વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 208

અથ પતિવ્રતોપાખ્યાનવર્ણનમ્ ॥
ઋષિપુત્ર ઉવાચ ॥
મુહૂર્ત્તસ્ય તુ કાલસ્ય દિવ્યાભરણભૂષિતાન્ ॥
પ્રયાતાન્દિવિ સંપ્રેક્ષ્ય વિમાનૈઃ સૂર્યસન્નિભૈઃ

બ્રાહ્મણાસ્તપસા સિદ્ધાઃ સપત્નીકાઃ સબાન્ધવાઃ ॥
સાનુરાગા હ્યુભયતો મન્યુનાભિપરિપ્લુતાઃ

વિવર્ણવદનો રાજા પ્રભાતેજોવિવર્જિતઃ ॥
અચિરાદેવ સઞ્જાતઃ ક્રોધેન ભૃશદુઃખિતઃ

તં તથા નિષ્પ્રભં દૃષ્ટ્વા ધર્મરાજં તપોધનઃ ॥
નારદશ્ચાબ્રવીત્તત્ર જ્ઞાત્વા તસ્ય મનોગતમ્

અપિ ત્વં ભ્રાજમાનસ્તુ પશોઃ પતિરિવાપરઃ ॥
કસ્માત્તે શોભનં વક્ત્રં ક્ષણાદ્વૈવર્ણ્યમાપતત્

વિનિઃશ્વસન્યથા નાગઃ કસ્માત્ત્વં પરિતપ્યસે ॥
રાજન્કસ્માદ્બિભેષિ ત્વમેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્

યમ ઉવાચ ॥
વિવર્ણં જાયતે વક્ત્રં શુષ્યતે ન ચ સંશયઃ ॥
યન્મયા હીદૃશં દૃષ્ટં શ્રૂયતાં તન્મહામુને

યાયાવરાસ્તુ યે વિપ્રા ઉઞ્છવૃત્તિપરાયણાઃ ॥
દૃઢસ્વાધ્યાયતપસો હ્રીમન્તો હ્યનસૂયકાઃ

અતિથિપ્રિયકાશ્ચૈવ નિત્યયુક્તા જિતેન્દ્રિયાઃ ॥
તે ત્વહંમાનિનઃ સર્વે ગચ્છન્ત્યુપરિ મે દ્વિજ

ન ચ મામુપતિષ્ઠન્તિ ન ચૈવ વશગા મમ ॥
મસ્તકં મમ ગચ્છન્તિ સપત્નીકાઃ સહાનુગાઃ

દિવ્યગન્ધૈર્વિલિપ્તાઙ્ગા માલ્યભૂષિતવાસસઃ ॥
સૃજન્તો મમ માલ્યાનિ તેન તામ્યે દ્વિજોત્તમ

મૃત્યો તિષ્ઠસિ કસ્યાર્થે કો વા મૃત્યુઃ કથં ભવેત્ ॥
કિ ત્વં ન ભાષસે મૃત્યો બ્રૂહિ લોકે નિરર્થકઃ

લોભાસક્તાન્સદા હંસિ પાપિષ્ઠાન્ધર્મવર્જિતાન્ ॥
એષાં તપસિ સિદ્ધાનાં નાહં વિગ્રહવાનિહ

નિગ્રહાનુગ્રહૌ નાપિ મયા શક્યૌ મહાત્મનામ્ ॥
કર્ત્તું વા પ્રતિષેદ્ધું વા તેન તપ્યે ભૃશં મુને .

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર વિમાનેન મહાદ્યુતિઃ ॥
પતિવ્રતા સમં ભર્ત્રા સાનુગા સપરિચ્છદા

મહતા તૂર્યઘોષેણ સમ્પ્રાપ્તા પ્રિયદર્શના ॥
ધર્મરાજહિતં સર્વં ધર્મજ્ઞા ધર્મવત્સલા

સાબ્રવીત્તુ વિમાનસ્થા સાધયન્તી શુભાઙ્ગના ॥
વિચિત્રં પ્રસૃતં વાક્યં સર્વસત્ત્વસુખાવહમ્

પતિવ્રતોવાચ॥
ધર્મરાજ મહાબાહો કૃતજ્ઞઃ સર્વસમ્મતઃ ॥
મૈવમીર્ષાં કુરુષ્વ ત્વં બ્રાહ્મણેષુ તપસ્વિસુ॥
એતેષાં તપસાં વીર માહાત્મ્યં બલમેવ ચ ॥
અચિન્ત્યાઃ સર્વભૂતાનાં બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ

બ્રાહ્મણાઃ સતતં પૂજ્યા બ્રાહ્મણાઃ સર્વદેવતાઃ ॥
માત્સર્યં ક્રોધસંયુક્તં ન કર્ત્તવ્યં દ્વિજાતિષુ

ત્વયા શુભાશુભં કર્મ નિત્યં પૂજા મનસ્વિનામ્ ॥
રાગો વા રોષમોહૌ વા ન કર્તવ્યૌ સદા સતામ્

પ્રયાતા ગગને દૃષ્ટા વિદ્યુત્સૌદામિની યથા ॥
દૃષ્ટ્વા પતિવ્રતાં નારીં ધર્મરાજેન પૂજિતામ્

અબ્રવીન્નારદસ્તત્ર ધર્મરાજં તથાગતમ્

નારદ ઉવાચ ॥
કા ચૈષા સુમહાભાગા સુરૂપા પ્રમદોત્તમા ॥
યા ત્વયા પૂજિતા રાજન્ હિતમુક્ત્વા ગતા પુનઃ

એતદિચ્છામ્યહં જ્ઞાતું પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
એતન્મે સુમહાભાગ કથયસ્વ સમાસતઃ

યમ ઉવાચ ॥
અહં તે કથયિષ્યામિ કથાં પરમશોભનામ્ ॥
એષા મયા યથા તાત પૂજિતાપિ ચ કૃત્સ્નશઃ

પુરા કૃતયુગે તાત નિમિર્નામ મહાયશાઃ ॥
આસીદ્રાજા મહાતેજાઃ સત્યસન્ધ ઇતિ શ્રુતઃ

તસ્ય પુત્રો મિથિર્નામ જનનાજ્જનકોઽભવત્ ॥
તસ્ય રૂપવતી નામ પત્ની પ્રિયહિતે રતા

સા ચાપ શુભકર્માણિ પતિભક્તા પતિવ્રતા ॥
પ્રીત્યા પરમયા યુક્તા ભર્ત્તુર્વચનકારિણી

સોઽપિ રાજા મહાભાગઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ॥
ધર્માત્મા ચ મહાત્મા ચ સત્યસન્ધો મહાતપાઃ

ય ઇમાં પૃથિવીં સર્વાં ધર્મેણ પરિપાલયન્ ॥
ન વ્યાધિર્ન જરા મૃત્યુસ્તસ્મિન્રાજનિ શાસતિ

વવર્ષ સતતં દેવસ્તસ્ય રાષ્ટ્રે મહાદ્યુતેઃ ॥
એવં બહુગુણોપેતં તસ્ય રાજ્યં મહાત્મનઃ

ન કશ્ચિદ્ દૃશ્યતે મર્ત્યો રુજાર્ત્તો દુઃખિતોઽપિ વા ॥
અથાત્ર બહુકાલસ્ય રાજાનં મિથિલાધિપમ્

ઉવાચ રાજ્ઞી વિપ્રેન્દ્ર વિનયાત્પ્રશ્રિતં વચઃ

રાજ્ઞ્યુવાચ ॥
ભૃત્યાનાં ચ દ્વિજાતીનાં તથા પરિજનસ્ય ચ ॥
યદસ્તિ દ્રવિણં કિંચિત્પૃથિવ્યાં યદ્ગૃહે ચ તે

વિનિયુક્તં તુ તત્સર્વં સાન્નિધ્યં તુ તથા ત્વયા ॥
ન ચ રાજન્વિજાનાસિ ભોજનસ્ય પ્રશંસસિ

નાસ્તિ તન્નિયમઃ કશ્ચિત્પુષ્પમૂલ્યં ચ નાસ્તિ નઃ ॥
ન વા ગવાદિકં કિંચિન્ન ચ વસ્ત્રાણિ કર્હિચિત્

ન ચૈવ વાર્ષિકઃ કશ્ચિદ્વિદ્યતે ભાજનસ્ય ચ ॥
દૃશ્યતે હિ મહારાજ મમ ચૈવાથ સુવ્રત

યત્કર્તવ્યં મયા વાપિ તન્મે બ્રૂહિ નરાધિપ ॥
કર્ત્ર્યસ્મ્યહં વિશેષેણ યદ્વાક્યમપિ મન્યસે

રાજોવાચ ॥
ન શક્યમુપરોધેન વક્તું ભામિનિ વિપ્રિયમ્ ॥
ન ચ પશ્યામ્યહં દેવિ તવ ચૈવ જનસ્ય ચ

તદ્બ્રવીમિ યથાશક્ત્યા યદિ મે મન્યસે પ્રિયે ॥
હવિષ્યે વર્ત્તમાનાનામિદં વર્ષશતં ગતમ્

કુદ્દાલેન હિ કાષ્ઠેન ક્ષેત્રં વૈ કુર્મહે પ્રિયે ॥
તતો ધર્મવિધિં તત્ત્વાત્પ્રાપ્નુયાં મે ન સંશયઃ

।
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ યે યે ચ તતસ્ત્વં સુખમાપ્સ્યસિ ॥
એવમુક્તા તતો રાજ્ઞી રાજાનમિદમબ્રવીત્

દેવ્યુવાચ ॥
ભૃત્યાનાં તુ સહસ્રાણિ તવ રાજન્નિવેશને ॥
અશ્વાનાં ચ ગજાનાં ચ સૈરિભાનાં તથૈવ ચ

ઉષ્ટ્રાણાં મહિષાણાં ચ ખરાણાં ચ મહાયશાઃ ॥
એતે સર્વે કથં રાજન્ન કુર્વન્તિ તવેપ્સિતમ્

રાજોવાચ ॥
નિયુક્તાનિ હિ કર્માણિ વાર્ષિકાણીતરાણિ ચ ॥
સર્વકર્માણિ કુર્વન્તિ યે ભૃત્યા મે વરાનને

બલીવર્દાઃ ખરા અશ્વા ગજા ઉષ્ટ્રા હ્યનેકશઃ ॥
સર્વે નિયુક્તા મે દેવિ સર્વકર્મસુ શોભને

આયસં ત્રાપુષં તામ્રં રાજતં કાંચનં તથા ॥
નિયુક્તાનિ તુ સર્વાણિ સર્વ કર્મસ્વનિન્દિતે

નનુ પશ્યામ્યહં દેવિ કિંચિદ્ધૈમં ન ચાયસમ્ ॥
યેન કુર્યામહં દેવિ કુદ્દાલં સુસમાહિતઃ

એવમુક્તા મહાદેવી તેન રાજ્ઞા સુશોભના ॥
હૃષ્ટપુષ્ટમના દેવી રાજાનમિદમબ્રવીત્

ગચ્છ રાજન્યથાકામમનુયાસ્યામિ પૃષ્ઠતઃ ॥
એવમુક્તઃ સુનિષ્ક્રાન્તઃ સભાર્યઃ સ નરેશ્વરઃ

તતો રાજા ચ દેવી ચ ક્ષેત્રં મૃગયતસ્તદા ॥
ગતૌ ચ પરમાધ્વાનં તતો રાજાબ્રવીદિદમ્

ઇદં ભદ્રં મમ ક્ષેત્રમાસ્સ્વાત્ર વરવર્ણિનિ ॥
યાવદ્ગુલ્માનિમાન્ ભદ્રે કણ્ટકાંશ્ચ વરાનને

અહં છિનદ્મિ વૈ દેવિ ત્વમેતાઞ્છોધય પ્રિયે ॥
એષ તે કર્મ યોગસ્તુ તતઃ પ્રાપ્સ્યામિ ચેપ્સિતમ્

એવમુક્તા મહાદેવી તેન રાજ્ઞા તપોધન ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં પ્રહસન્તી નૃપાઙ્ગના

વૃક્ષોઽત્ર દૃશ્યતે પાર્શ્વે સૌવર્ણો ગુલ્મ એવ ચ ॥
પાનીયસ્ય તુ સાન્નિધ્યં ન કિંચિદિહ દૃશ્યતે

કથં ક્ષેત્રં કરિષ્યાવો હૃદ્રોગસ્ય તુ કારકમ્ ॥
ઇયં નદી હ્યયં વૃક્ષ ઇયં ભૂમિઃ સમાંસલા

અસ્મિન્વાપિ કૃતં કર્મ કથં ગુણકરં ભવેત્ ॥
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજા વચનમબ્રવીત્

શુભં સાનુનયં વાક્યં ભૂતાનાં ગુણવત્સલઃ ॥
પૂર્વગૃહે ભવેત્પૂર્વં વિનિયુક્તં તથા પ્રિયે

પાનીયસ્ય તુ પાર્શ્વેન સન્નિકૃષ્ટેન સુન્દરિ ॥
ચતુર્થં જનપર્યન્તં ન કિંચિદિહ દૃશ્યતે

અયં ગૃહો મહાદેવિ ન ચ બાધાઽત્ર કસ્યચિત્ ॥
તતસ્તચ્છોધયામાસ તત્ક્ષેત્રં ભાર્યયા સહ

વિયન્મધ્યે તથોગ્રશ્ચ સવિતા તપતે સદા ॥
સમૃદ્ધશ્ચ તદા તત્ર નિદાઘઃ કાલ આગતઃ

પ્રવૃદ્ધો દારુણો ઘર્મઃ કાલશ્ચૈવાતિદારુણઃ ॥
તતઃ સા તૃષિતા દેવી ક્ષુધિતા ચ તપસ્વિની

સ્નિગ્ધૌ તામ્રતલૌ પાદૌ તસ્યાં સન્તાપમાગતૌ ॥
ગુણપ્રવાહરક્તૌ તુ તસ્યાઃ પાદૌ ચ સુવ્રત

સૂર્યસ્ય પાદા મધ્યાહ્ને તાપયન્ત્યગ્નિસન્નિભાઃ ॥
તતઃ સા વ્યથિતા દેવી ભર્ત્તારમિદમબ્રવીત્

તૃષિતાસ્મિ મહારાજ ભૃશમુષ્ણેન પીડિતા ॥
પાનીયં દીયતાં રાજન્મમ શીઘ્રં પ્રસાદતઃ

ઇત્યુક્ત્વા પતિતા દેવી વિહ્વલા દુઃખપીડિતા ॥
પતન્ત્યા ચ તયા સૂર્યો દૃષ્ટો વિહ્વલયા તથા

યદૃચ્છયા પતન્ત્યા તુ સૂર્યઃ કોપેન વીક્ષિતઃ ॥
તતો વિવસ્વાન્ ભગવાન્ સન્ત્રસ્તો ગગને તદા

દિવં મુક્ત્વા મહાતેજાઃ પતિતો ધરણીતલે ॥
તતો દૃષ્ટ્વા તુ રાજાઽસૌ સ્વભાવેન ચ વર્જિતમ્

કિમર્થમિહ તેજસ્વિંસ્ત્યક્ત્વા મણ્ડલમાગતઃ ॥
કિં કરોમિ મહાતેજાઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ

એવં બ્રુવન્તં રાજાનં સૂર્યઃ સાનુનયોઽબ્રવીત્ ॥
પતિવ્રતા શુભાક્ષી ચ મમૈષા રુષિતા ભૃશમ્

તતોઽહં પતિતો રાજંસ્તવ કાર્યાનુશાસનઃ ॥
અનયા સદૃશી નારી ત્રૈલોક્યે નૈવ વિદ્યતે

પૃથિવ્યાં સ્વર્ગલોકે વા ન કાચિદિહ દૃશ્યતે ॥
અહોઽસ્યાઃ પરમં સત્ત્વમહોઽસ્યાઃ પરમં તપઃ

અહો ધૈર્યં ચ શક્તિશ્ચ તવૈવં શંસિતા ગુણાઃ॥
તથેયં તે મહાભાગ તવ ચિત્તાનુસારિણી

અનુરૂપા વિશુદ્ધા ચ તપસા ચ વરાઙ્ગના॥
પતિવ્રતા ચ સાધ્વી ચ નિત્યં તવ હિતે રતા

સદૃશી તે મહાભાગ શક્રસ્યેવ યથા શચી ॥
પાત્રં પાત્રવતા પ્રાપ્તં સુકૃતસ્ય મહત્ફલમ્

અનુરૂપઃ સુરૂપો વા યતો જાતઃ સુયન્ત્રિતઃ ॥
મા ચ તે વિતથઃ કામો ભવેચ્ચૈવ નરાધિપઃ

કુરુષ્વ દયિતં ક્ષેત્રં યથા મનસિ વર્ત્તતે ॥
ભોજનાર્થં મહારાજ ત્વદન્યો ન હિ વિદ્યતે

ફલદં ચ યશસ્યં ચ ભવિષ્યતિ હિ કામદમ્॥
એવમુક્ત્વા તતઃ સૂર્યઃ સસર્જ જલભાજનમ્

ઉપાનહૌ ચ છત્રં ચ દિવ્યાલંકાર ભૂષિતમ્ ॥
દદૌ ચ રાજ્ઞે સવિતા પ્રીત્યા પરમયા યુતઃ

ઉપભોક્તું સુખસ્યાર્થં સુપુણ્યસ્ય વિશેષતઃ ॥
દત્ત્વા તત્પુણ્યકર્માણં તતઃ પ્રાહ દિવાકરઃ

એવમુક્ત્વા તુ ભગવાંસ્તથા તત્કૃતવાન્ ક્વચિત્ ॥
રાજ્ઞા ચ જનકેનૈવ પ્રિયાયા હિતકામ્યયા

તતઃ સાપ્યાયિતા દેવી તોયેન શુભલક્ષણા ॥
લબ્ધસંજ્ઞા ગતભયા રાજાનમિદમબ્રવીત્

દેવી દૃષ્ટ્વા તદાશ્ચર્યં વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચના ॥
કેન દત્તં શુભં તોયં દિવ્યં છત્રમુપાનહૌ

એતન્મે સંશયં રાજન્કથયસ્વ તપોધન ॥
રાજોવાચ ॥
એષ દેવો મહાદેવિ વિવસ્વાન્નામ નામતઃ

તવાનુકમ્પયા દેવિ મુક્ત્વાકાશમિહાગતઃ ॥
એવમુક્તા તુ સા દેવી ભર્ત્તારમિદમબ્રવીત્

કરવાણ્યસ્ય કાં પ્રીતિં જ્ઞાયતામસ્ય વાચ્છિતમ્ ॥
તતો રાજા મહાતેજાઃ પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલિઃ

વિજ્ઞાપયામાસ તદા ભગવન્ કિં કરોમિ તે ॥
એવમુક્તો નરેન્દ્રેણ સૂર્યો વચનમબ્રવીત્

અભયં મે મહારાજ સ્ત્રીભ્યો ભવતુ માનદ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય ભાસ્કરસ્ય તુ માનદઃ

તાં પ્રિયાં પ્રીતહૃદયાં શ્રાવયંસ્તસ્ય ભાષિતમ્ ॥
રાજ્ઞસ્તુ વચનં શ્રુત્વા દેવી વચનમબ્રવીત્

પ્રીત્યા પરમયા યુક્તા તસ્ય રાજ્ઞો મનઃપ્રિયા ॥
રશ્મીનાં તારણાર્થાય છત્રં દત્ત્વા તુ કુણ્ડિકામ્

ઇમૌ ચોપાનહૌ દત્ત્વા ચૌભૌ પાદસ્ય શઙ્કરૌ ॥
અભયં તે મહાભાગ યથા ત્વં વૃતવાનસિ

એવં પતિવ્રતાં વિપ્ર પૂજયામિ નમામિ ચ

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે સંસારચક્રે પતિવ્રતોપાખ્યાનં નામ અષ્ટાધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ