વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 127

અથ બ્રાહ્મણદીક્ષાસૂત્રવર્ણનમ્ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
એવં ધર્માંસ્તતઃ શ્રુત્વા બહુમોક્ષાર્થકારણાત્ ॥
પ્રત્યુવાચ તતો ભૂમિર્લોકનાથં જનાર્દનમ્

અહો પ્રભાવઃ ક્ષેત્રસ્ય કથ્યમાનોઽતિપુષ્કલમ્ .॥
અહં ભારભરાક્રાન્તા લઘુર્જાતાસ્મિ ધાવતી

વિમોહા ચ વિશુદ્ધા ચ શૃણ્વાનાહં ત્વિમાં પ્રભો ॥
અહં લોકેષુ વિખ્યાતા મુખાત્તવ વિનિસ્સૃતા

પુનઃ પૃચ્છામિ તે દેવ સંશયં ધર્મસંહિતમ્ ॥
યેન ધર્મવિધાનેન દીક્ષા પ્રાપ્યતે પુષ્કલા

એતન્મે પરમં ગુહ્યં પરં કૌતૂહલં ચ મે ॥
ધર્મસંગ્રહણાર્થાય તદ્ભવાન્વક્તુમર્હસિ

તતો મહીવચઃ શ્રુત્વા મેઘદુન્દુભિનિઃસ્વનઃ ॥
વરાહરૂપી ભગવાન્પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરામ્

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુ તત્ત્વેન મે દેવિ મમ ધર્મં સનાતનમ્ ॥
દેવા એતન્ન જાનન્તિ યે ચ યોગવ્રતે સ્થિતા।

એતં ધર્મં વરારોહે મઙ્ગલ્યં મુખનિઃસૃતમ્ ॥
અહમેકો વિજાનામિ મદ્ભક્તા યે જના ભુવિ

યચ્ચ પૃચ્છસિ મે ભદ્રે દીક્ષાં ભાગવતીં કથામ્ ॥
તચ્છૃણુષ્વ વરારોહે કર્મસંસારમોક્ષણમ્

મયોક્તાં લભતે કશ્ચિદ્દીક્ષાં ચૈવ સુખાવહામ્ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યવિધાનેન તાં દીક્ષાં શૃણુ સુન્દરિ

હરન્તિ મનુજા યેન ગર્ભસંસારસાગરાત્ ॥
મયિ શાન્તં મનઃ કૃત્વા તદુત્કૃષ્ટં ચ સુન્દરિ

અભિગચ્છેદ્ગુરું દેવિ શાધિ શિષ્યોઽસ્મિ માં ગુરો ॥
તદાજ્ઞાં તુ પુરસ્કૃત્ય દીક્ષાદ્રવ્યાનથાહરેત્

લાજા મધુ કુશાશ્ચૈવ ઘૃતં ચામૃતસન્નિભમ્ ॥
ગન્ધં સુમનસો ધૂપં દીપં પ્રાપણકાદિકમ્

કૃષ્ણાજિનં ચ પાલાશં દણ્ડં ચૈવ કમણ્ડલુમ્ ॥
ઘટં વાસઃ પાદુકે ચ શુક્લયજ્ઞોપવીતકમ્

યન્ત્રિકામર્ઘપાત્રં ચ ચરુસ્થાલીં સદર્વિકામ્ ॥
તિલવ્રીહિયવાંશ્ચૈવ વિવિધં ચ ફલોદકમ્

ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનં ચ કર્મણ્યાંશ્ચૈવ સંચયાન્ ॥
દીક્ષિતા યદિ ભુઞ્જન્તિ મમ કર્મપરાયણાઃ

યાનિ કાનિ ચ બીજાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
કાંચકાદીનિ સુશ્રોણિ તાનિં શીઘ્રમુપાહરેત્

એતાન્યેવોપહાર્યાણિ ગુરુમૂલે તતઃ પરમ્ ॥
સ્નાત્વા મઙ્ગલસંયુક્તો દીક્ષાકામશ્ચ બ્રાહ્મણઃ

ગુરોસ્તુ ચરણૌ ગૃહ્ય બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥
તતસ્તુ ગુર્વનુજ્ઞાતો વેદિં કુર્યાચ્ચ પુષ્કલામ્

બ્રાહ્મણો દીક્ષમાણસ્તુ ચતુરસ્રાં તુ ષોડશહસ્તાં કૃત્વા તત્ર ચ કલશોપરિ યુઞ્જેત્

પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિધાનેન ધાન્યોપરિદૃઢં નવમ્ ॥
જલેન પૂરિતં મન્ત્રૈઃ પુષ્પપલ્લવશોભિતમ્

તસ્યોપરિ તિલૈઃ પૂર્ણપાત્રં સ્થાપ્ય વિધાનતઃ ॥
પૂજયેન્માં ગુરું દ્રવ્યૈઃ શિષ્યેણૈવોપકલ્પિતૈઃ

તત્રાર્ચનવિધિં કૃત્વા ગુરુધર્મવિનિશ્ચયઃ ॥
પૂર્વોક્તાનિ ચ દ્રવ્યાણિ વેદિમધ્યમુપાહરેત્

ચતુરઃ કલશાન્દદ્યાચ્ચતુષ્પાર્શ્વેષુ સુન્દરિ ॥
વારિપૂર્ણાન્દ્વિજાઞ્છુદ્ધાન્સહકારવિભૂષિતાન્

સર્વતઃ શુક્લસૂત્રેણ વેષ્ટયેત તથાનઘે ॥
પૂર્ણ પાત્રાણિ ચત્વારિ ચતુષ્પાર્શ્વેષુ સ્થાપયેત્

એવં મન્ત્રં તતઃ કૃત્વા દદ્યાદ્દીક્ષાપ્રયોજકઃ ॥
સ ચ મન્ત્રો યથાન્યાયં યેન વા તુષ્યતે ગુરુઃ

યથાન્યાયં ચ સંગૃહ્ય ગુરુકર્મવિનિશ્ચિતઃ ॥
પ્રપદ્યાવસથં વિષ્ણોર્દીક્ષાણાં પરિકાઙ્ક્ષિણઃ

ઉપસ્પૃશ્ય યથાન્યાયં ભૂત્વા પૂર્વમુખસ્તતઃ ॥
સર્વાંસ્તુ શ્રાવયેચ્છિષ્યાન્દીક્ષણાર્થં ન સંશયઃ

યસ્તુ ભાગવતાન્દૃષ્ટ્વા સ્વયં ભાગવતઃ શુચિઃ ॥
અભ્યુત્થાનં ન કુર્વીત તેનાહં તુ વિહિંસિતઃ

કન્યાં દત્ત્વા પુનસ્તાંસ્તુ કર્મણા નોપપાદયેત્ ॥
અષ્ટૌ પિતૃગણાસ્તેન હિંસિતા નાત્ર સંશયઃ

ભાર્યાં પ્રિયસખીં યસ્તુ સાધ્વીં હિંસતિ નિર્ઘૃણઃ ॥
ન તેન તાં પ્રાપ્નુવન્તિ હિંસકા દુષ્ટયોનિજાઃ

બ્રહ્મઘ્નશ્ચ કૃતઘ્નશ્ચ ગોઘ્નશ્ચ કૃતપાતકાઃ ॥
એતાઞ્છિષ્યાન્ વિવર્જેત ઉક્તા યે ચાન્યપાતકાઃ

બિલ્વવૃક્ષોદુમ્બરૌ ચ તથા ચાન્યે કદાચન ॥
કર્મણ્યાશ્ચૈવ યે વૃક્ષા ન ચ્છેત્તવ્યાઃ કદાચન

યદીચ્છેત્પરમાં સિદ્ધિં મોક્ષધર્મં સનાતનમ્ ॥
ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ચ તં શિષ્યં વેદિતવ્યં તદન્તરે

કરીરસ્ય વધઃ શસ્તઃ ફલાન્યૌદુમ્બરસ્ય ચ ॥
સદ્યોભક્ષા ભવેત્તેન અભક્ષ્યા પૂતિવાસિકા

ન ભક્ષણીયં વારાહં માંસં મત્સ્યાશ્ચ સર્વશઃ ॥
અભક્ષ્યા બ્રાહ્મણૈરેતે દીક્ષિતૈશ્ચ ન સંશયઃ

પરીવાદં ન કુર્વીત ન હિંસાં વા કદાચન ॥
પૈશુન્યં ન ચ કર્ત્તવ્યં સ્તૈન્યં વાપિ કદાચન

અતિથિં ચાગતં દૃષ્ટ્વા દૂરાધ્વાનં ગતં ક્વચિત્ ॥
સંવિભાગસ્તુ કર્ત્તવ્યો યેન કેનાપિ પુત્રક

ગુરુપત્ની રાજપત્ની બ્રાહ્મણસ્ત્રી કદાચન ॥
મનસાપિ ન ગન્તવ્યા એવં વિષ્ણુઃ પ્રભાષતે

કનકાદીનિ રત્નાનિ યૌવનસ્થા ચ કામિની ॥
તત્ર ચિત્તં ન કર્તવ્યમેવં વિષ્ણુઃ પ્રભાષતે

દૃષ્ટ્વા પરસ્ય ભાગ્યાનિ આત્મનો વ્યસનં તથા ॥
તત્ર મન્યુર્ન કર્ત્તવ્યં એવં ધર્મઃ સનાતનઃ

એવં તતઃ શ્રાવયીત દીક્ષાકામં વસુન્ધરે ॥
છત્રં ચોપાનહં ચૈવ મનસા ચોપકલ્પયેત્

દ્વે દ્વે ઔદુમ્બરસ્ય પત્રે વેદિમધ્યે તુ સ્થાપયેત્ ॥
ક્ષુરં ચૈવ વરારોહે જલપૂર્ણં ચ ભાજનમ્

મમાવાહનપૂર્વં તુ મન્ત્રેણ વિધિનાર્ચયેત્ ॥
મન્ત્રઃ-
ૐ સપ્ત સાગરાશ્ચ સપ્તદ્વીપાનિ સપ્ત પવર્તાશ્ચ દશ સ્વર્ગસહસ્રાશ્ચ સમસ્તાશ્ચ નમોઽસ્તુ સર્વાસ્તે હૃદયે વસન્તિ॥
યશ્ચૈતદ્વર્ષતિ પુનરુન્નમતિ

ૐ ભગવન્વાસુદેવ મમૈતત્સારય યુક્તં વરાહરૂપસૃષ્ટેન પૃથિવ્યાં તુ મન્ત્રાનુસ્મરણં ચ આજ્ઞાપયાનુભાવનાસ્માકમાજ્ઞપ્તમનુચિન્તયિત્વા ભગવન્નાગચ્છ દીક્ષાકામવિપ્રસ્ત્વત્પ્રસાદાત્તુ દીક્ષતિ

એતન્મન્ત્રમુદાહૃત્ય શિરસા જાનુભ્યામવનિં ગતેન ભવિતવ્યમ્

ૐ સ્વાગતં સ્વાગતવાનિતિ

તત એતેન મન્ત્રેણ આનયિત્વા વસુન્ધરે ॥
અર્ઘ્યં પાદ્યં ચ દાતવ્યં મન્ત્રેણ વિધિનિશ્ચયાત્

મન્ત્રઃ-
અકૃતઘ્ને દેવાનસુરાકૃતઘ્નરુદ્રેણ બ્રાહ્મણાય ચ લબ્ધં સર્વમિમાં ભગવતેઽસ્તુ દત્તં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ચ લોકનાથ

એવં ભૂમે તતો દત્ત્વા અર્ઘ્યં પાદ્યં ચ કર્મણા॥
ક્ષુરં ગૃહીત્વા યથાન્યાયમિમં મન્ત્ર મુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
એવં વરુણઃ પાતુ શિષ્ય તે વપતઃ શિરઃ ॥
જલેન વિષ્ણુયુક્તેન દીક્ષા સંસારમોક્ષણમ્

એકસ્ય કલશં દદ્યાત્કર્મકારસ્ય સુન્દરિ ॥
નિષ્કલં તુ શિરઃ કૃત્વા શોણિતેન વિવર્જિતમ્

પુનઃ સ્નાનં તતઃ કૃત્વા શીઘ્રમેવ ન સંશયઃ॥
એતસ્ય વિધિવત્કૃત્વા દીક્ષાકામસ્ય સુન્દરિ

દત્ત્વા સંસારમોક્ષાય સર્વકામવિનિશ્ચિતઃ॥
જાનુભ્યામવનિં ગત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ -
ૐ વેદામ્યહં ભાગવતાંશ્ચ સર્વાન્ સુદીક્ષિતા યે ગુરવશ્ચ સર્વે ॥
વિષ્ણુપ્રસાદેન ચ લબ્ધદીક્ષા મમ પ્રસીદન્તુ નમામિ સર્વાન્ ॥૫૫।
નત્વા તુ ભગવદ્ભક્તાન્ પ્રજ્વાલ્ય ચ હુતાશનમ્ ॥
ઘૃતેન મધુમિશ્રેણ લાજાકૃષ્ણતિલૈસ્તથા

સપ્તવારાંસ્તતો દત્ત્વા વિંશતિં ચ તિલોદનમ્ ॥
જાનુભ્યામવનિં ગત્વા ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્

મન્ત્રઃ –
અશ્વિનૌ દિશઃ સોમસૂર્યૌ સાક્ષિમાત્રં વયં પ્રસન્નાઃ શૃણ્વન્તુ મે સત્યવાક્યં વદામિ

સત્યેન ધાર્યતે ભૂમિર્ભૂમિઃ સત્યેન તિષ્ઠતિ ॥
સત્યેન ગચ્છતે સૂર્યો વાયુઃ સત્યેન વાતિ ચ

એવં સત્યં તતઃ કૃત્વા બ્રાહ્મણા વીક્ષણં પુનઃ॥
ગુરું પ્રસાદેયત્તત્ર મન્ત્રેણ વિધિનાર્ચ્ચયન્

તિસ્રઃ પ્રદક્ષિણાઃ કૃત્વા દેવં ભાગવતં ગુરુમ્ ॥
ગુરુપાદૌ તુ સંગૃહ્ય ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
ગુરુદેવપ્રસાદેન લબ્ધા દીક્ષા યદૃચ્છયા ॥
યચ્ચૈવાપકૃતં કિંચિદ્ગુરુર્મર્ષયતાં મમ

એવં પ્રસાદયિત્વા તુ શિષ્યો મન્ત્રેણ સુન્દરિ ॥
વેદિમધ્યે સ્થાપયિત્વા ભૂત્વા પૂર્વમુખસ્તતઃ

શિષ્યમેવ યતો દૃષ્ટ્વા ગૃહીત્વા ચ કમણ્ડલુમ્ ॥
શુક્લયજ્ઞોપવીતં ચ ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્

મન્ત્રઃ –
વિષ્ણુપ્રસાદેન ગતોઽસિ સિદ્ધિં પ્રાપ્તા ચ દીક્ષા સકમણ્ડલુશ્ચ ॥
ગૃહીત્વા તુ કરાભ્યાં યુક્તોઽસિ કર્મણા ક્રિયાયાં ચૈવ

તતો મુખપદં કૃત્વા દીક્ષિતો ગુરુણા તથા ॥
સર્વપ્રદક્ષિણં કૃત્વા ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્

અધોઽધો ભૂત્વા યદ્યહં ભ્રામ્યલ્લઁબ્ધો ગુરુર્વિષ્ણુદીક્ષા ચ લબ્ધા ॥
તવ પ્રસાદાચ્ચ ગુરો યથા ચ

એતેન મન્ત્રેણ મુખપદં કારયેત્ ॥
શૌચસેકે વૈ કુર્યાદ્દેવાન્તન્તુવાસસમ્

એવં વૈ વાસ આદત્તે ગૃહ્ણ વત્સ કમણ્ડલુમ્ ॥
ઇમં લોકેષુ વિખ્યાતં શોધનં સર્વકર્મસુ

મન્ત્રઃ –
ગૃહ્ણીષ્વ ગન્ધપાત્રાણિ સર્વગન્ધં સુખોચિતમ્ ॥
સર્વવૈષ્ણવકં શુદ્ધં સર્વસંસારમોક્ષણમ્

મધુપર્કં ગૃહીત્વા ચ ત્વિમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ॥
મન્ત્રઃ –
ગૃહાણ મધુપર્કં ચ પ્રાર્થકાય વિશોધનમ્

તતો ગૃહીત્વા ચરણૌ ગુરોર્યત્નાત્સુતોષયેત્ ॥
શિરસા ચાઞ્જલિં કૃત્વા મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્ ॥
ગુરૂપદિષ્ટં સન્ધાર્ય ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્

મન્ત્રઃ –
શૃણ્વન્તુ મે ભાગવતાસ્તુ સર્વે ગુરુશ્ચ મે સર્વકામક્ષયં ચકાર ॥
અહં શિષ્યો દાસભૂતસ્તથૈવ દેવસમો ગુરુશ્ચ મે તથોપપન્નમ્

એષાગમે બ્રાહ્મણસ્ય દીક્ષા ભૂમે હ્યુદાહૃતા ॥
ત્રયાણામથ વર્ણાનાં મમ દીક્ષાવિધીઞ્છૃણુ

એતેનૈવ વિધાનેન દીક્ષયેત વસુન્ધરે ॥
ઉભૌ ચ પ્રાપ્નુતાં સિદ્ધિમાચાર્યઃ શિષ્ય એવ ચ

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે બ્રાહ્મણદીક્ષાસૂત્રં નામ સપ્તવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ