વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 3

સૂત ઉવાચ॥
સપ્તમે ત્વથ પર્યાયે મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ।
મારીચાત્કશ્યપાદ્દેવા જજ્ઞિરે પરમર્ષયઃ

આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યા વિશ્વે મરુદ્ગણાઃ।
ભૃગવોઽઙ્ગિરસશ્ચૈવ હ્યષ્ટૌ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ

આદિત્યા મરુતો રુદ્રા વિજ્ઞેયાઃ કશ્યપાત્મજાઃ।
સાધ્યાશ્ચ વસવો વિશ્વે ધર્મપુત્રાસ્ત્રયો ગણાઃ

ભૃગોસ્તુ ભાર્ગવો દેવો હ્યઙ્ગિરોઽઙ્ગિરસઃ સુતઃ ।
વૈવસ્વતેઽન્તેરે હ્યસ્મિન્ નિત્યં તે છન્દજાઃ સુરાઃ

એષ સર્ગસ્તુ મારીચો વિજ્ઞેયઃ સામ્પ્રતઃ શુભઃ।
તેજસ્વી સામ્પ્રતસ્તેષામિન્દ્રો નામ્ના મહાબલઃ

અતીતાનાગતા યે ચ વર્ત્તન્તે યે ચ સામ્પ્રતમ્।
સર્વે મન્વન્તરેન્દ્રાસ્તુ વિજ્ઞેયાસ્તુલ્યલક્ષણાઃ

ભૂતભવ્યભવન્નાથઃ સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ ।
મઘવન્તશ્ચ તે સર્વે શ્રૃઙ્ગિણો વજ્રપાણયઃ।
સર્વૈઃ ક્રતુશતેનેષ્ટં પૃથક્ શતગુણેન તુ

ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્ત્વાનિ ગતિમન્ત્યબલાનિ ચ।
અભિભૂયાવતિષ્ઠન્તે ધર્માદ્યૈઃ કારણૈરપિ

તેજસા તપસા બુદ્ધ્યા બલશ્રુતપરાક્રમૈઃ।
ભૂતભવ્યભવન્નાથા યથા તે પ્રભવિષ્ણવઃ।
એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મેનિબોધત

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં તત્ સ્મૃતં લોકત્રયં દ્વિજૈઃ।
ભૂર્લોકોઽયં સ્મૃતો ભૂમિરન્તરિક્ષં ભુવં સ્મૃતમ્ ।
ભવ્યં સ્મૃતં દિવં હ્યેતત્તેષાં વક્ષ્યામિ સાધનમ્

ધ્યાયતા પુત્રકામેન બ્રહ્મણાગ્રે વિભાષિતમ્।
ભૂરિતિ વ્યાહૃતં પૂર્વં ભૂર્લોકોઽયમભૂત્તદા

ભૂતેઽસ્મિન્ ભવદિત્યુક્તં દ્વિતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ।
ભવત્વાદ્દર્શનત્વાચ્ચ ભૂર્લોકોઽયમભૂત્તતઃ।
અતોઽયં પ્રથમો લોકો ભૂતત્વાદ્ભૂર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ

ભૂતેઽસ્મિન્ ભવદિત્યુક્તં દ્વિતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ।
ભવત્યુત્પદ્યમાનેન કાલશબ્દોઽયમુચ્યતે

ભવનાત્તુ ભુવર્લોકો નિરુક્તજ્ઞૈર્નિરુચ્યતે।
અન્તરિક્ષં ભુવસ્તસ્માદ્ દ્વિતીયો લોક ઉચ્યતે

ઉત્પન્ને તુ ભુવર્લોકે તૃતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ ।
ભવ્યેતિ વ્યાહૃતં યસ્માદ્ભવ્યો લોકસ્તદાઽભવત્

અનાગતે ભવ્ય ઇતિ શબ્દ એષ વિભાવ્યતે।
તસ્માદ્ભવ્યો હ્યસૌ લોકો નામતસ્તુ દિવં સ્મૃતમ્

સ્વરિત્યુક્તં તૃતીયોઽન્યો ભાવ્યો લોકસ્તદાભવત્।
ભાવ્ય ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ભાવ્યે કાલે વિભાવ્યતે

ભૂરિતીયં સ્મૃતા ભૂમિરન્તરિક્ષં ભુવં સ્મૃતમ્।
દિવં સ્મૃતં તથા ભાવ્યં ત્રૈલોક્યસ્યૈષ સંગ્રહઃ

ત્રૈલોક્યયુક્તૈર્વ્યાહારૈસ્તિસ્રો વ્યાહૃતયોઽભવન્।
નાથ ઇત્યેષ ધાતુર્વૈ ધાતુજ્ઞૈઃ પાલને સ્મૃતઃ

યસ્માદ્ભૂતસ્ય લોકસ્ય ભવ્યસ્ય ભવતસ્તદા।
લોકત્રયસ્ય નાથાસ્તે તસ્માદિન્દ્રા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ

પ્રધાનભૂતા દેવેન્દ્રા ગુણ ભૂતાસ્તથૈવ ચ।
મન્વન્તરેષુ યે દેવા યજ્ઞભાજો ભવન્તિ હિ

યક્ષગન્ધર્વરક્ષાંસિ પિશાચોરગદાનવાઃ।
મહિમાનઃ સ્મૃતા હ્યેતે દેવન્દ્રાણાન્તુ સર્વશઃ

દેવેન્દ્રા ગુરવો નાથા રાજાનઃ પિતરો હિ તે ।
રક્ષન્તીમાઃ પ્રજાઃ સર્વા ધર્મેણેહ સુરોત્તમાઃ

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં દેવેન્દ્રાણાં સમાસતઃ।
સપ્તર્ષીન્ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સામ્પ્રતં યે દિવિ સ્થિતાઃ

ગાધિજઃ કૌશિકો ધીમાન્ વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ।
ભાર્ગવો જમદગ્નિશ્ચ ઊરુપુત્રઃ પ્રતાપવાન્

બૃહસ્પતિસુતશ્ચાપિ ભારદ્વાજો મહાતપાઃ।
ઔતથ્યો ગૌતમો વિદ્વાઞ્છરદ્વાન્નામ ધાર્મિકઃ

સ્વાયમ્ભુવોઽત્રિર્ભગવાન્ બ્રહ્મકો શસ્તુ પઞ્ચમઃ।
ષષ્ઠો વાસિષ્ઠપુત્રસ્તુ વસુમાન્ લોકવિશ્રુતઃ

વત્સારઃ કાશ્યપશ્ચૈવ સપ્તૈતે સાધુસમ્મતાઃ।
એતે સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધા વર્ત્તન્તે સામ્પ્રતેઽન્તરે

ઇક્ષ્વાકુશ્ચૈવ નાભાગો ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેવ ચ।
નરિષ્યન્તશ્ચ વિખ્યાતો નાભ ઉદ્દિષ્ટ એવ ચ

કરુષશ્ચ પૃષધ્રશ્ચ વસુમાન્નવમઃ સ્મૃતઃ।
મનોર્વૈવસ્તસ્યૈતે નવ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
કીર્ત્તિતા વૈ મયા હ્યેતે સપ્તમઞ્ચૈતદન્તરમ્

ઇત્યેષ વૈ મયા પાદો દ્વિતીયઃ કથિતો દ્વિજાઃ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં વર્ણયામ્યહમ્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે વૈવસ્વતસર્ગવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ