वामन पुराण · अध्याय 8

इति श्रीवामनपुराणे सप्तमो ऽध्यायः
पुलस्त्य उवाच ।
शार्ङ्गपाणिनमायान्तं दृष्ट्वाग्रे दानवेश्वरः ।
परिभ्राम्य गदां वेगात् मूर्ध्नि साध्यमताडयत्

ताडितस्याथ गदया धर्मपुत्रस्य नारद ।
नेत्राभ्यामपतद् वारि वह्निवर्षनिभं भुवि

मूर्ध्नि नारायणस्यापि सा गदा दानवार्पिता ।
जगाम शतधा ब्रह्मञ्शैलशृङ्गे यथाशनिः

ततो निवृत्य दैत्येन्द्रः समास्थाय रथं द्रुतम् ।
आदाय कार्मुकं वीरस्तूणद् बाणं समाददे

आनम्य चापं वेगेन गार्द्धूपत्राञ्सिलीमुखान् ।
मुमोच साध्याय तदा क्रोधन्धकारिताननः

तानापतत एवाशु बाणांश्चन्द्रार्द्धसन्निभान् ।
चिच्छेद बाणैरपरैर्निर्बिभेद च दानवम्

ततो नारायणं दैत्यो दैत्यं नारायणः शरैः ।
आविध्येतां तदान्योन्यं मर्मभिद्भिरजिह्यगैः

ततो ऽम्बरे संनिपातो देवानामभवन्मुने ।
दिदृक्षूणां तदा युद्धं लघु चित्रं च सुष्ठु च

ततः सुराणां दुन्दुभ्यस् त्ववाद्यन्त महास्वनाः ।
पुष्पवर्षमनौपम्यं मुमुचुः साध्यदैत्ययौः

ततः पश्यत्सु देवेषु गगनस्थेषु तावुभौ ।
अयुध्येतां महेष्वासौ प्रेक्षकप्रीतिवर्द्धनम्

बबन्धतुस्तदाकाशं तावुभौ शरवृष्टिभिः ।
दिशश्च विदिशश्चैव छादयेतां शरोत्करैः

ततो नारायणश्चापं समाकृष्य महामुने ।
बिभेद मार्गणैस्तीक्ष्णैः प्रह्लादं सर्वमर्मसु

तथा दैत्येश्वरः क्रुद्धश्चापमानम्य वेगवान् ।
बिभेद हृदये बाह्वोर्वदने च नरोत्तमम्

ततो ऽस्यतो दैत्यपतेः कार्मुकं मुष्टिबन्धनात् ।
चिच्छेदैकेन बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा

अपास्यत धनुश्छिन्नं चापमादाय चापरम् ।
अधिज्यं लाघवात् कृत्वा ववर्ष निशिताञ्शरान्

तानप्यस्य शरान् साध्यश्छित्त्वा बाणैरवारयत् ।
कार्मुकं च क्षुरप्रेण चिच्छेद पुरुषोत्तमः

छिन्नं छिन्नं धनुर्दैत्यस्त्वन्यदन्यत्समाददे ।
समादत्तं तदा साध्यो मुने चिच्छेद लाघवात्

संछिन्नेष्वथ चापेषु जग्राह दितिजेश्वरः ।
परिघं दारुणां दीर्घं सर्वलोहमयं दृढम्

परिगृह्याथ परिघं भ्रामयामास दानवः ।
भ्राम्यमाणं स चिच्छेद नाराचेन महामुनिः

छिन्ने तु परिघे श्रीमान् प्रह्लादो दानवेश्वरः ।
मुद्गरं भ्राम्य वेगेन प्रचिक्षेप नराग्रजे

तमापतन्तं बलवान् मार्गणैर्दशभिर्मुने ।
चिच्छेद दशधा साध्यः स छिन्नो न्यपतद् भुवि

मुद्गरे वितथे जाते प्रासमाविध्य वेगवान् ।
प्रचिक्षेप नराग्र्याय तं च चिच्छेद धर्मजः

प्रासे छिन्ने ततो दैत्यः शक्तिमादाय चिक्षिपे ।
तां च चिच्छेद बलवान् क्षुरप्रेण महातपाः

छिन्नेषु तेषु शस्त्रेषु दानवो ऽन्यन्महद्धनुः ।
समादाय ततो बाणैरवतस्तार नारद

ततो नारायणो देवो दैत्यनाथं जगद्गुरुः ।
नाराचेन जघानाथ हृदये सुरतापसः

संभिन्निहृदयो ब्रह्मन् देवेनाद्भुतकर्मणा ।
निपपात रथोपस्थे तमपोवाह सारथिः

स संज्ञां सुचिरेणैव प्रतिलभ्य दितीश्वरः ।
सुदृढं चापमादाय भूयो योद्धमुपागतः

तमागतं संनिरीक्ष्य प्रत्युवाच नराग्रजः ।
गच्छ दैत्येन्द्र योत्स्यामः प्रातस्त्वाह्निकमाचर

एवमुक्तो दितीशस्तु साध्येनाद्भुतकर्मणा ।
जगाम नैमिषारण्यं क्रियां चक्रे तदाऽह्निकीम्

एवं युध्यति देवे च प्रह्लादो ह्यसुरो मुने ।
रात्रौ चिन्तयते युद्धे कथं जेष्यामि दाम्भिकम्

एवं नारायणेनासौ सहायुध्यत नारद ।
दिव्यं वर्षसस्रं तु दैत्यो देवं न चाजयत्

ततो वर्षसहस्रान्ते ह्यजिते पुरुषोत्तमे ।
पीतवाससमभ्येत्य दानवो वाक्यमब्रवीत्

किमर्थं देवदेवेश साध्यं नारायणं हरिम् ।
विजेतुं नाद्य शक्नोमि एतन्मे कारणं वद

पीतवासा उवाच ।
दुर्जयो ऽसौ महाबाहुस्त्वया प्रह्लाद धर्मजः ।
साध्यो विप्रवरो धीमान् मृधे देवासुरैरपि

प्रह्लाद उवाच ।
यद्यसौ दुर्जयो देव मया साध्यो रणाजिरे ।
तत्कथं यत्प्रतिज्ञातं तदसत्यं भविष्यति

हीनप्रतिज्ञो देवेश कथं जीवेत मादृशः ।
तस्मात्तवाग्रतो विष्णो करिष्ये कायशोधनम्

पुल्स्त्य उवाच ।
इत्येवमुक्त्वा वचनं देवाग्रे दानवेश्वरः ।
शिरःस्नातस्तदा तस्थौ गृणन् ब्रह्म सनातनम्

ततो दैत्यपतिं विष्णुं पीतवासाब्रवीद्वचः ।
गच्छ जेष्यसि भक्त्या तं न युद्धेन कथञ्चन

प्रह्लाद उवाच ।
मया जितं देवदेव त्रैलोक्यमपि सुव्रत ।
जितो ऽयं त्वत्प्रसादेन शक्रः किमुत धर्मजः

असौ यद्यजयो देव त्रैलोक्येनापि सुव्रतः ।
न स्थातुं त्वत्प्रसादेव शक्यं किमु करोम्यज

पीतवासा उवाच ।
सो ऽहं दानवशार्दूल लोकानां हितकाम्यया ।
धर्मं प्रवर्त्तापयितुं तपश्चर्यां समास्थितः

तस्माद्यदिच्छसि जयं तमाराधय दानव ।
तं पराजेष्यसे भक्त्या तस्माच्छुश्रूष धर्मजम्

पुलस्त्य उवाच। ।
इत्युक्तः पीतवासेन दानवेन्द्रो महात्मना ।
अब्रवीद्वचनं हृष्टः समाहूयान्धकं मुनेष

दैत्याश्च दानवाश्चैव परिपाल्यास्त्वयान्धक ।
मयोत्सृष्टमिदं राज्यं प्रतीच्छस्व महाभुज

इत्येवमुक्तो जग्राह राज्यं हैरण्यलोचनिः ।
प्रह्लादो ऽपि तदागच्छत् पुण्यं बदरिकाश्रमम्

दृष्ट्वा नारायणं देवं नरं च दितिजेश्वरः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ववन्दे चरणौ तयोः

तमुवाच महातेजा वाक्यं नारायणो ऽव्ययः ।
किमर्थं प्रणतो ऽसीह मामजित्वा महासुर

प्रह्लाद उवाच। ।
कस्त्वां जेतुं प्रभो शक्तः कस्त्वत्तः पुरुषो ऽधिकः ।
त्वं हि नारायणो ऽनन्तः पीतवासा जनार्दनः

त्वं देवः पुण्डरीकाक्षस्त्वं विष्णुः शार्ङ्गचापधृक् ।
त्वमव्ययो महेशानः शाश्वतः पुरुषोत्तमः

त्वां योगिनश्चिन्तयन्ति चार्चयन्ति मनीषिणः ।
जपन्ति स्नातकास्त्वां च यजन्ति त्वां च याज्ञिकाः

त्वमच्युको हृषीकेशश्चक्रपाणिर्धराधरः ।
महामीनो हयशिरास्त्वमेव वरकच्छपः

हिरण्याक्षरिपुः श्रीमान् भगवानथ सूकरः ।
मत्पितुर्नाशनकरो भवानपि नृकेसरी

ब्रह्म त्रिनेत्रो ऽमरराड् हुताशः प्रेताधिपो नीरपतिः समीरः ।
सूर्यो मृगाङ्को ऽचलजङ्गमाद्यो भवान् विभो नाथ खगेन्द्रकेतो

त्वं पृथ्वी ज्योतिराकाशं जलं भूत्वा सहस्रशः ।
त्वया व्याप्तं जगत्सर्वं कस्त्वां जेष्यति माधव

भक्त्या यदि हृषीकेश तोषमेषि जगद्गुरो ।
नान्यथा त्वं प्रशक्तो ऽसि जेतुं सर्वगताव्यय

भगवानुवाच। ।
परितुष्टो ऽस्मि ते दैत्य स्तवेनानेन सुव्रत ।
भक्त्या त्वनान्यया चाहं त्वया दैत्य पराजितः

पराजितश्च पुरुषो दैत्य दण्डं प्रयच्छति ।
दण्डार्थं ते प्रदास्यामि वरं वृणु यमिच्छसि

प्रह्लाद उवाच ।
नारायण वरं याचे यं त्वं मे दातुमर्हसि ।
तन्मे पापं लयं यातु शारीरं मानसं तथा

वाचिकं च जगन्नाथ यत्त्वया सह युध्यतः ।
नरेण यद्यप्यभवद् वरमेतत्प्रयच्छ मे

नारायण उवाच ।
एवं भवतु दैद्येन्द्र पापं ते यातु संक्षयम् ।
द्वितीयं प्रार्थय वरं तं ददामि तवासुर

प्रह्लाद उवाच ।
या या जायेय मे बुद्धिः सा सा विष्णो त्वदाश्रिता ।
देवार्चने च निरता त्वच्चित्ता त्वत्परायणा

नारायण उवाच ।
एवं भविष्यत्यसुर वरमन्यं यमिच्छसि ।
तं वृणीष्व महाबाहो प्रदास्याम्यविचारयन्

प्रह्लाद उवाच। ।
सर्वमेव मया लब्धं त्वत्प्रसादादधोक्षज ।
त्वत्पादपङ्कजाभ्यां हि ख्यातिरस्तु सदा मम

एवमस्त्वपरं चास्तु नित्यमेवाक्षयो ऽव्ययः ।
अजरश्चामरश्चापि मत्प्रसादाद् भविष्यसि

गच्छस्व दैत्यशार्दूल स्वमावासं क्रियारतः ।
न कर्मबन्धो भवतो मच्चित्त्स्य भविष्यति

प्रशासयदमून् दैत्यान् राज्यं पालय शाश्वतम् ।
स्वजातिसदृशं दैत्य कुरु धर्ममनुत्तमम्

पुलस्त्य उवाच ।
इत्युक्तो लोकनाथेन प्रह्लादो देवमब्रवीत् ।
कथं राज्यं समादास्ये परित्यक्तं जगद्गुरो

तमुवाच जगत्स्वामी गच्छ त्वं निजमाश्रयम् ।
हितोपदेष्टा दैत्यानां दानवानां तथा भव

नारायणेनैवमुक्तः स तदा दैत्यनायकः ।
प्रणिपत्य विभुं तुष्टो जगाम नगरं निजम्

दृष्टः सभाजितश्चापि दानवैरन्धकेन च ।
निमन्त्रितश्च राज्याय न प्रत्यैच्छत्स नारद

राज्यं परित्यज्य महासुरेन्द्रो नियोजयन् सत्पथि दानवेन्द्रान् ।
ध्यायन् स्मरन् केशवमप्रमेयं तस्थौ तदा योगविशुद्धदेहः

एवं पुरा नारद दानवेन्द्रो नारायणेनोत्तमपूरुषेण ।
पराजितश्चापि विमुच्य राज्यं तस्थौ मनो धातरि सन्निवेश्य