્ઠિતે હ્યસ્મિંસ્તદા હ્યેકાર્ણવે તદા ॥ ૩૮.૨૩૫
તાવદેકાર્ણવો જ્ઞેયો યાવદાસીદહઃ પ્રભોઃ ।
રાત્રિસ્તુ સલિલાવસ્થા નિવૃત્તૌ ચાપ્યહઃ સમૃતમ્
અહોરાત્રસ્તથૈવાસ્ય ક્રમેણ પરિવર્ત્તતે।
આભૂતસંપ્લવો હ્યેષ અહોરાત્રઃ સ્મૃતઃ પ્રભોઃ
ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્વાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ।
આભૂતેભ્યઃ પ્રલીયન્તે તસ્માદાભૂતસંપ્લવઃ
અગ્રે ભૂતઃ પ્રજાનાન્તુ તસ્માદ્ભૂતઃ પ્રજાપતિઃ।
આભૂતઃ પ્લવતે ચૈવ તસ્માદાભૂતસંપ્લવઃ
શાશ્વતે ચામૃતત્વે ચ શબ્દે ચાભૂતસંપ્લવઃ।
અતીતા વર્ત્તમાનાશ્ચ તથૈવાનાગતાઃ પ્રજાઃ।
દિવ્યસઙ્ખ્યા પ્રસઙ્ખ્યાતા હ્યપરાર્ધગુણીકૃતા
પરાર્ધદ્વિગુણઞ્ચાપિ પરમાયુઃ પ્રકીર્ત્તિતમ્।
એતાવાન્ સ્થિતિકાલસ્તુ હ્યજસ્યેહ પ્રજામતેઃ।
સ્થિત્યન્તે પ્રતિસર્ગસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ
યથા વાયુપ્રવેગેન દીપાર્ચિરુપશામ્યતિ।
તથૈવં પ્રતિસર્ગેણ બ્રહ્મા સમુપશામ્યતિ
તથા હ્યપ્રતિસંસૃષ્ટે મહદાદૌ મહેશ્વરે ॥
મહત્પ્રલીયતેઽવ્યક્તે ગુણસામ્યં તતો ભવેત્
ઇત્યેષ ચ સમાખ્યાતો મયા હ્યાભૂતસંપ્લવઃ।
બ્રહ્મનૈમિત્તિકો હ્યેષ સંપ્રક્ષાલનસંયમઃ
સમાસેન સમાખ્યાતો ભૂયઃ કિં વર્ત્તયામિ વઃ।
ય ઇદં ધારયેન્નિત્યં શ્રૃણુયાદ્વાપ્યભીક્ષ્ણશઃ ।
કીર્ત્તનાચ્છ્રવણાચ્ચાપિ મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મન્વન્તરકથનં નામ અષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0