वराह पुराण · अध्याय 128

अथ कङ्कताञ्जनदर्पणम् ॥
श्रीवराह उवाच ॥
क्षत्रियस्य प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
त्यक्त्वा प्रहरणान्सर्वान्यत्किंचित्पूर्वशिक्षितम्

पूर्वमन्त्रेण मे भूमे तस्य दीक्षां च कारयेत् ॥
मया च पूर्वमुक्तानि यानि संसारकाणि च

तानि सर्वाणि चानीय एकं वर्ज्यं यशस्विनि ॥
न दद्यात्कृष्णसारस्य चर्म तत्र कदाचन

पालाशं दण्डकाष्ठं च दीक्षायां न तु कारयेत् ॥
छागस्य चैव कृष्णस्य चर्म तत्र प्रदापयेत्

आश्वत्थं दण्डकाष्ठं तु दीक्षायां तदनन्तरम् ॥
कृत्वा द्वादशहस्तां तु वेदिं तत्रोपलेपयेत्

सर्वं ममोक्तं कर्त्तव्यं यच्च मे पूर्वभाषितम् ॥
एवं क्षत्रियदीक्षायां सर्वं सम्पाद्य यत्नतः

चरणौ मम संगृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत्

मन्त्रः –
त्यक्तानि विष्णो शस्त्राणि त्यक्तं सर्वं क्षत्रियकर्म सर्वम् ॥
त्यक्त्वा देवं विष्णुं प्रपन्नोऽथ संसाराद्वै जन्मनां तारयस्व

एवं ततो वचश्चोक्त्वा क्षत्रियो मम पार्श्वतः ॥
उभौ च चरणौ गृह्य इमं मन्त्रमुदीरयेत्

मन्त्रः –
नाहं शस्त्रं देवदेव स्मृशामि परापवादं न च देव ब्रवीमि ॥
कर्म करोमि संसारमोक्षणं त्वया चोक्तमेव वराहसंस्थान्

तत एवं वचो ब्रूते सर्वं चैवात्र पूजयेत् ॥
विविधैर्गन्धपत्रैश्च धूपैश्चैव यथोदितम्

यथोक्तेनैव तान्भूमे भोजयेत्तदनन्तरम् ॥
शुद्धान्भागवतांश्चैव एवमेतन्न संशयः

एषा वै क्षत्रिये दीक्षा देवि संसारमोक्षणम् ॥
मत्प्रसादेन कर्तव्यं यदीच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम्

वैश्यस्य चैव वक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ॥
दीक्षा च यादृशी तस्य यथा भवति सुन्दरि

त्यक्त्वा तु वैश्यकर्माणि मम कर्मपरायणः ॥
यथा च लभते सिद्धिं तृतीया वर्णसंस्थितिः

सर्वं तत्र समानीय यन्मया पूर्वभाषितम् ॥
दशहस्तां ततः कृत्वा वेदिं वेदविचेतितः

लेपयेद्गोमयेनादौ पूर्वन्यायेन तत्र वै ॥
चर्मणापि तु छागस्य स्वगात्रं परिवेष्टयेत्

उदुम्बरं दन्तकाष्ठं गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥
शुद्धभागवतानां च कृत्वा त्रिः परिवर्त्तनम्

जानुभ्यामवनिङ्गत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

मन्त्रः –
अहं हि वैश्यो भवन्तमुपागतः प्रमुच्य कर्माणि च वैश्ययोगम् ॥
दीक्षा च लब्धा भगवत्प्रसादात्प्रसीदतां मे भवबन्धमोक्षणम्

मामेवं सोपि चोक्त्वा वै मम कर्मप्रसादवान् ॥
गुरोश्च चरणौ गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत्

त्यक्त्वा वै कृषिगोरक्षावाणिज्यक्रयविक्रयम् ॥
लब्धा च त्वत्प्रसादेन विष्णुदीक्षा मयाऽधुना

देवाभिवादनं कृत्वा पुरो भागवतेषु च ॥
पश्चात्तु भोजनं दद्यादपराधबहिष्कृतम्

एवं दीक्षा तु वैश्यानां मम मार्गानुसारिणाम् ॥
येन मुच्यन्ति सुश्रोणि घोरसंसारसागरात्

शूद्रस्यापि प्रवक्ष्यामि मद्भक्तस्य वराङ्गने ॥
यस्तु दीक्षां समासाद्य मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

।
सर्वसंस्कारद्रव्याणि मया पूर्वोदितानि च ॥
दीक्षाकामस्य शूद्रस्य शीघ्रं तानि प्रकल्पयेत्

अष्टहस्तां ततो देवि सँल्लिप्य नीयतां ततः ॥
चर्म नीलस्य छागस्य कल्पयेच्छूद्रयोनये ॥ २७ ।
दण्डं च वैष्णवं दद्यान्नीलं वस्त्रं च तस्य वै ॥
एवं गृहीत्वा शूद्रोऽपि दीक्षायाः कारणं परम्

ममैव शरणं गत्वा इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
मन्त्रः –
शूद्रोऽहं शूद्रकर्माणि मुक्त्वाऽभक्ष्यं च सर्वशः

भक्ष्याभक्ष्यं ततस्त्यक्त्वा त्यक्त्वा वै शूद्रकर्म च ॥
एवं वदेत्ततो देवं शूद्रो दीक्षाभिकांक्षिणम्

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लब्धसंज्ञो गतस्पृहः ॥
उभौ तौ चरणौ गृह्य गुरोर्वै तदनन्तरम्

गुरोः प्रसादनार्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत् । ३२ ।
मन्त्रः –
विष्णुप्रसादे गुह्यं प्रसन्नात्पूर्ववच्च लब्धा चैव संसारमोक्षणाय करोमि कर्म प्रसीद

एतन्मन्त्रं समुच्चार्य कुर्यात्तत्र प्रदक्षिणम् ॥
चतुरश्च यथान्यायं पुनश्चैवाभिवादयेत् ॥

अनन्तरं ततः कुर्याद्गन्धमाल्येन चार्चनम् ॥
भोजयेच्च यथान्यायमपराधविवर्ज्जितः

दीक्षा एषा च शूद्राणामुपचारश्च ईदृशः ॥
चतुर्णामपि वर्णानां दुःखसंसारमोक्षणम्

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
चतुर्णामपि वर्णानां यथा छत्रं प्रदीयते

ब्राह्मणे पाण्डुरं छत्रं क्षत्रिये रक्तमेव च ॥
वैश्याय पीतं वै दद्यान्नीलं शूद्राय दापयेत्

सूत उवाच ॥
चातुर्वर्ण्यस्य श्रुत्वा वै सा मही संशितव्रता ॥
वराहं पुनरप्याह नत्वा सा धरणी तदा

धरोवाच ॥
श्रुता दीक्षा यथान्यायं चातुर्वर्ण्यस्य केशव ॥
दीक्षितैः किं नु कर्त्तव्यं तव कर्मपरायणैः

ततो महीवचः श्रुत्वा मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥
वराहरूपी भगवानुवाच स महाद्युतिः

श्रीवराह उवाच ॥
शृणु तत्त्वेन कल्याणि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
सर्वत्र चिन्तनीयोऽहं गुह्यमेव गणान्तिकम्

नारायणवचः श्रुत्वा धरणी शंसितव्रता ॥
हृष्टतुष्टमनास्तत्र श्रुत्वा तच्च महौजसम्

शुचिर्भागवतश्रेष्ठा तव कर्मणि नित्यशः ॥
ततः कमलपत्राक्षी भक्ता भक्तेषु वत्सला

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा नारायणमथाब्रवीत्

धरण्युवाच ॥
त्वद्भक्तेन महाभाग विधिना दीक्षितेन च ॥
तव चिन्तापरेणात्र किं कर्त्तव्यं च माधव

केन चिन्तयितव्यस्त्वमचिन्त्यो मानुषैः परः ॥
किंच भागवतैः कार्यं यथावित्तं न शक्यते

ततो भूम्या वचः श्रुत्वा आदिरव्यक्तसम्भवः ॥
मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम्

श्रीवराह उवाच ॥
देवि तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
येन चिन्तयसे चिन्तां मम कर्मपरायणा

एषा गणान्तिका नाम दीक्षाऽङ्गबीजनिःसृता ॥
एतद्गुह्यां महाभागे मम चिन्तां विचिन्तयेत्

दीक्षितेन तु शुद्धेन मम निश्चितकर्मणा ॥
गृहीतव्यं विशालाक्षि मन्त्रेण विधिनात्र वै

यस्तु भागवतो भूत्वा तद्गृह्णाति गणान्तिकाम् ॥
जनस्य दर्शनस्पर्शसंयुक्तां वामसंयुताम्

तस्य धर्मो न विद्येत दीक्षा तस्य महाफला ॥
यस्तु गृह्णाति सुश्रोणि मन्त्रपूतां गणान्तिकाम्

आसुरी नाम सा दीक्षा यया धर्मः प्रवर्त्तते ॥
यस्माद्गणान्तिकां गुह्यां चिन्तयेच्छुद्धमानसः

गुह्यां गणान्तिकां यो मां चिन्तयेत्स बुधोत्तमः ॥
जन्मान्तरसहस्राणि चिन्तिता तेन तेन सः

ग्रहणस्य प्रवक्ष्यामि यथा शिष्याय दीयते ॥
मन्त्रं लोकसुखार्थाय तच्छृणुष्व वसुन्धरे

कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वाप्यथ ॥ ।
वैशाखस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी

कुर्यान्निरामिषं तत्र दिनानि त्रीणि निश्चितः ॥
तस्मिन्गणान्तिकं ग्राह्यं मम धर्मविनिश्चयात्

ममाग्रतो वरारोहे प्रज्वाल्य च हुताशनम् ॥
कुशैरास्तरणं कृत्वा स्थापयित्वा गणान्तिकम्

ततः शिष्यो गुरुश्चैव दीक्षितः शुचिरुत्तमः ॥
नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

मन्त्रः –
या धारिता पूर्वपितामहेन ब्रह्मण्यदेवेन भवोद्भवेन ॥
नारायणाद्दक्षिणगात्रजातां हे शिष्य गृह्णीष्व स वै त्वमेव

तत एतेन मन्त्रेण गुरुर्गृह्य गणान्तिकम् ॥
शिष्याय दत्त्वा स्निग्धाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्

मन्त्रः –
नारायणस्य दक्षिणगात्रजातां स्वशिष्य गृह्णीष्व समयेन देवीम् ॥
एतद्विचिन्त्यापर एव भूत्वा भवे पुनर्भावनमेति नैव

धरण्युवाच ॥
स्नानोपकल्पनान्तेषु किं कर्त्तव्यं नु माधव ॥
प्रसाधनविधिं चैव केन मन्त्रेण कल्पयेत्

अकर्मण्येन मुच्येत तव कर्मपरायणः ॥
ततो भूम्या वचः श्रुत्वा लोकनाथो जनार्द्दनः

धर्मसंयुक्तवाक्येन प्रत्युवाच वसुन्धराम्

श्रीवराह उवाच ॥
देवि तत्त्वेन वक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
स्नानस्यैवोपचाराणि यानि कुर्वन्ति कर्म्मिणः

वृत्तेष्वेवोपचारेषु जलप्राधानिकेषु च ॥
कङ्कतीं चाञ्जनं चैव दर्पणं चैव सुन्दरि

यथा मन्त्रेण दातव्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
स्पृष्ट्वा तु मम गात्राणि क्षौमवस्त्रेण संवृतः

अञ्जनं कङ्कतीं चैव शीघ्रमेव प्रसादयेत् ॥
ततो जानुस्थितो भूत्वा मम कर्मपरायणः

अञ्जलौ कङ्कतीं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत्

मन्त्रः –
एतां कङ्कतीमञ्जलिस्थां प्रगृह्य प्रसीद नारायण शिरः प्रसाधि हि

महानुभाव विश्वनेत्रे स्वनेत्रे याभ्यां पश्यसे त्वं त्रिलोकीम् ॥
लोकप्रभो सर्वलोकप्रधान एषो जनमञ्जनं लोकनाथ

ततः संस्नापयेद्देवं मन्त्रेणानेन सुव्रतम्

मन्त्रः –
देवदेव स्नानीयमिदं मम कल्पितं सुवर्णकलशं गृहाण प्रसीद एषोऽञ्जलिर्मया परिकल्पितः स्नाहि स्नाहीति

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

मन्त्रः –
एषा मया माधव त्वत्प्रसादाद्गुरुप्रसादाच्च हि मन्त्रपूजा ॥
प्राप्ता ममैषा वै गणान्तिका च भवेदधर्मो न च मे कदाचित

य एतेन विधानेन मम कर्मणि दीक्षितः ॥
गुरोर्गृहीत्वा महतो मम लोकाय गच्छति ॥
कुशिष्याय न दातव्या पिशुनाय शठाय च

एषा चैव वरारोहे गृहीत्वा गणनान्तिका ॥
सुशिष्याय च दातव्या हस्ते चैव गणान्तिका

उत्तमाष्टाधिकशतं पंचाशत्तुर्यमध्यमा ॥
तदर्द्धं स्यात्कनिष्ठापि परिमाणेन सुन्दरि

रुद्राक्षैरुत्तमा सा तु मध्यमा पुत्रजीवकैः ॥
ज्ञेया कनिष्ठा पद्माक्षैर्देवि ते कथिता मया

एतत्कश्चिन्न जानाति जन्मान्तरशतैरपि ॥
सर्वलोकहितां शुद्धां मोक्षकामां गणान्तिकाम्

नोच्छिष्टः संस्पृशेत्तां तु स्त्रीणां हस्ते न कारयेत् ॥
आकाशे स्थापनं कुर्यान्न च वामेन संस्पृशेत्

न दर्शयेच्च कस्यापि चिन्तयित्वा तु पूजयेत् ॥
एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातं मोक्षदायकम्

एवं हि विधिपूर्वेण पालयेत गणान्तिकाम् ॥
विशुद्धो मम भक्तश्च मम लोकं स गच्छति

एवं विष्णोर्वचः श्रुत्वा धरणी संशितव्रता ॥
प्रत्युवाच परं श्रेष्ठं लोकनाथं महौजसम्

दर्पणं ते कथं देयं तन्ममाख्याहि माधव ॥
येन तुष्टो निजं रूपं पश्यसे चिन्तितः प्रभो

धरण्यास्तद्वचः श्रुत्वा वराहः पुनरब्रवीत् ॥
शृणु मे दर्पणविधिं यथावद्देवि सुव्रते

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्

मन्त्रः –
श्रुतिर्भागवती श्रेष्ठा श्रुती अग्निद्विजश्च तव मुखं नासेऽश्विनौ नयने चन्द्रसूर्यौ मुखं च चन्द्र इव गात्राणि जगत्प्रधानानीमं च दर्पणं पश्य पश्य रूपम्

य एतेन विधानेन मम कर्मपरायणः ॥
करोति मम कर्माणि तारितं कुलसप्तकम्

एतेन मन्त्रेण वै भूमे उपचारस्तु ईदृशः॥
हृष्टतुष्टेन कर्त्तव्यो यदीच्छेत्परमां गतिम्

इति श्रीवराहपुराणे कङ्कताञ्जनदर्पणनाम अष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः