વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 129

અથ ચતુર્વર્ણદીક્ષા ॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
ભૂષિતાલંકૃતં કૃત્વા મમ કર્મપરાયણઃ ॥
શુક્લં યજ્ઞોપવીતં ચ દેયં નવગુણં તથા

શિરસા ચાઞ્જલિં કૃત્વા વસુધા પુનરબ્રવીત્ ॥
ધરણ્યુવાચ ॥
એતન્માં પરમં ગુહ્યં તદ્ભક્તાં વક્તુમર્હસિ ॥
સન્ધ્યાં વૈ કેન મન્ત્રેણ તવ કર્મપરાયણામ્ ॥
વદ ભાગવતીં શુદ્ધાં તવ કર્મવિનિશ્ચિતામ્ ॥
તતો ભૂમિવચઃ શ્રુત્વા ભૂતાનાં પ્રભવોઽવ્યયઃ ॥
વરાહરૂપો ભગવાન્પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરામ્॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ॥
માધવિ તત્ત્વેન યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ॥
કથયિષ્યામિ તે ભદ્રે પ્રવરં ગુહ્યમુત્તમમ્ ॥
યથાવદ્વિદિતં ભૂપૈઃ પુણ્યા ભાગવતાઃ શુભાઃ ॥
કૃત્વા તુ મમ કર્માણિ શુચિસંસારમોક્ષણીમ્ ॥
કુર્વીતૈવ પરાં સન્ધ્યાં યથાવદિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
જલાઞ્જલિં તતો ગૃહ્ય મમ ભક્ત્યા વ્યવસ્થિતઃ ॥
મુહૂર્તધ્યાનમાસ્થાય ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્ ॥
મન્ત્રઃ - ભવોદ્ભવમાદિવ્યક્તરૂપમાત્રં સર્વે દેવા બ્રહ્મા રુદ્રસ્ત્વાદૃક્સમમાસીદ્ધ્યાનયોગસ્થિતા તે સન્ધ્યાસંસ્થા વાસુદેવં નમતિ વયં દેવમાદિવ્યક્તરૂપમાત્મસપ્તદિવસં તથાપિ સંસારાર્થં કર્મ તત્કરણમેવ સન્ધ્યાસંસ્થા વાસુદેવ નમોઽસ્તુ તે॥
મન્ત્રાણાં પરમો મન્ત્રસ્તપતાં પરમં તપઃ ॥
આચારં કુરુતે હ્યેવં મમ લોકં સ ગચ્છતિ ॥
ગુહ્યાનાં પરમં ગુહ્યં રહસ્યં પરમુત્તમમ્॥
ય એવં પઠતે નિત્યં ન સ પાપેન લિપ્યતે॥
નાદીક્ષિતાય દાતવ્યં નોપવીતે કથંચન ॥
દીક્ષિતાયૈવ દાતવ્યમુપપન્ને તથૈવ ચ ॥
પુનરન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ દેવિ તત્ત્વેન મે શૃણુ ॥
ન દીપમપિ ગૃહ્ણાતિ દત્તં ભાગવતૈઃ શુભૈઃ॥
કૃત્વા તુ મમ કર્માણિ ગૃહ્ય દીપકમુત્તમમ્ ॥
જાનુસંસ્થાં તતઃ કૃત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત॥
મન્ત્રઃ –
ૐ નમો ભગવતેઽનુગ્રહ તેજસે વિષ્ણો સર્વદેવાસ્ત્વાગ્નિસંસ્થાઃ પ્રવિષ્ટા એવં ચાગ્નિસ્તવ તેજસા ભવિષ્યતિ સ્વતેજસા મામાશુ મન્ત્રસ્ય તેજસા સંસારાર્થં દેવ ગૃહ્યં દીપકં મન્ત્રં મૂર્ત્તિમન્ત્રં શ્વો ભૂત્વા ઇમં કર્મ નિષ્ફલમ્ ॥
તત્કરોતિ યથાન્યાય્યં દીપકં દદતે નરઃ ॥
તારિતાઃ પિતરસ્તેન નિષ્કલાશ્ચ પિતામહાઃ ॥)
ગન્ધેન તિલકં દદ્યાલ્લલાટે મમ સુન્દરિ ॥
અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ કર્મ લોકસુખાવહમ્

યેન મન્ત્રેણ દાતવ્યં લલાટે તિલકં મમ

મન્ત્રઃ –
મુખમણ્ડનં ચિન્તયા વાસુદેવ ત્વયા પ્રયુક્તં ચ મયોપનીતમ્ ॥
એતેન ચિત્રં કુરુ વાસુદેવ મમ ચૈવં કુરુ સંસારમોક્ષમ્

એતેન મન્ત્રેણ ચિત્રકં મે દદ્યાલ્લલાટે તિલકં ધરિત્રિ ॥
તતઃ સુમનસો ગૃહ્ય ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્

મન્ત્રઃ –
ઇમાઃ સુમનસઃ સૌમનસ્યાય ભગવન્ સર્વં સુમનસં કુરુ ત્વયૈતે સૌમનસ્યાય નિર્મિતા ગૃહીતાઃ સ્વાહા

એવં સુમનસો દત્ત્વા ધૂપં ચૈવ નિવેદયેત્ ॥
તતો ગૃહીત્વા ધૂપં તુ સુગન્ધં સુમનોહરમ્

નમો નારાયણેત્યુક્ત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ॥
મન્ત્રઃ –
સુગન્ધાનિ તવાઙ્ગાનિ સ્વભાવેનૈવ કેશવ

અમુના ચૈવ ધૂપેન ધૂપિતાનિ તવાઽનઘ ॥
તવાઙ્ગાનાં સુગન્ધેન સર્વં સૌગન્ધિકં કુરુ

ગૃહાણેમં ચ મે ધૂપં સર્વસંસારમોક્ષણમ્ ॥
પુનરન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ યથા દીપં નિવેદયેત્

યથાવૃત્તં તુ ગૃહ્ણામિ મમ ભક્તૈઃ સુખાવહમ્ ॥
કૃત્વા તુ મમ કર્માણિ ગૃહ્ય દીપમનુત્તમમ્

જાનુસંસ્થં તતઃ કૃત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
નમો ભગવતે તેજતે વિષ્ણો સર્વે દેવાસ્ત્વગ્નિસંસ્થાઃ પ્રતિષ્ઠા ॥
એવં ચાગ્નિસ્તવ તેજસા પ્રતિષ્ઠિતો તેજશ્ચાત્મા સ્વયમેવ

મન્ત્રશ્ચ –
તેજઃ સંસારાન્મોચયિતું દેવ ગૃહ્ણીષ્વ દીપં દ્યુતિમન્તશ્ચ ॥
મૂર્તિશ્ચ ભૂત્વા ઇદં કર્મ નિષ્કલમ્

માં કરોતિ યથાન્યાયં દીપકં દદતે નરઃ ॥
તારિતાઃ પિતરસ્તેન નિષ્કલાશ્ચ પિતામહાઃ

નારાયણવચઃ શ્રુત્વા વિસ્મિતા ચ વસુન્ધરા ॥
વરાહરૂપિણં દેવં પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરા

શ્રુતા મયા ભાગવતાસ્તવ કર્મપરાયણાઃ ॥
શેષસંશ્રવણાર્થાય મનો ધાવતિ સત્પથે

તવ પ્રાપણકં કૃત્યં કેષુ પાત્રેષુ કારયેત્ ॥
એતદાચક્ષ્વ તત્ત્વેન યેન તુષ્યતિ માધવ

તતો ભૂમેર્વચઃ શ્રુત્વા લોકનાથોઽબ્રવીદિદમ્ ॥
શૃણુ તત્ત્વેન મે દેવિ યાનિ પાત્રાણિ રોચતે

તાનિ તે કથયિષ્યામિ ત્વયા મે પૂર્વપૃચ્છિતમ્ ॥
સૌવર્ણં રાજતં કાંસ્યં યેષુ દદ્યાત્પ્રપાણકમ્

સર્વાણિ તાનિ ત્યક્ત્વેહ તામ્રં ચ મમ રોચતે ॥
એતન્નારાયણાચ્છ્રુત્વા ધર્મકામા વસુન્ધરા

ઉવાચ મધુરં વાક્યં લોકનાથં જનાર્દ્દનમ્ ॥
એતન્મે પરમં ગુહ્યં તામ્રં તે રોચતે કથમ્

તતો ભૂમેર્વચઃ શ્રુત્વા અનાદિરપરાજિતઃ ॥
લોકાનાં પ્રવરઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરામ્

શૃણુ તત્ત્વેન મે ભૂમે કથ્યમાનં મયાઽનઘે ॥
એકાગ્રં ચિત્તમાધાય યેન તામ્રં મમ પ્રિયમ્

સપ્તયુગસહસ્રાણિ આદિકાલેઽથ માધવિ ॥
યથા તામ્રં સમુત્પન્નં યથૈવ પ્રિયદર્શનમ્

પૂર્વં કમલપત્રાક્ષિ ગુડાકેશો મહાસુરઃ ॥
તામ્રરૂપં સમાદાય મમૈવારાધને રતઃ

તત આરાધિતસ્તેન વર્ષાણાં તુ ચતુર્દશ ॥
સહસ્રાણિ વિશાલાક્ષિ ધર્મકામેન નિશ્ચલમ્

અહં તુ તપસા તુષ્ટસ્તીવ્રેણ કૃતનિશ્ચયાત્ ॥
તતસ્તામ્રમયે રમ્યે યત્ર તામ્રસમુદ્ભવઃ

દૃષ્ટ્વાશ્રમં મહાદેવિ કિઞ્ચિદેવ સુભાષિતમ્ ॥
તતો જાનુસ્થિતો ભૂત્વા મમ એષ વિચિન્તયેત્

ચતુર્બાહું ચ માં દૃષ્ટ્વા મમ કર્મપરાયણઃ ॥
પ્રણતઃ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રાહ શિરો ભૂમૌ નિધાપ્ય સઃ ॥
તં ચ દૃષ્ટ્વા મયા પ્રોક્તં પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના

ગુડાકેશ મહાભાગ બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥
તોષિતોઽસ્મ્યનયા ભક્ત્યા દુરારાધ્યોઽપિ સુવ્રત

યત્ત્વયા ચિન્તિતં સૌમ્ય કર્મણા મનસા ગિરા ॥
વરં બ્રૂહિ મહાભાગ તુભ્યં યદ્રોચતેઽનઘ

એવં મમ વચઃ શ્રુત્વા ગુડકેશોઽબ્રવીદિદમ્ ॥
કરાભ્યામઞ્જલિં કૃત્વા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના

યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ સમસ્તેનાન્તરાત્મના ॥
જન્મનાં તુ સહસ્રણિ ત્વયિ ભક્તિર્દૃઢાઽસ્તુ મે

ચક્રેણ વધમિચ્છામિ ત્વયા મુક્તેન કેશવ

ચકેણ પાતિતસ્યૈતદ્વસામાંસાનિ કિં ચન ॥
તામ્રં નામ ભવેદેવ પવિત્રીકરણં શુભમ્

તેન પાત્રં તતઃ કૃત્વા શુભધર્મવિનિશ્ચિતઃ ॥
તસ્મિન્પ્રાપણકં કૃત્વા શુદ્ધે વૈ તામ્રભાજને

નિવેદિતે પરા પ્રીતિર્ભવત્વેતન્મનોગતમ્ ॥
પ્રસન્નો યદિ મે દેવ હ્યેષ મે દીયતાં વરઃ

યચ્ચિન્તિતોઽસિ દેવેશ ઉગ્રે તપતિ તિષ્ઠતા ॥
બાઢમિત્યેવ સોઽપ્યુક્તો યાવલ્લોકસ્થિતિર્મયા

તાવત્તામ્રસ્થિતો ભૂત્વા મમ સંસ્થો ભવિષ્યસિ ॥
તતઃ પ્રભૃતિ તામ્રાત્મા ગુડાકેશો વ્યવસ્થિતઃ

તત્તામ્રભાજને મહ્યં દીયતે યત્સુપુષ્કલમ્ ॥
અતુલા તેન મે પ્રીતિર્ભૂમે જાનીહિ સુવ્રતે

મઙ્ગલ્યં ચ પવિત્રં ચ તામ્રં તેન પ્રિયં મમ ॥
ત્વં ચ દ્રક્ષ્યસિ તચ્ચક્રં મધ્યસંસ્થે દિવાકરે

વૈશાખસ્ય તુ માસસ્ય શુક્લપક્ષે તુ દ્વાદશી ॥
મમ તેજોમયં ચક્રં ત્વાં વધિષ્યત્યસંશયમ્

એષ્યસે મમ લોકાય એવમેતન્ન સંશયઃ ॥
એવમુક્ત્વા ગુડાકેશં તત્રૈવાન્તર્હિતોઽભવમ્

ચક્રાદ્વધમભીપ્સન્વૈ સોઽપિ મત્કર્મણિ સ્થિતઃ ॥
દિને દિને વિશિષ્ટં તુ શુભં કુર્વંસ્તપસ્યતિ

વિષ્ણુસંસ્થો ભવિષ્યામિ કદાહમિતિ ચિન્તયન્॥
એવં સ્થિતસ્ય તસ્યાથ વૈશાખસ્ય તુ દ્વાદશી

શુક્લપક્ષસ્ય સમ્પ્રાપ્તા તસ્યાં ધર્મવિનિશ્ચિતઃ ॥
વિષ્ણુપૂજાં તતઃ કૃત્વા પ્રાર્થયામાસ માં પ્રતિં

મુઞ્ચ મુઞ્ચ પ્રભો ચક્રમપિ વહ્નિસમપ્રભમ્ ॥
આત્મા મે નીયતાં શીઘ્રં નિકૃત્ત્યાઙ્ગાનિ સર્વશઃ

તદૈવ ચક્રેણ વિપાટિતોઽસૌ પ્રાપ્તોઽપિ માં ભાગવતપ્રધાનઃ ॥
તામ્રં તુ તન્માંસમસૃક્ સુવર્ણમસ્થીનિ રૂપ્યં બહુધાતવશ્ચ ॥
રઙ્ગં ચ સીસં ત્રપુધાતુસંસ્થં કાંસ્યં ચ રીતિશ્ચ મલસ્તુ તેષામ્

તામ્રપાત્રેણ વૈ ભૂમે પ્રાપણં યત્પ્રદીયતે ॥
સિક્થે સિક્થે ફલં તસ્ય શૃણુષ્વ ગદતો મમ

એતદ્ભાગવતૈઃ કાર્યં મમ પ્રિયકરૈઃ સદા ॥
એવં તામ્રં સમુત્પન્નમિતિ મે રોચતે હિ તત્

દીક્ષિતૈર્વૈ ભાગવતૈઃ પાદ્યાર્ઘ્યાદૌ ચ દીયતે ॥
એવં દીક્ષાવિધિઃ પ્રોક્ત એવં તામ્રસમુદ્ભવઃ

દેવિ તત્ત્વેન કથિતઃ કિમન્યત્ પરિપૃચ્છસિ ॥
ભૂમિરુવાચ ॥
દેવદેવ કથં સન્ધ્યાં દીક્ષિતઃ કુરુતે વદ

કેન મન્ત્રેણ વા ભક્તસ્તવ કર્મપરાયણઃ ॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુ માધવિ તત્ત્વેન સન્ધ્યામન્ત્રમનુત્તમમ્

યથા વદન્તિ વૈ સૂર્યં સન્ધ્યાં પૂર્વાં પરાં તથા ॥
જલાઞ્જલિં ગૃહીત્વા તુ મમ ભક્ત્યા વ્યવસ્થિતઃ

મુહૂર્ત્તં ધ્યાનમાસ્થાય ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ॥
સિક્થાનિ તત્ર યાવન્તિ તામ્રપ્રાપણકે ધરે

તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ મમ લોકે સ મોદતે

મન્ત્રઃ –
ભવોદ્ભવમાદિવ્યક્તરૂપમાદિત્યં સર્વે દેવા બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રાસ્ત્વાં ચ ॥
કૃષ્ણે યથાસીદ્ધ્યાનયોગસ્થિતાસ્તે સન્ધ્યાસંસ્થા વાસુદેવં નમન્તિ

વયં દેવમાદિમવ્યક્તરૂપં કૃત્વા ચાત્મનિ દેવ સંસ્થાસ્તથાપિ ॥
સંસારાર્થં કર્મ તત્કરણમેવ સન્ધ્યાસંસ્થા વાસુદેવ નમો નમઃ

અનેનૈવ હિ મન્ત્રેણ સન્ધ્યાં કુર્યાત્તુ દીક્ષિતઃ

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ચતુર્વર્ણદીક્ષાતામ્રવર્ણનં નામોનત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ