વામન પુરાણ · અધ્યાય 8

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શાર્ઙ્ગપાણિનમાયાન્તં દૃષ્ટ્વાગ્રે દાનવેશ્વરઃ ।
પરિભ્રામ્ય ગદાં વેગાત્ મૂર્ધ્નિ સાધ્યમતાડયત્

તાડિતસ્યાથ ગદયા ધર્મપુત્રસ્ય નારદ ।
નેત્રાભ્યામપતદ્ વારિ વહ્નિવર્ષનિભં ભુવિ

મૂર્ધ્નિ નારાયણસ્યાપિ સા ગદા દાનવાર્પિતા ।
જગામ શતધા બ્રહ્મઞ્શૈલશૃઙ્ગે યથાશનિઃ

તતો નિવૃત્ય દૈત્યેન્દ્રઃ સમાસ્થાય રથં દ્રુતમ્ ।
આદાય કાર્મુકં વીરસ્તૂણદ્ બાણં સમાદદે

આનમ્ય ચાપં વેગેન ગાર્દ્ધૂપત્રાઞ્સિલીમુખાન્ ।
મુમોચ સાધ્યાય તદા ક્રોધન્ધકારિતાનનઃ

તાનાપતત એવાશુ બાણાંશ્ચન્દ્રાર્દ્ધસન્નિભાન્ ।
ચિચ્છેદ બાણૈરપરૈર્નિર્બિભેદ ચ દાનવમ્

તતો નારાયણં દૈત્યો દૈત્યં નારાયણઃ શરૈઃ ।
આવિધ્યેતાં તદાન્યોન્યં મર્મભિદ્ભિરજિહ્યગૈઃ

તતો ઽમ્બરે સંનિપાતો દેવાનામભવન્મુને ।
દિદૃક્ષૂણાં તદા યુદ્ધં લઘુ ચિત્રં ચ સુષ્ઠુ ચ

તતઃ સુરાણાં દુન્દુભ્યસ્ ત્વવાદ્યન્ત મહાસ્વનાઃ ।
પુષ્પવર્ષમનૌપમ્યં મુમુચુઃ સાધ્યદૈત્યયૌઃ

તતઃ પશ્યત્સુ દેવેષુ ગગનસ્થેષુ તાવુભૌ ।
અયુધ્યેતાં મહેષ્વાસૌ પ્રેક્ષકપ્રીતિવર્દ્ધનમ્

બબન્ધતુસ્તદાકાશં તાવુભૌ શરવૃષ્ટિભિઃ ।
દિશશ્ચ વિદિશશ્ચૈવ છાદયેતાં શરોત્કરૈઃ

તતો નારાયણશ્ચાપં સમાકૃષ્ય મહામુને ।
બિભેદ માર્ગણૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પ્રહ્લાદં સર્વમર્મસુ

તથા દૈત્યેશ્વરઃ ક્રુદ્ધશ્ચાપમાનમ્ય વેગવાન્ ।
બિભેદ હૃદયે બાહ્વોર્વદને ચ નરોત્તમમ્

તતો ઽસ્યતો દૈત્યપતેઃ કાર્મુકં મુષ્ટિબન્ધનાત્ ।
ચિચ્છેદૈકેન બાણેન ચન્દ્રાર્ધાકારવર્ચસા

અપાસ્યત ધનુશ્છિન્નં ચાપમાદાય ચાપરમ્ ।
અધિજ્યં લાઘવાત્ કૃત્વા વવર્ષ નિશિતાઞ્શરાન્

તાનપ્યસ્ય શરાન્ સાધ્યશ્છિત્ત્વા બાણૈરવારયત્ ।
કાર્મુકં ચ ક્ષુરપ્રેણ ચિચ્છેદ પુરુષોત્તમઃ

છિન્નં છિન્નં ધનુર્દૈત્યસ્ત્વન્યદન્યત્સમાદદે ।
સમાદત્તં તદા સાધ્યો મુને ચિચ્છેદ લાઘવાત્

સંછિન્નેષ્વથ ચાપેષુ જગ્રાહ દિતિજેશ્વરઃ ।
પરિઘં દારુણાં દીર્ઘં સર્વલોહમયં દૃઢમ્

પરિગૃહ્યાથ પરિઘં ભ્રામયામાસ દાનવઃ ।
ભ્રામ્યમાણં સ ચિચ્છેદ નારાચેન મહામુનિઃ

છિન્ને તુ પરિઘે શ્રીમાન્ પ્રહ્લાદો દાનવેશ્વરઃ ।
મુદ્ગરં ભ્રામ્ય વેગેન પ્રચિક્ષેપ નરાગ્રજે

તમાપતન્તં બલવાન્ માર્ગણૈર્દશભિર્મુને ।
ચિચ્છેદ દશધા સાધ્યઃ સ છિન્નો ન્યપતદ્ ભુવિ

મુદ્ગરે વિતથે જાતે પ્રાસમાવિધ્ય વેગવાન્ ।
પ્રચિક્ષેપ નરાગ્ર્યાય તં ચ ચિચ્છેદ ધર્મજઃ

પ્રાસે છિન્ને તતો દૈત્યઃ શક્તિમાદાય ચિક્ષિપે ।
તાં ચ ચિચ્છેદ બલવાન્ ક્ષુરપ્રેણ મહાતપાઃ

છિન્નેષુ તેષુ શસ્ત્રેષુ દાનવો ઽન્યન્મહદ્ધનુઃ ।
સમાદાય તતો બાણૈરવતસ્તાર નારદ

તતો નારાયણો દેવો દૈત્યનાથં જગદ્ગુરુઃ ।
નારાચેન જઘાનાથ હૃદયે સુરતાપસઃ

સંભિન્નિહૃદયો બ્રહ્મન્ દેવેનાદ્ભુતકર્મણા ।
નિપપાત રથોપસ્થે તમપોવાહ સારથિઃ

સ સંજ્ઞાં સુચિરેણૈવ પ્રતિલભ્ય દિતીશ્વરઃ ।
સુદૃઢં ચાપમાદાય ભૂયો યોદ્ધમુપાગતઃ

તમાગતં સંનિરીક્ષ્ય પ્રત્યુવાચ નરાગ્રજઃ ।
ગચ્છ દૈત્યેન્દ્ર યોત્સ્યામઃ પ્રાતસ્ત્વાહ્નિકમાચર

એવમુક્તો દિતીશસ્તુ સાધ્યેનાદ્ભુતકર્મણા ।
જગામ નૈમિષારણ્યં ક્રિયાં ચક્રે તદાઽહ્નિકીમ્

એવં યુધ્યતિ દેવે ચ પ્રહ્લાદો હ્યસુરો મુને ।
રાત્રૌ ચિન્તયતે યુદ્ધે કથં જેષ્યામિ દામ્ભિકમ્

એવં નારાયણેનાસૌ સહાયુધ્યત નારદ ।
દિવ્યં વર્ષસસ્રં તુ દૈત્યો દેવં ન ચાજયત્

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે હ્યજિતે પુરુષોત્તમે ।
પીતવાસસમભ્યેત્ય દાનવો વાક્યમબ્રવીત્

કિમર્થં દેવદેવેશ સાધ્યં નારાયણં હરિમ્ ।
વિજેતું નાદ્ય શક્નોમિ એતન્મે કારણં વદ

પીતવાસા ઉવાચ ।
દુર્જયો ઽસૌ મહાબાહુસ્ત્વયા પ્રહ્લાદ ધર્મજઃ ।
સાધ્યો વિપ્રવરો ધીમાન્ મૃધે દેવાસુરૈરપિ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
યદ્યસૌ દુર્જયો દેવ મયા સાધ્યો રણાજિરે ।
તત્કથં યત્પ્રતિજ્ઞાતં તદસત્યં ભવિષ્યતિ

હીનપ્રતિજ્ઞો દેવેશ કથં જીવેત માદૃશઃ ।
તસ્માત્તવાગ્રતો વિષ્ણો કરિષ્યે કાયશોધનમ્

પુલ્સ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં દેવાગ્રે દાનવેશ્વરઃ ।
શિરઃસ્નાતસ્તદા તસ્થૌ ગૃણન્ બ્રહ્મ સનાતનમ્

તતો દૈત્યપતિં વિષ્ણું પીતવાસાબ્રવીદ્વચઃ ।
ગચ્છ જેષ્યસિ ભક્ત્યા તં ન યુદ્ધેન કથઞ્ચન

પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
મયા જિતં દેવદેવ ત્રૈલોક્યમપિ સુવ્રત ।
જિતો ઽયં ત્વત્પ્રસાદેન શક્રઃ કિમુત ધર્મજઃ

અસૌ યદ્યજયો દેવ ત્રૈલોક્યેનાપિ સુવ્રતઃ ।
ન સ્થાતું ત્વત્પ્રસાદેવ શક્યં કિમુ કરોમ્યજ

પીતવાસા ઉવાચ ।
સો ઽહં દાનવશાર્દૂલ લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
ધર્મં પ્રવર્ત્તાપયિતું તપશ્ચર્યાં સમાસ્થિતઃ

તસ્માદ્યદિચ્છસિ જયં તમારાધય દાનવ ।
તં પરાજેષ્યસે ભક્ત્યા તસ્માચ્છુશ્રૂષ ધર્મજમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
ઇત્યુક્તઃ પીતવાસેન દાનવેન્દ્રો મહાત્મના ।
અબ્રવીદ્વચનં હૃષ્ટઃ સમાહૂયાન્ધકં મુનેષ

દૈત્યાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ પરિપાલ્યાસ્ત્વયાન્ધક ।
મયોત્સૃષ્ટમિદં રાજ્યં પ્રતીચ્છસ્વ મહાભુજ

ઇત્યેવમુક્તો જગ્રાહ રાજ્યં હૈરણ્યલોચનિઃ ।
પ્રહ્લાદો ઽપિ તદાગચ્છત્ પુણ્યં બદરિકાશ્રમમ્

દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં નરં ચ દિતિજેશ્વરઃ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા વવન્દે ચરણૌ તયોઃ

તમુવાચ મહાતેજા વાક્યં નારાયણો ઽવ્યયઃ ।
કિમર્થં પ્રણતો ઽસીહ મામજિત્વા મહાસુર

પ્રહ્લાદ ઉવાચ। ।
કસ્ત્વાં જેતું પ્રભો શક્તઃ કસ્ત્વત્તઃ પુરુષો ઽધિકઃ ।
ત્વં હિ નારાયણો ઽનન્તઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ

ત્વં દેવઃ પુણ્ડરીકાક્ષસ્ત્વં વિષ્ણુઃ શાર્ઙ્ગચાપધૃક્ ।
ત્વમવ્યયો મહેશાનઃ શાશ્વતઃ પુરુષોત્તમઃ

ત્વાં યોગિનશ્ચિન્તયન્તિ ચાર્ચયન્તિ મનીષિણઃ ।
જપન્તિ સ્નાતકાસ્ત્વાં ચ યજન્તિ ત્વાં ચ યાજ્ઞિકાઃ

ત્વમચ્યુકો હૃષીકેશશ્ચક્રપાણિર્ધરાધરઃ ।
મહામીનો હયશિરાસ્ત્વમેવ વરકચ્છપઃ

હિરણ્યાક્ષરિપુઃ શ્રીમાન્ ભગવાનથ સૂકરઃ ।
મત્પિતુર્નાશનકરો ભવાનપિ નૃકેસરી

બ્રહ્મ ત્રિનેત્રો ઽમરરાડ્ હુતાશઃ પ્રેતાધિપો નીરપતિઃ સમીરઃ ।
સૂર્યો મૃગાઙ્કો ઽચલજઙ્ગમાદ્યો ભવાન્ વિભો નાથ ખગેન્દ્રકેતો

ત્વં પૃથ્વી જ્યોતિરાકાશં જલં ભૂત્વા સહસ્રશઃ ।
ત્વયા વ્યાપ્તં જગત્સર્વં કસ્ત્વાં જેષ્યતિ માધવ

ભક્ત્યા યદિ હૃષીકેશ તોષમેષિ જગદ્ગુરો ।
નાન્યથા ત્વં પ્રશક્તો ઽસિ જેતું સર્વગતાવ્યય

ભગવાનુવાચ। ।
પરિતુષ્ટો ઽસ્મિ તે દૈત્ય સ્તવેનાનેન સુવ્રત ।
ભક્ત્યા ત્વનાન્યયા ચાહં ત્વયા દૈત્ય પરાજિતઃ

પરાજિતશ્ચ પુરુષો દૈત્ય દણ્ડં પ્રયચ્છતિ ।
દણ્ડાર્થં તે પ્રદાસ્યામિ વરં વૃણુ યમિચ્છસિ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
નારાયણ વરં યાચે યં ત્વં મે દાતુમર્હસિ ।
તન્મે પાપં લયં યાતુ શારીરં માનસં તથા

વાચિકં ચ જગન્નાથ યત્ત્વયા સહ યુધ્યતઃ ।
નરેણ યદ્યપ્યભવદ્ વરમેતત્પ્રયચ્છ મે

નારાયણ ઉવાચ ।
એવં ભવતુ દૈદ્યેન્દ્ર પાપં તે યાતુ સંક્ષયમ્ ।
દ્વિતીયં પ્રાર્થય વરં તં દદામિ તવાસુર

પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
યા યા જાયેય મે બુદ્ધિઃ સા સા વિષ્ણો ત્વદાશ્રિતા ।
દેવાર્ચને ચ નિરતા ત્વચ્ચિત્તા ત્વત્પરાયણા

નારાયણ ઉવાચ ।
એવં ભવિષ્યત્યસુર વરમન્યં યમિચ્છસિ ।
તં વૃણીષ્વ મહાબાહો પ્રદાસ્યામ્યવિચારયન્

પ્રહ્લાદ ઉવાચ। ।
સર્વમેવ મયા લબ્ધં ત્વત્પ્રસાદાદધોક્ષજ ।
ત્વત્પાદપઙ્કજાભ્યાં હિ ખ્યાતિરસ્તુ સદા મમ

એવમસ્ત્વપરં ચાસ્તુ નિત્યમેવાક્ષયો ઽવ્યયઃ ।
અજરશ્ચામરશ્ચાપિ મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યસિ

ગચ્છસ્વ દૈત્યશાર્દૂલ સ્વમાવાસં ક્રિયારતઃ ।
ન કર્મબન્ધો ભવતો મચ્ચિત્ત્સ્ય ભવિષ્યતિ

પ્રશાસયદમૂન્ દૈત્યાન્ રાજ્યં પાલય શાશ્વતમ્ ।
સ્વજાતિસદૃશં દૈત્ય કુરુ ધર્મમનુત્તમમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્યુક્તો લોકનાથેન પ્રહ્લાદો દેવમબ્રવીત્ ।
કથં રાજ્યં સમાદાસ્યે પરિત્યક્તં જગદ્ગુરો

તમુવાચ જગત્સ્વામી ગચ્છ ત્વં નિજમાશ્રયમ્ ।
હિતોપદેષ્ટા દૈત્યાનાં દાનવાનાં તથા ભવ

નારાયણેનૈવમુક્તઃ સ તદા દૈત્યનાયકઃ ।
પ્રણિપત્ય વિભું તુષ્ટો જગામ નગરં નિજમ્

દૃષ્ટઃ સભાજિતશ્ચાપિ દાનવૈરન્ધકેન ચ ।
નિમન્ત્રિતશ્ચ રાજ્યાય ન પ્રત્યૈચ્છત્સ નારદ

રાજ્યં પરિત્યજ્ય મહાસુરેન્દ્રો નિયોજયન્ સત્પથિ દાનવેન્દ્રાન્ ।
ધ્યાયન્ સ્મરન્ કેશવમપ્રમેયં તસ્થૌ તદા યોગવિશુદ્ધદેહઃ

એવં પુરા નારદ દાનવેન્દ્રો નારાયણેનોત્તમપૂરુષેણ ।
પરાજિતશ્ચાપિ વિમુચ્ય રાજ્યં તસ્થૌ મનો ધાતરિ સન્નિવેશ્ય