વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 128

અથ કઙ્કતાઞ્જનદર્પણમ્ ॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
ક્ષત્રિયસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે ॥
ત્યક્ત્વા પ્રહરણાન્સર્વાન્યત્કિંચિત્પૂર્વશિક્ષિતમ્

પૂર્વમન્ત્રેણ મે ભૂમે તસ્ય દીક્ષાં ચ કારયેત્ ॥
મયા ચ પૂર્વમુક્તાનિ યાનિ સંસારકાણિ ચ

તાનિ સર્વાણિ ચાનીય એકં વર્જ્યં યશસ્વિનિ ॥
ન દદ્યાત્કૃષ્ણસારસ્ય ચર્મ તત્ર કદાચન

પાલાશં દણ્ડકાષ્ઠં ચ દીક્ષાયાં ન તુ કારયેત્ ॥
છાગસ્ય ચૈવ કૃષ્ણસ્ય ચર્મ તત્ર પ્રદાપયેત્

આશ્વત્થં દણ્ડકાષ્ઠં તુ દીક્ષાયાં તદનન્તરમ્ ॥
કૃત્વા દ્વાદશહસ્તાં તુ વેદિં તત્રોપલેપયેત્

સર્વં મમોક્તં કર્ત્તવ્યં યચ્ચ મે પૂર્વભાષિતમ્ ॥
એવં ક્ષત્રિયદીક્ષાયાં સર્વં સમ્પાદ્ય યત્નતઃ

ચરણૌ મમ સંગૃહ્ય ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્

મન્ત્રઃ –
ત્યક્તાનિ વિષ્ણો શસ્ત્રાણિ ત્યક્તં સર્વં ક્ષત્રિયકર્મ સર્વમ્ ॥
ત્યક્ત્વા દેવં વિષ્ણું પ્રપન્નોઽથ સંસારાદ્વૈ જન્મનાં તારયસ્વ

એવં તતો વચશ્ચોક્ત્વા ક્ષત્રિયો મમ પાર્શ્વતઃ ॥
ઉભૌ ચ ચરણૌ ગૃહ્ય ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
નાહં શસ્ત્રં દેવદેવ સ્મૃશામિ પરાપવાદં ન ચ દેવ બ્રવીમિ ॥
કર્મ કરોમિ સંસારમોક્ષણં ત્વયા ચોક્તમેવ વરાહસંસ્થાન્

તત એવં વચો બ્રૂતે સર્વં ચૈવાત્ર પૂજયેત્ ॥
વિવિધૈર્ગન્ધપત્રૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચૈવ યથોદિતમ્

યથોક્તેનૈવ તાન્ભૂમે ભોજયેત્તદનન્તરમ્ ॥
શુદ્ધાન્ભાગવતાંશ્ચૈવ એવમેતન્ન સંશયઃ

એષા વૈ ક્ષત્રિયે દીક્ષા દેવિ સંસારમોક્ષણમ્ ॥
મત્પ્રસાદેન કર્તવ્યં યદીચ્છેત્સિદ્ધિમુત્તમામ્

વૈશ્યસ્ય ચૈવ વક્ષ્યામિ શૃણુ તત્ત્વેન સુન્દરિ ॥
દીક્ષા ચ યાદૃશી તસ્ય યથા ભવતિ સુન્દરિ

ત્યક્ત્વા તુ વૈશ્યકર્માણિ મમ કર્મપરાયણઃ ॥
યથા ચ લભતે સિદ્ધિં તૃતીયા વર્ણસંસ્થિતિઃ

સર્વં તત્ર સમાનીય યન્મયા પૂર્વભાષિતમ્ ॥
દશહસ્તાં તતઃ કૃત્વા વેદિં વેદવિચેતિતઃ

લેપયેદ્ગોમયેનાદૌ પૂર્વન્યાયેન તત્ર વૈ ॥
ચર્મણાપિ તુ છાગસ્ય સ્વગાત્રં પરિવેષ્ટયેત્

ઉદુમ્બરં દન્તકાષ્ઠં ગૃહીત્વા દક્ષિણે કરે ॥
શુદ્ધભાગવતાનાં ચ કૃત્વા ત્રિઃ પરિવર્ત્તનમ્

જાનુભ્યામવનિઙ્ગત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
અહં હિ વૈશ્યો ભવન્તમુપાગતઃ પ્રમુચ્ય કર્માણિ ચ વૈશ્યયોગમ્ ॥
દીક્ષા ચ લબ્ધા ભગવત્પ્રસાદાત્પ્રસીદતાં મે ભવબન્ધમોક્ષણમ્

મામેવં સોપિ ચોક્ત્વા વૈ મમ કર્મપ્રસાદવાન્ ॥
ગુરોશ્ચ ચરણૌ ગૃહ્ય ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્

ત્યક્ત્વા વૈ કૃષિગોરક્ષાવાણિજ્યક્રયવિક્રયમ્ ॥
લબ્ધા ચ ત્વત્પ્રસાદેન વિષ્ણુદીક્ષા મયાઽધુના

દેવાભિવાદનં કૃત્વા પુરો ભાગવતેષુ ચ ॥
પશ્ચાત્તુ ભોજનં દદ્યાદપરાધબહિષ્કૃતમ્

એવં દીક્ષા તુ વૈશ્યાનાં મમ માર્ગાનુસારિણામ્ ॥
યેન મુચ્યન્તિ સુશ્રોણિ ઘોરસંસારસાગરાત્

શૂદ્રસ્યાપિ પ્રવક્ષ્યામિ મદ્ભક્તસ્ય વરાઙ્ગને ॥
યસ્તુ દીક્ષાં સમાસાદ્ય મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

।
સર્વસંસ્કારદ્રવ્યાણિ મયા પૂર્વોદિતાનિ ચ ॥
દીક્ષાકામસ્ય શૂદ્રસ્ય શીઘ્રં તાનિ પ્રકલ્પયેત્

અષ્ટહસ્તાં તતો દેવિ સઁલ્લિપ્ય નીયતાં તતઃ ॥
ચર્મ નીલસ્ય છાગસ્ય કલ્પયેચ્છૂદ્રયોનયે ॥ ૨૭ ।
દણ્ડં ચ વૈષ્ણવં દદ્યાન્નીલં વસ્ત્રં ચ તસ્ય વૈ ॥
એવં ગૃહીત્વા શૂદ્રોઽપિ દીક્ષાયાઃ કારણં પરમ્

મમૈવ શરણં ગત્વા ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્ ॥
મન્ત્રઃ –
શૂદ્રોઽહં શૂદ્રકર્માણિ મુક્ત્વાઽભક્ષ્યં ચ સર્વશઃ

ભક્ષ્યાભક્ષ્યં તતસ્ત્યક્ત્વા ત્યક્ત્વા વૈ શૂદ્રકર્મ ચ ॥
એવં વદેત્તતો દેવં શૂદ્રો દીક્ષાભિકાંક્ષિણમ્

વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો લબ્ધસંજ્ઞો ગતસ્પૃહઃ ॥
ઉભૌ તૌ ચરણૌ ગૃહ્ય ગુરોર્વૈ તદનન્તરમ્

ગુરોઃ પ્રસાદનાર્થાય ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્ । ૩૨ ।
મન્ત્રઃ –
વિષ્ણુપ્રસાદે ગુહ્યં પ્રસન્નાત્પૂર્વવચ્ચ લબ્ધા ચૈવ સંસારમોક્ષણાય કરોમિ કર્મ પ્રસીદ

એતન્મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય કુર્યાત્તત્ર પ્રદક્ષિણમ્ ॥
ચતુરશ્ચ યથાન્યાયં પુનશ્ચૈવાભિવાદયેત્ ॥

અનન્તરં તતઃ કુર્યાદ્ગન્ધમાલ્યેન ચાર્ચનમ્ ॥
ભોજયેચ્ચ યથાન્યાયમપરાધવિવર્જ્જિતઃ

દીક્ષા એષા ચ શૂદ્રાણામુપચારશ્ચ ઈદૃશઃ ॥
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં દુઃખસંસારમોક્ષણમ્

અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે ॥
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં યથા છત્રં પ્રદીયતે

બ્રાહ્મણે પાણ્ડુરં છત્રં ક્ષત્રિયે રક્તમેવ ચ ॥
વૈશ્યાય પીતં વૈ દદ્યાન્નીલં શૂદ્રાય દાપયેત્

સૂત ઉવાચ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય શ્રુત્વા વૈ સા મહી સંશિતવ્રતા ॥
વરાહં પુનરપ્યાહ નત્વા સા ધરણી તદા

ધરોવાચ ॥
શ્રુતા દીક્ષા યથાન્યાયં ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય કેશવ ॥
દીક્ષિતૈઃ કિં નુ કર્ત્તવ્યં તવ કર્મપરાયણૈઃ

તતો મહીવચઃ શ્રુત્વા મેઘદુન્દુભિનિઃસ્વનઃ ॥
વરાહરૂપી ભગવાનુવાચ સ મહાદ્યુતિઃ

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુ તત્ત્વેન કલ્યાણિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥
સર્વત્ર ચિન્તનીયોઽહં ગુહ્યમેવ ગણાન્તિકમ્

નારાયણવચઃ શ્રુત્વા ધરણી શંસિતવ્રતા ॥
હૃષ્ટતુષ્ટમનાસ્તત્ર શ્રુત્વા તચ્ચ મહૌજસમ્

શુચિર્ભાગવતશ્રેષ્ઠા તવ કર્મણિ નિત્યશઃ ॥
તતઃ કમલપત્રાક્ષી ભક્તા ભક્તેષુ વત્સલા

કરાભ્યામઞ્જલિં કૃત્વા નારાયણમથાબ્રવીત્

ધરણ્યુવાચ ॥
ત્વદ્ભક્તેન મહાભાગ વિધિના દીક્ષિતેન ચ ॥
તવ ચિન્તાપરેણાત્ર કિં કર્ત્તવ્યં ચ માધવ

કેન ચિન્તયિતવ્યસ્ત્વમચિન્ત્યો માનુષૈઃ પરઃ ॥
કિંચ ભાગવતૈઃ કાર્યં યથાવિત્તં ન શક્યતે

તતો ભૂમ્યા વચઃ શ્રુત્વા આદિરવ્યક્તસમ્ભવઃ ॥
મધુરં સ્વરમાદાય પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરામ્

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
દેવિ તત્ત્વેન વક્ષ્યામિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ॥
યેન ચિન્તયસે ચિન્તાં મમ કર્મપરાયણા

એષા ગણાન્તિકા નામ દીક્ષાઽઙ્ગબીજનિઃસૃતા ॥
એતદ્ગુહ્યાં મહાભાગે મમ ચિન્તાં વિચિન્તયેત્

દીક્ષિતેન તુ શુદ્ધેન મમ નિશ્ચિતકર્મણા ॥
ગૃહીતવ્યં વિશાલાક્ષિ મન્ત્રેણ વિધિનાત્ર વૈ

યસ્તુ ભાગવતો ભૂત્વા તદ્ગૃહ્ણાતિ ગણાન્તિકામ્ ॥
જનસ્ય દર્શનસ્પર્શસંયુક્તાં વામસંયુતામ્

તસ્ય ધર્મો ન વિદ્યેત દીક્ષા તસ્ય મહાફલા ॥
યસ્તુ ગૃહ્ણાતિ સુશ્રોણિ મન્ત્રપૂતાં ગણાન્તિકામ્

આસુરી નામ સા દીક્ષા યયા ધર્મઃ પ્રવર્ત્તતે ॥
યસ્માદ્ગણાન્તિકાં ગુહ્યાં ચિન્તયેચ્છુદ્ધમાનસઃ

ગુહ્યાં ગણાન્તિકાં યો માં ચિન્તયેત્સ બુધોત્તમઃ ॥
જન્માન્તરસહસ્રાણિ ચિન્તિતા તેન તેન સઃ

ગ્રહણસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યથા શિષ્યાય દીયતે ॥
મન્ત્રં લોકસુખાર્થાય તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે

કૌમુદસ્ય તુ માસસ્ય માર્ગશીર્ષસ્ય વાપ્યથ ॥ ।
વૈશાખસ્યાપિ માસસ્ય શુક્લપક્ષે તુ દ્વાદશી

કુર્યાન્નિરામિષં તત્ર દિનાનિ ત્રીણિ નિશ્ચિતઃ ॥
તસ્મિન્ગણાન્તિકં ગ્રાહ્યં મમ ધર્મવિનિશ્ચયાત્

મમાગ્રતો વરારોહે પ્રજ્વાલ્ય ચ હુતાશનમ્ ॥
કુશૈરાસ્તરણં કૃત્વા સ્થાપયિત્વા ગણાન્તિકમ્

તતઃ શિષ્યો ગુરુશ્ચૈવ દીક્ષિતઃ શુચિરુત્તમઃ ॥
નમો નારાયણેત્યુક્ત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
યા ધારિતા પૂર્વપિતામહેન બ્રહ્મણ્યદેવેન ભવોદ્ભવેન ॥
નારાયણાદ્દક્ષિણગાત્રજાતાં હે શિષ્ય ગૃહ્ણીષ્વ સ વૈ ત્વમેવ

તત એતેન મન્ત્રેણ ગુરુર્ગૃહ્ય ગણાન્તિકમ્ ॥
શિષ્યાય દત્ત્વા સ્નિગ્ધાય ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
નારાયણસ્ય દક્ષિણગાત્રજાતાં સ્વશિષ્ય ગૃહ્ણીષ્વ સમયેન દેવીમ્ ॥
એતદ્વિચિન્ત્યાપર એવ ભૂત્વા ભવે પુનર્ભાવનમેતિ નૈવ

ધરણ્યુવાચ ॥
સ્નાનોપકલ્પનાન્તેષુ કિં કર્ત્તવ્યં નુ માધવ ॥
પ્રસાધનવિધિં ચૈવ કેન મન્ત્રેણ કલ્પયેત્

અકર્મણ્યેન મુચ્યેત તવ કર્મપરાયણઃ ॥
તતો ભૂમ્યા વચઃ શ્રુત્વા લોકનાથો જનાર્દ્દનઃ

ધર્મસંયુક્તવાક્યેન પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરામ્

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
દેવિ તત્ત્વેન વક્ષ્યામિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥
સ્નાનસ્યૈવોપચારાણિ યાનિ કુર્વન્તિ કર્મ્મિણઃ

વૃત્તેષ્વેવોપચારેષુ જલપ્રાધાનિકેષુ ચ ॥
કઙ્કતીં ચાઞ્જનં ચૈવ દર્પણં ચૈવ સુન્દરિ

યથા મન્ત્રેણ દાતવ્યં તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે ॥
સ્પૃષ્ટ્વા તુ મમ ગાત્રાણિ ક્ષૌમવસ્ત્રેણ સંવૃતઃ

અઞ્જનં કઙ્કતીં ચૈવ શીઘ્રમેવ પ્રસાદયેત્ ॥
તતો જાનુસ્થિતો ભૂત્વા મમ કર્મપરાયણઃ

અઞ્જલૌ કઙ્કતીં ગૃહ્ય ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્

મન્ત્રઃ –
એતાં કઙ્કતીમઞ્જલિસ્થાં પ્રગૃહ્ય પ્રસીદ નારાયણ શિરઃ પ્રસાધિ હિ

મહાનુભાવ વિશ્વનેત્રે સ્વનેત્રે યાભ્યાં પશ્યસે ત્વં ત્રિલોકીમ્ ॥
લોકપ્રભો સર્વલોકપ્રધાન એષો જનમઞ્જનં લોકનાથ

તતઃ સંસ્નાપયેદ્દેવં મન્ત્રેણાનેન સુવ્રતમ્

મન્ત્રઃ –
દેવદેવ સ્નાનીયમિદં મમ કલ્પિતં સુવર્ણકલશં ગૃહાણ પ્રસીદ એષોઽઞ્જલિર્મયા પરિકલ્પિતઃ સ્નાહિ સ્નાહીતિ

નમો નારાયણેત્યુક્ત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
એષા મયા માધવ ત્વત્પ્રસાદાદ્ગુરુપ્રસાદાચ્ચ હિ મન્ત્રપૂજા ॥
પ્રાપ્તા મમૈષા વૈ ગણાન્તિકા ચ ભવેદધર્મો ન ચ મે કદાચિત

ય એતેન વિધાનેન મમ કર્મણિ દીક્ષિતઃ ॥
ગુરોર્ગૃહીત્વા મહતો મમ લોકાય ગચ્છતિ ॥
કુશિષ્યાય ન દાતવ્યા પિશુનાય શઠાય ચ

એષા ચૈવ વરારોહે ગૃહીત્વા ગણનાન્તિકા ॥
સુશિષ્યાય ચ દાતવ્યા હસ્તે ચૈવ ગણાન્તિકા

ઉત્તમાષ્ટાધિકશતં પંચાશત્તુર્યમધ્યમા ॥
તદર્દ્ધં સ્યાત્કનિષ્ઠાપિ પરિમાણેન સુન્દરિ

રુદ્રાક્ષૈરુત્તમા સા તુ મધ્યમા પુત્રજીવકૈઃ ॥
જ્ઞેયા કનિષ્ઠા પદ્માક્ષૈર્દેવિ તે કથિતા મયા

એતત્કશ્ચિન્ન જાનાતિ જન્માન્તરશતૈરપિ ॥
સર્વલોકહિતાં શુદ્ધાં મોક્ષકામાં ગણાન્તિકામ્

નોચ્છિષ્ટઃ સંસ્પૃશેત્તાં તુ સ્ત્રીણાં હસ્તે ન કારયેત્ ॥
આકાશે સ્થાપનં કુર્યાન્ન ચ વામેન સંસ્પૃશેત્

ન દર્શયેચ્ચ કસ્યાપિ ચિન્તયિત્વા તુ પૂજયેત્ ॥
એતત્તે પરમં ગુહ્યમાખ્યાતં મોક્ષદાયકમ્

એવં હિ વિધિપૂર્વેણ પાલયેત ગણાન્તિકામ્ ॥
વિશુદ્ધો મમ ભક્તશ્ચ મમ લોકં સ ગચ્છતિ

એવં વિષ્ણોર્વચઃ શ્રુત્વા ધરણી સંશિતવ્રતા ॥
પ્રત્યુવાચ પરં શ્રેષ્ઠં લોકનાથં મહૌજસમ્

દર્પણં તે કથં દેયં તન્મમાખ્યાહિ માધવ ॥
યેન તુષ્ટો નિજં રૂપં પશ્યસે ચિન્તિતઃ પ્રભો

ધરણ્યાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા વરાહઃ પુનરબ્રવીત્ ॥
શૃણુ મે દર્પણવિધિં યથાવદ્દેવિ સુવ્રતે

નમો નારાયણેત્યુક્ત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
શ્રુતિર્ભાગવતી શ્રેષ્ઠા શ્રુતી અગ્નિદ્વિજશ્ચ તવ મુખં નાસેઽશ્વિનૌ નયને ચન્દ્રસૂર્યૌ મુખં ચ ચન્દ્ર ઇવ ગાત્રાણિ જગત્પ્રધાનાનીમં ચ દર્પણં પશ્ય પશ્ય રૂપમ્

ય એતેન વિધાનેન મમ કર્મપરાયણઃ ॥
કરોતિ મમ કર્માણિ તારિતં કુલસપ્તકમ્

એતેન મન્ત્રેણ વૈ ભૂમે ઉપચારસ્તુ ઈદૃશઃ॥
હૃષ્ટતુષ્ટેન કર્ત્તવ્યો યદીચ્છેત્પરમાં ગતિમ્

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે કઙ્કતાઞ્જનદર્પણનામ અષ્ટાવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ