વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 2-2

શુક ઉવાચ॥
પ્રત્યબ્રુવન્ પુનઃ સૂતમૃષયસ્તે તપોધનાઃ।
કુત્ર સત્રં સમભવત્ તેષામદ્ભુતકર્મણામ્

કિયન્તં ચૈવ તત્કાલં કથં ચ સમવર્ત્તત।
આચચક્ષ પુરાણં ચ કથં તેભ્યઃ પ્રભઞ્ચનઃ

આચક્ષ્વ વિસ્તરેણેદં પરં કૌતૂહલં હિ નઃ।
ઇતિ સન્નોદિતઃ સૂતઃ પ્રત્યુવાચ શુભં વચઃ

શ્રૃણુધ્વં યત્ર તે ધીરા ઈજિરે સત્રમુત્તમમ્।
યાવન્તં ચાભવત્ કાલં યથા ચ સમવર્તત

સિસૃક્ષમાણા વિશ્વં હિ યત્ર વિશ્વસૃજઃ પુરા।
સત્રં હિ ઈજિરે પુણ્યં સહસ્રં પરિવત્સરાન્

તપો ગૃહપતિર્યત્ર બ્રહ્મા બ્રહ્માઽભવત્ સ્વયમ્।
ઇલાયા યત્ર પત્નીત્વં શામિત્રં યત્ર બુદ્ધિમાન્।
મૃત્યુશ્ચક્રે મહાતેજાસ્તસ્મિન્ સત્રે મહાત્મનામ્

વિબુધા ઈજિરે તત્ર સહસ્રં પ્રતિવત્સરાન્।
ભ્રમતો ધર્મચક્રસ્ય યત્ર નેમિરશીર્યત।
કર્મણા તેન વિખ્યાત નૈમિષં મુનિપૂજિતમ્

યત્ર સા ગોમતી પુણ્યા સિદ્ધચારણ સેવિતા।
રોહિણી સુષુવે તત્ર તતઃ સૌમ્યોઽભવત્ સુતઃ

શક્તિર્જ્યેષ્ઠઃ સમભવદ્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ।
અરુન્ધત્યાઃ સુતા યત્ર શતમુત્તમતેજસઃ

કલ્માષપાદો નૃપતિર્યત્ર શપ્તશ્ચ શક્તિના।
યત્ર વૈરં સમભવદ્વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ

અદૃશ્યન્ત્યાં સમભવન્મુનિર્યત્ર પરાશરઃ।
પરાભવો વસિષ્ઠસ્ય યસ્મિન્ જાતેઽપ્યવર્ત્તત

તત્ર તે ઈજિરે સત્રં નૈમિષે બ્રહ્મવાદિનઃ।
નૈમિષે ઈજિરે યત્ર નૈમિષેયાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ

તત્સત્રમભવત્તેષાં સમા દ્વાદશ ધીમતામ્।
પુરૂરવસિ વિક્રાન્તે પ્રશાસતિ વસુન્ધરામ્

અષ્ટાદશ સમુદ્રસ્ય દ્વીપાનશ્નન્ પુરૂરવાઃ।
તુતોષ નૈવ રત્નાનાં લોભાદિતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

ઉર્વશી ચકમે યં ચ દેવહૂતિપ્રણોદિતા।
આજહાર ચ તત્સત્રં સ્વર્વેશ્યાસહસઙ્ગતઃ

તસ્મિન્નરપતૌ સત્રં નૈમિષેયાઃ પ્રચક્રિરે।
યં ગર્ભે સુષુવે ગઙ્ગા પાવકાદ્દીપ્તતેજસમ્।
તદુલ્બં પર્વતે ન્યસ્તં હિરણ્યં પ્રત્યપદ્યત

હિરણ્મયં તતશ્ચક્રે યજ્ઞવાટં મહાત્મનામ્।
વિશ્વકર્મા સ્વયં દેવો ભાવયન્ લોકભાવનમ્

બૃહસ્પતિસ્તતસ્તત્ર તેષામમિતતેજસામ્।
ઐલઃ પુરૂરવા ભેજે તં દેશં મૃગયાં ચરન્

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચાર્યં યજ્ઞવાટં હિરણ્મયમ્।
લોભેન હતવિજ્ઞાનસ્તદાદાતું પ્રચક્રમે

નૈમિષેયાસ્તતસ્તસ્ય ચુક્રુધુર્નૃપતેર્ભૃશમ્।
નિજઘ્નુશ્ચાપિ સંક્રુદ્ધાઃ કુશવજ્રૈર્મનીષિણઃ।
તતો નિશાન્તે રાજાનં મુનયો દૈવનોદિતાઃ

કુશવજ્રૈર્વિનિષ્પિષ્ટઃ સ રાજા વ્યજહાત્તનુમ્ ।
ઔર્વશેયં તતસ્તસ્ય પુત્રઞ્ચક્રુર્નૃપં ભુવિ

નહુષસ્ય મહાત્માનં પિતરં યં પ્રચક્ષતે।
સ તેષુ વર્ત્તતે સમ્યગ્ ધર્મશીલો મહીપતિઃ।
આયુરારોગ્યમત્યુગ્રં તસ્મિન્ સ નરસત્તમઃ

સાન્ત્વયિત્વા ચ રાજાનં તતો બ્રહ્મવિદાં વરાઃ।
સત્રમારેભિરે કર્ત્તું યથાવદ્ધર્મભૂતયે

બભૂવ સત્રં તત્તેષાં બહ્વાશ્ચર્યં મહાત્મનામ્।
વિશ્વં સિસૃક્ષમાણાનાં પુરા વિશ્વસૃજામિવ

વૈખાનસૈઃ પ્રિયસખૈર્વાલખિલ્યૈર્મરીચિકૈઃ।
અન્યૈશ્ચ મુનિભિર્જુષ્ટં સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભૈઃ

પિતૃદેવાપ્સરઃસિદ્ધૈર્ગન્ધર્વોરગચારણૈઃ।
સમ્ભારૈસ્તુ શુભૈર્જુષ્ટં તૈરેવેન્દ્રસદો યથા

સ્તોત્રસત્રગ્રહૈર્દેવાન્ પિતૃન્ પિત્ર્યૈશ્ચ કર્મભિઃ।
આનર્ચુશ્ચ યથાજાતિ ગન્ધર્વાદીન્ યથાવિધિ

આરાધયિતુમિચ્છન્તસ્તતઃ કર્માન્તરેષ્વથ।
જગુઃ સામાનિ ગન્ધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

વ્યાજહુર્મુનયો વાચં ચિત્રાક્ષરપદાં શુભામ્।
મન્ત્રાદિતત્ત્વવિદ્વાંસો જગદુશ્ચ પરસ્પરમ્

વિતણ્ડાવચનાશ્ચૈકે નિજઘ્નુઃ પ્રતિવાદિનઃ।
ઋષયસ્તત્ર વિદ્વાંસઃ સાઙ્ખ્યાર્થન્યાયકોવિદાઃ

ન તત્ર દુરિતં કિંચિદ્વિદધુર્બ્રહ્મરાક્ષસાઃ।
ન ચ યજ્ઞહનો દૈત્યા ન ચ યજ્ઞમુષોઽસુરાઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં દુરિષ્ટં વા ન તત્ર સમજાયત।
શક્તિપ્રજ્ઞા ક્રિયાયોગૈર્વિધિરાસીત્ સ્વનુષ્ઠિતઃ

એવં વિતેનિરે સત્રં દ્વાદશાબ્દં મનીષિણઃ।
ભૃગ્વાદ્યા ઋષયો ધીરા જ્યોતિષ્ટોમાન્ પૃથક્ પૃથક્।
ચક્રિરે પૃષ્ઠગમનાન્ સર્વાનયુતદક્ષિણાન્

સમાપ્તયજ્ઞાસ્તે સર્વે વાયુમેવ મહાધિપમ્।
પપ્રચ્છુરમિતાત્માનં ભવદ્ભિર્યદહં દ્વિજાઃ।
પ્રણોદિતશ્ચ વંશાર્થં સ ચ તાનબ્રવીત્પ્રભુઃ

શિષ્યઃ સ્વયમ્ભુવો દેવઃ સર્વપ્રત્યક્ષદૃગ્વશી।
અણિમાદિભિરષ્ટાભિરૈશ્વર્યૈર્યઃ સમન્વિતઃ

તિર્યગ્યોન્યાદિભિર્ધર્મૈઃ સર્વલોકાન્બિભર્ત્તિ યઃ।
સપ્તસ્કન્ધાદિકં શશ્વત્ પ્લવતે યોજનાદ્વરઃ

વિષયે નિયતા યસ્ય સંસ્થિતાઃ સપ્તકા ગણાઃ।
વ્યૂહાંસ્ત્રયાણાં ભૂતાનાં કુર્વન્ યશ્ચ મહાબલઃ।
તેજસશ્ચાત્ત્યુપધ્યાનન્દધાતીમં શરીરિણમ્

પ્રાણાદ્યા વૃત્તયઃ પઞ્ચ કરણાનાં ચ વૃત્તિભિઃ।
પ્રેર્યમાણાઃ શરીરાણાં કુર્વતે યાસ્તુ ધારણમ્

આકાશયોનિર્હિ ગુણઃ શબ્દસ્પર્શસમન્વિતઃ।
તૈજસપ્રકૃતિશ્ચોક્તોઽપ્યયં ભાવો મનીષિભિઃ

તત્રાભિ માની ભગવાન્ વાયુશ્ચાતિક્રિયાત્મકઃ।
વાતારણિઃ સમાખ્યાતઃ શબ્દશાસ્ત્રવિશારદઃ

ભારત્યા શ્લક્ષ્ણયા સર્વાન્ મુનીન્ પ્રહ્લાદયન્નિવ।
પુરાણજ્ઞઃ સુમનસઃ પુરાણાશ્રયયુક્તયા

ઇતિ શ્રીવાયુમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે દ્વાદશવાર્ષિકસત્રનિરૂપણં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

*
૧.૨.૬ તપો ગૃહપતિઃ -- દ્ર. પઞ્ચવિંશ બ્રાહ્મણમ્ ૨૫.૧૮